Chương 1: Một số vấn đề lý luận về phòng, chống bạo lực gia đình bằng các biện pháp hành chính 1. Khái niệm, đặc điểm của phòng, chống bạo lực gia đình 1. Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của gia đình Lịch sử nhân loại tồn tại những hình thức hôn nhân như tạp hôn, đối ngẫu, một vợ một chồng thì cũng hình thành nên các hình thức gia đình như tập thể, cặp đôi, cá thể và cũng có các loại gia đình gồm một thế hệ, hai thế hệ, nhiều thế hệ. Từ đó cho thấy gia đình đã trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài.
Ngay từ thời nguyên thủy cho tới hiện nay, không phụ thuộc vào cách kiếm sống, gia đình vẫn luôn là nơi đáp ứng các nhu cầu cơ bản của thành viên trong gia đình. Đời sống gia đình chịu sự chi phối bởi gia đình loài người luôn luôn bị ràng buộc bởi các điều kiện văn hóa xã hội, môi trường cư trú… Thực tế, gia đình là một nhóm xã hội đặc thù, mang trong mình những đặc điểm riêng biệt về tâm lý, tình cảm cho đến văn hóa, kinh tế, và cũng chính điều này đã khiến cho gia đình có sự khác biệt so với các nhóm xã hội khác. Mỗi một nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau đều có thể đưa ra một khái niệm về gia đình cụ thể, phù hợp với nội dung của nghiên cứu đó. Các học giả xưa nay, phương Đông hay phương Tây dù có khác nhau nhưng đều quan niệm chung rằng: Gia đình là một nhóm người ràng buộc với nhau bởi quan hệ huyết thống, đạo đức và pháp lý.
Dưới góc nhìn xã hội học, gia đình được xếp vào nhóm nhóm nhỏ thuộc nhóm cộng đồng xã hội. Đây là một thiết chế xã hội đặc thù, các thành viên của nó gắn bó với nhau bởi quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc dưỡng dục, trách nhiệm đạo đức với nhau nhằm đáp ứng những nhu cá nhân của các thành 7 viên cũng như để thực hiện quá trình tái sản xuất con người.3 Dưới góc độ pháp lý, Luật Hôn nhân và gia đình 2014 đã đưa ra khái niệm như sau: Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do kết hôn, thông qua quan hệ huyết thống hoặc quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các quyền và nghĩa vụ giữa họ với nhau theo quy định của luật hôn nhân và gia đình.4 Chức năng của gia đình là sinh sản, tái sản xuất con người. Là chức năng kinh tế, chức năng giáo dục, xã hội hoá cá nhân, chức năng thoả mãn nhu cầu tinh thần, tâm lý tình cảm. Từ các chức năng cơ bản đó mà gia đình có các vai trò rất quan trọng đối với con người và xã hội.
Gia đình là đơn vị kinh tế nhỏ nhất, vừa là đơn vị văn hóa nhỏ nhất của xã hội, là tế bào của xã hội và là môi trường đầu tiên cho việc giáo dục và hình thành nhân cách con người. Đối với các thành viên trong gia đình thì gia đình là nơi chăm sóc và giáo dục trẻ em; Chăm sóc, phụng dưỡng người cao tuổi; Thực hiện an sinh xã hội, chăm sóc người ốm, người tàn tật, khuyết tật; Phát triển kinh tế; Chăm sóc sức khoẻ và luyện tập thể dục thể thao. Đối với cộng đồng và xã hội: Gia đình giáo dục các thành viên thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; Giữ gìn, kế thừa, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống, hương ước, quy ước của địa phương; Giữ gìn trật tự an toàn xã hội và phòng chống tệ nạn xã hội; Thực hiện bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực gia đình; Phối hợp với nhà trường, các tổ chức xã hội trong giáo dục con người; Giáo dục đạo đức và hướng nghiệp. Tóm lại, gia đình có vai trò rất quan trọng đối với xã hội, quốc gia, và 3 Thư viện học liệu mở Việt Nam, Xã hội học gia đình; https://voer.vn/m/xa-hoi-hoc-gia-dinh/12a 94c55 ; Truy cập 15h10 ngày 12/4/2020 4 Khoản 2 Điều 3 Luật hôn nhân và gia đình 2014; 8 với chính mỗi thành viên trong gia đình.
Đối với mỗi cá nhân, gia đình là đểm tựa tinh thần vững chãi cho mỗi người, là nơi để sẻ chia tình cảm, và cũng là nơi tạo ra động lực, sự cố gắng và giúp đỡ để mỗi chúng ta vượt qua khó khăn trong cuộc sống. Chúng ta có nhiều nơi để đi, nhưng chỉ có một nơi để quay về, đó chính là gia đình. Trong tương quan với các nhóm xã hội khác, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình có sự khác biệt rất lớn. Khái niệm, đặc điểm của bạo lực gia đình Trên thực tế, các hành vi bạo lực đã được coi như là một trong các phương thức hành xử trong các quan hệ xã hội nói chung.
Sự đa dạng và phức tạp của mạng lưới quan hệ xã hội đã làm cho hành vi bạo lực được biểu hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau, từ bạo lực tinh thần cho đến thể xác… Theo Điều 1, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2007 thì Bạo lực gia đình là “hành vi cố ý của các thành viên gia đình nhằm đe dọa hoặc gây tổn hại với các thành viên khác trong gia đình”. Mặc dù được biểu hiện dưới nhiều dạng thức khác nhau nhưng chung quy lại, bạo lực gia đình có các hình thức chủ yếu sau: – Bạo lực thể chất: là hành vi ảnh hưởng đến sức khỏe, hoặc đe dọa tính mạng của thông qua ngược đãi, đánh đập các thành viên gia đình. – Bạo lực về tinh thần: là những hành vi có tác động xấu, gây tâm lý không tốt, áp lực đối với các thành viên gia đình. – Bạo lực về kinh tế: là hành vi xâm phạm tới quyền tự do lao động, tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản…của các thành viên trong gia đình – Bạo lực về tình dục: là hành vi cưỡng ép trong các quan hệ tình dục, kể cả việc cưỡng ép sinh con.
Quy định về hành vi bạo lực được Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 9 đưa ra thì bạo lực gia đình bao gồm các hành vi: - Cố ý khác xâm hại đến sức khoẻ, tính mạng (hành hạ, đánh đập); - Cố ý khác xúc phạm danh dự, nhân phẩm (chửi bới, nhục mạ); - Tạo áp lực về mặt tâm lý (Cô lập, xua đuổi, bỏ mặc…); - Ngăn cản việc thực hiện quyền, nghĩa vụ trong quan hệ gia đình giữa các thành viên với nhau; - Cưỡng ép quan hệ tình dục; - Cưỡng ép trong hôn nhân (tảo hôn, ly hôn) hoặc cản trở hôn nhân; - Hành vi cố ý đối với tài sản riêng hoặc tài sản chung của các thành viên gia đình (Chiếm đoạt, huỷ hoại, đập phá); - Hành vi cưỡng ép lao động quá sức, kiểm soát thu nhập hoặc bắt ép đóng góp tài chính quá khả năng của họ; - Có hành vi buộc thành viên gia đình ra khỏi chỗ ở trái luật định. Như vậy, bạo lực gia đình trước hết phải là hành vi “cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế hoặc các tổn hại khác đối với thành viên khác trong gia đình”. Các hành vi có thể được thể hiện dưới dạng hành động như hành hạ, ngược đãi, đánh đập hoặc không hành động, như bàng quang, thờ ơ, bỏ mặc, chiến tranh lạnh. Những hành vi thể hiện dưới dạng hành động thường xâm phạm trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của nạn nhân, đồng thời cũng gây ra những tổn hại về tinh thần cho nạn nhân.
Với định nghĩa trên, ta có thể đưa ra một số đặc điểm chung nhất, điển hình nhất của bạo lực gia đình như sau: Một là, bạo lực gia đình là hành vi trái pháp luật, xâm phạm những quyền cơ bản nhất của con người đó là quyền được sống, quyền được tự do, quyền được bảo vệ và hành vi này mang màu sắc bất bình đẳng giới rõ rệt, nạn nhân 10 thường là người phụ nữ phải chịu đựng những tổn thương, đau đớn về thể xác, tinh thần, tình dục, kinh tế… Hai là, bạo lực gia đình xảy ra giữa các thành viên gia đình hoặc những người đã từng có quan hệ gia đình, tức là chủ thể có hành vi bạo lực và nạn nhân của hành vi bạo lực ấy phải là thành viên trong gia đình. Vì vậy, phạm vi của bạo lực gia đình khá rộng và có tính bao quát. Thực tế cho thấy, phần lớn bạo lực gia đình do đàn ông gây ra cho người bạn đời của họ. Các hành vi bạo lực gia đình với phụ nữ thường không xảy ra đơn lẻ mà bao gồm nhiều dạng khác nhau, bạo lực về thể chất thường đi kèm với bạo lực tinh thần, bạo lực tình dục.
Ba là, bạo lực gia đình khó bị phát hiện, khó can thiệp bởi nó thường xảy ra trong gia đình. Vì là chuyện gia đình nên người ngoài rất ít khi can thiệp. Bốn là, bạo lực gia đình tồn tại dưới nhiều kiểu loại và dạng thức khác nhau. Có thể là bạo lực gia đình giữa vợ – chồng, cha mẹ – các con, ông bà – các cháu, anh, chị, em trong gia đình với nhau… Năm là, bạo lực gia đình được thực hiện bởi lỗi cố ý.
Người thực hiện hành vi ý thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, nhưng vẫn cố tình thực hiện hành vi bạo lực đó bất chấp hậu quả xảy ra. Nguyên nhân của hành vi này có thể do không kiềm chế được bản thân, có thể do được tính toán sẵn để trả thù người thân của mình hoặc có thể để thỏa mãn sự ích kỷ của bản thân. Nhưng trong mọi trường hợp hành vi bạo lực gia đình không thể là hành vi vô ý của chủ thể. Sáu là, hậu quả của hành vi bạo lực gia đình là gây tổn hại hoặc có khả năng gây tổn hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với các thành viên khác trong gia đình.
Theo cách hiểu thông thường, hậu quả là những tổn hại thực tế đã xảy ra có thể định lượng, nhưng đối với hành vi bạo lực gia đình, hậu 11 quả bao gồm cả những tổn hại có khả năng xảy ra trong tương lai từ hành vi bạo lực của chủ thể. Những tổn hại thực tế hoặc tiềm ẩn đó nhằm vào cả thể chất như đau đớn, thương tổn về thể xác, đe dọa tới tính mạng…, tổn hại về tinh thần như sự đau khổ, bế tắc, trầm uất…và tổn hại về kinh tế như mất thu nhập, mất việc làm, gia tăng các chi phí đối với các thành viên khác trong gia đình.
