MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kế thừa những thành tựu của khoa học về quyền con ngƣời và kinh nghiệm bảo vệ quyền con ngƣời trong lịch sử, xã hội ngày nay thừa nhận chế độ pháp quyền là chế độ xã hội dân chủ và có khả năng bảo vệ quyền con ngƣời, quyền công dân hiệu quả. Điều này đã đƣợc Tuyên ngôn thế giới về nhân quyền khẳng định: “Điều cốt yếu là các quyền con ngƣời phải đƣợc bảo vệ bởi một chế độ pháp quyền để cho con ngƣời không buộc phải nổi dậy chống lại sự tàn bạo và áp bức, nhƣ là phƣơng sách cuối cùng”. Chúng ta đang xây dựng nhà nƣớc pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân [15].
Một nhà nƣớc mà ở đó, quyền con ngƣời đƣợc tôn trọng và bảo vệ không chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị, ghi nhận trong Hiến pháp, pháp luật mà còn đƣợc bảo vệ trong thực tế. Quyền con ngƣời là một giá trị thiêng liêng bất khả xâm phạm, nó thể hiện trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực Tố tụng hình sự. Không phổ biến, không rộng lớn, không diễn ra hàng ngày hàng giờ nhƣ các lĩnh vực hành chính, kinh tế, môi trƣờng…, nhƣng có thể nói quyền con ngƣời trong Tố tụng hình sự lại là quyền dễ bị xâm phạm và bị tổn thƣơng nhất và hậu quả để lại cũng nghiêm trọng nhất khi nó động chạm đến quyền đƣợc sống, quyền tự do, anh ninh cá nhân và sinh mệnh chính trị của một cá nhân. Ở Việt Nam, quyền con ngƣời, quyền công dân đã xác định khá đầy đủ các quyền riêng tƣ của con ngƣời, các quyền tự do an ninh cá nhân và đƣợc thể chế hóa tái Chƣơng 2 Hiến pháp Việt Nam năm 2013.
Khoản 1 Điều 20 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “Mọi ngƣời có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm…” [19, Điều 20, Khoản 1]. Trên tinh thần đó, hệ thống pháp luật nƣớc ta đã quy định việc bảo đảm quyền con ngƣời, bảo đảm tự do và an ninh cá nhân trong pháp luật hình sự nói chung và trong Tố tụng hình sự nói riêng làm cơ sở cho quá trình tiến hành tố tụng đƣợc diễn ra công bằng, theo đúng pháp luật. 1 Tuy nhiên, có nơi, có lúc chƣa thực sự bảo đảm tốt các quyền này, còn có hiện tƣợng oan, sai, bắt, tạm giữ, tạm giam không đúng pháp luật, hiện tƣợng bức cung, nhục hình. vẫn còn xảy ra trong hoạt động tƣ pháp, qua đó, làm giảm hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, cũng nhƣ xâm phạm đến quyền, tự do và an ninh của con ngƣời.
Trên tinh thần đó, ngày 27/11/2015, Quốc hội đã thông qua Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 với nhiều sửa đổi, bổ sung quan trọng so với Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003. Trong xã hội ngày nay, mặc dù tự do, an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra đã đƣợc xác định khá đầy đủ và thể hiện xuyên suốt trong các điều luật của BLTTHS năm 2015 nhƣng trong thực tế vẫn đang gặp rất nhiều thách thức và hạn chế: Khi tiến hành các hoạt đồng điều tra, quyền của bị can về việc tiếp cận hồ sơ, gặp gỡ ngƣời bào chữa còn khó khăn, hoạt động điều tra còn mang tính phiến diện của cơ quan tiến hành tố tụng, áp dụng các biện pháp ngăn chặn còn thiếu căn cứ, khi bị tạm giam, tạm giữ bị can bị cáo chƣa đƣợc đối xử theo đúng quy định của pháp luật. Một trong những quyền cơ bản và quan trọng của ngƣời bị buộc tội bảo đảm tự do và an ninh cá nhân trong giai đoạn điều tra đó là quyền về an toàn thân thể, danh dự, nhân phẩm của ngƣời bị buộc tội trong quá trình điều tra chƣa đƣợc bảo đảm. Đó là lý do vì sao tác giả chọn đề tài “Bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của người bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật hình sự và Tố tụng hình sự.
Mục tiêu, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Luận văn nhằm nghiên cứu làm rõ nội dung ý nghĩa của việc bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam. Từ đó đề xuất các quan điểm, giải pháp nhằm xây dựng phát triển nội dung trên.
Mục tiêu cụ thể Luận văn tập trung nghiên cứu và làm rõ một số vấn đề sau: 2 - Làm rõ cơ sở lý luận và pháp lý về bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam - Bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành. Từ đó chỉ ra thực tiễn thực thi các quy định luật tố tụng hình sự Việt Nam nhằm bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội - Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo đảm tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong việc thực thi luật tố tụng hình sự tại giai đoạn điều tra. Đối tượng nghiên cứu Luận văn nghiên cứu các quy định về bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam. Qua đó đƣa ra một số đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả bảo đảm tự do và an ninh cá nhân trong việc thực thi luật tố tụng hình sự.
Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của đề tài này tác giả tập trung chủ yếu nghiên cứu quyền đƣợc bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự. - Về không gian: Trên phạm vi toàn quốc. - Về thời gian: Từ năm 2020 đến nửa đầu năm 2022. Tình hình nghiên cứu của đề tài Liên quan đến đề tài tác giả lựa chọn nhiều công trình nghiên cứu đã đƣợc công bố có liên quan đến vấn đề bảo vệ quyền con ngƣời nói chung, bảo vệ tự do và an ninh cá nhân trong pháp luật hình sự nói riêng, cụ thể nhƣ bài tham luận nhƣ: Nguyễn Ngọc Chí, Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, NXB Hồng Đức, Hà Nội, 2015; Trần Quang Tiệp, Về tự do cá nhân và biện pháp cưỡng chế tố tụng hình sự, Nxb.
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2004; Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (đồng chủ biên), Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009; Trần Ngọc Đƣờng, Quyền con người, quyền công dân trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, 3 Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; Đinh Văn Mậu, Quyền lực Nhà nước và quyền con người, Nhà xuất bản Tƣ pháp, Hà Nội, 2003; Võ Thị Kim Oanh (chủ biên), Bảo đảm quyền con người trong Tư pháp hình sự Việt Nam, Nxb. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2010; Nguyễn Ngọc Chí, Nguyên tắc suy đoán vô tội trong luật TTHS Việt Nam, Tạp chí nhà nƣớc và pháp luật, số 6/2011; Lê Cảm, Một số vấn đề lý luận về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực Tư pháp hình sự, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 06/2006; Trịnh Tiến Việt, Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về oan sai và các giải pháp phòng, chống nhìn từ góc độ cải cách tư pháp, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 3, 4/2012; Đào Trí Úc, Vũ Công Giao, Pháp luật về phòng chống tra tấn và những yêu cầu đặt ra trong quá trình cải cách tư pháp ở Việt Nam, Tạp chí nhà nƣớc và pháp luật, số 10/2008;. Qua nghiên cứu các sách chuyên khảo và công trình nghiên cứu nêu trên cho thấy, chủ yếu các công trình nghiên cứu đề cập đến việc bảo vệ quyền con ngƣời trong lĩnh vực tƣ pháp hình sự, chƣa có công trình nghiên cứu nào chuyên sâu, có hệ thống, trực tiếp nghiên cứu về vấn đề bảo vệ tự do và an ninh cá nhân bằng pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là trong giai đoạn điều tra.
Do vậy, việc nghiên cứu đề tài: “Bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra bằng luật tố tụng hình sự Việt Nam” vẫn là một đề tài mang tính mới, góp phần vào công cuộc xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền XHCN và đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm gắn với việc bảo đảm quyền con ngƣời trong giai đoạn hiện nay. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lý luận Luận văn đƣợc tiến hành nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác Lê nin, chủ nghĩa duy vật lịch sử, những tƣ tƣởng của chủ tịch Hồ Chí Minh và các chủ trƣơng, quan điểm của Đảng, Nhà nƣớc về xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Cụ thể là các chủ trƣơng, quan điểm về cải cách tƣ pháp, bảo vệ quyền con ngƣời trong tố tụng hình sự.
Phương pháp nghiên cứu Đề tài đƣợc thực hiện trên cơ sở quy định pháp luật trong Hiến pháp năm 2013, Bộ luật tố tụng hình sự 2015 và pháp luật hình sự khác có liên quan. Ngoài ra, dựa trên tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc về Nhà nƣớc và pháp luật, về xây dựng Nhà nƣớc Pháp quyền XHCN, về quyền con ngƣời quyền bảo đảm tự do và an ninh cá nhân, về vấn đề cải cách tƣ pháp của nƣớc ta Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả còn sử dụng các phƣơng pháp cụ thể nhƣ: phƣơng pháp so sánh, đối chiếu; phƣơng pháp phân tích và tổng hợp; phƣơng pháp thống kê; phƣơng pháp khảo sát thực tế. Kết cấu luận văn Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về bảo vệ tự do và an ninh cá nhân của ngƣời bị buộc tội trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự.