Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUYỀN NHÂN THÂN VÀ QUYỀN NHÂN THÂN TRONG LĨNH VỰC BÁO CHÍ 1. Khái quát chung và đặc điểm của quyền nhân thân 1. Khái quát chung về quyền nhân thân Trong xã hội có giai cấp, các quyền công dân, quyền dân sự. của cá nhân, tổ chức do pháp luật qui định và được nhà nước bảo hộ.
Quyền của cá nhân, tổ chức là khả năng pháp luật cho phép chủ thể xử sự trước các chủ thể khác hoặc khả năng được hưởng các lợi ích hợp pháp do pháp luật qui định. Quyền nhân thân là một trong các quyền dân sự quan trọng của các chủ thể, cho phép cá nhân, tổ chức hưởng các lợi ích phát sinh từ các giá trị nhân thân và khai thác các giá trị đó để đáp ứng các như cầu của mình. Quyền nhân thân (tiếng Anh là Personaltily rights) là thuật ngữ pháp lý để chỉ những quyền gắn liền với bản thân của mỗi con người, gắn liền với đời sống riêng tư của mỗi cá nhân, có liên quan mật thiết đến danh dự, nhân phẩm, uy tín… của người đó. Trong quan hệ pháp luật dân sự, quyền nhân thân là một yếu tố cấu thành nội dung của quan hệ nhân thân, cho phép chủ thể hưởng các lợi ích tinh thần và thực hiện mọi phương thức mà pháp luật cho phép để bảo vệ các lợi ích đó trước sự xâm phạm của chủ thể khác Sổ tay thuật ngữ pháp lý thông dụng định nghĩa: “Quan hệ nhân thân là quan hệ giữa người và người về những lợi ích phi vật chất, không có giá trị kinh tế, không tính ra được thành tiền và không thể chuyển giao.
Quan hệ nhân thân gắn liền với cá nhân, với tổ chức nhất định. Nó ghi nhận đặc tính riêng biệt và sự đánh giá của xã hội đối với cá nhân hay tổ chức đó. Quan hệ nhân thân thuộc phạm vi điều chỉnh của luật dân sự, gồm có quan hệ nhân thân liên quan đến tài sản và quan hệ nhân thân không liên quan đến tài sản” [25, tr. 6 z Do quyền nhân thân có ý nghĩa quan trọng trong đời sống xã hội và với mỗi cá nhân, nên Điều 1 Bộ Luâ ̣t Dân sự (BLDS) đã ghi nhận: đố i tươ ̣ng chính điề u chỉnh của pháp luật dân sự gồm hai nhóm quan hệ cơ bản là quan hê ̣ tài sản và quan hệ nhân thân.
Trong đó, quan hệ tài sản là quan hệ giữa người với người thông qua một tài sản nhất định thể hiện dưới dạng này hay dạng khác (mang tính chất hàng hóa, tiề n tê ̣… có thể đem ra trao đổ i vì mu ̣c đích cá nhân và mang tin ́ h chấ t đề n bù, thỏa thuận về giá trị). Khác với quan hệ tài sản, quan hê ̣ nhân thân là quan hê ̣ giữa người với người về một giá trị nhân thân của cá nhân hay tổ chức. Quan hê ̣ nhân thân phát sinh vì lơ ̣i ić h tinh thầ n và luôn gắ n liề n với chủ thể. Nó không mang tính hàng hóa hay tiền tệ và không thể tính đươ ̣c hoặc tri ̣giá được bằng tiền (theo nghĩa tương đối) [28, tr.
Điề u 24, BLDS 2005 đã quy định: “Quyền nhân thân được quy định trong Bộ luật này là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác”. Như vậy, có thể xem quyền nhân thân chính là “…giá trị nhân thân của cá nhân và tổ chức được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Chỉ những giá trị nhân thân được pháp luật ghi nhận mới được coi là quyền nhân thân. Quyền nhân thân luôn gắn với chủ thể và không thể chuyển giao cho người khác trừ trường hợp do pháp luật quy định.
Quyền nhân thân bao gồm: Quyền nhân thân gắn với tài sản và quyền nhân thân không gắn với tài sản” [10, tr. Pháp luật dân sự đã và đang là công cụ pháp lý quan trọng để thực hiện quyền dân sự của công dân, tổ chức. Để tồn tại, phát triển, mỗi cá nhân ngoài các nhu cầu đảm bảo về vật chất còn có các nhu cầu về tư tưởng, tinh thần - liên quan đến lĩnh vực nhân thân của từng chủ thể. Thông thường, quan hệ nhân thân luôn gắn liền với từng chủ thể, “không thể chuyển giao cho người khác”.
Quy luật phát triển của xã hội loài người đã chứng minh rằng, khi từng chủ thể nói riêng và xã hội nói chung đã đạt đến ngưỡng thỏa mãn các nhu cầu về vật chất thì tất yếu sẽ quan tâm nhiều hơn đến những giá trị tinh thần. 7 z Nhận thấy tầm quan trọng của quyền con người, quyền nhân thân của mỗi cá nhân trong xã hội hiện tại nên Đảng ta đã xác định “Con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời là chủ thể phát triển. Tôn trọng và bảo vệ quyền con người, gắn quyền con người với quyền và lợi ích của dân tộc, đất nước” [9, tr. Trong bản Tuyên ngôn độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (nay là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam), Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trích dẫn câu nói nổi tiếng về nhân quyền, trong đó bao hàm cả quyền nhân thân được trích dẫn từ Bản tuyên ngôn độc lập 1776 của nước Mỹ: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng.
Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể chối cãi. Trong các quyền đó có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc”. Tuyên ngôn độc lập ngày 2 tháng 9 năm 1945 cũng đã trích dẫn Bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền của Cách mạng Pháp năm 1791: “Người ta sinh ra tự do và bình đẳng về quyền lợi; và phải luôn luôn được tự do và bình đẳng về quyền lợi”. Đây là những nội dung có ý nghĩa quan trọng làm nền tảng cho việc xây dựng Hiến pháp năm 1946 của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa với các quy định mang tính hiến định đầu tiên về quyền nhân thân.
Nhằm cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp - đạo luật cơ bản của Nhà nước, Điều 24 Bộ luật Dân sự 2005 đã quy định quyền nhân thân là quyền dân sự gắn liền với mỗi cá nhân, không thể chuyển giao cho người khác, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Qua quy định trên đây, có thể khái quát một số đặc điểm về quyền nhân thân như sau: Là một quyền dân sự do pháp luật quy định và được pháp luật bảo vệ; mọi cá nhân đều có sự bình đẳng về quyền nhân thân; quyền nhân thân có tính chất phi tài sản và luôn gắn liền với cá nhân, không thể chuyển giao trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Việc tôn trọng quyền nhân thân là một nội dung quan trọng của quyền dân sự. Việc tôn trọng quyền nhân thân của người khác là nghĩa vụ không chỉ của mọi công dân mà còn là nghĩa vụ của chính chủ thể đó.
8 z Khi một chủ thể thực hiện quyền nhân thân của mình về nguyên tắc không được xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Trong một xã hội văn minh, mọi quyền dân sự trong đó có quyền nhân thân về dân sự của cá nhân sẽ được mọi người tôn trọng, không bị xâm phạm. Tuy vậy, trên thực tế của đời sống xã hội do nhận thức của mỗi người khác nhau về quyền dân sự, nên việc xâm phạm đến quyền nhân thân của cá nhân là điều không tránh khỏi. Việc xâm phạm đến quyền nhân thân của cá nhân không những gây trở ngại cho việc thực hiện các quyền dân sự của cá nhân đó mà còn ảnh hưởng tới trật tự pháp lý dân sự của xã hội.
Quyền nhân thân phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, xã hội trong mỗi giai đoạn lịch sử - xã hội. Xã hội càng phát triển thì các quyền nhân thân ngày càng được mở rộng nhằm đáp ứng nhu cầu về tinh thần ngày càng cao của công dân. Hiện nay, Việt Nam đã vượt qua thời kỳ kém phát triển và đang ở ngưỡng nước có thu nhập trung bình (tính theo thu nhập bình quân đầu người). Sự phát triển kinh tế đã này kéo theo sự thay đổi trong nhận thức của mỗi cá nhân và cộng đồng.
Dần từng bước, xã hội đã coi các quyền con người, lợi ích tinh thần là phần không thể thiếu trong cuộc sống và những giá trị đó ngày càng không ngừng được mở rộng, tôn trọng hơn. Trong chiến lược phát triển của nước ta, Báo cáo chính trị của Đảng tại Đại hội XI đã chỉ rõ: “Phát triển mạnh sự nghiệp văn học, nghệ thuật, hệ thống thông tin đại chúng; bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa truyền thống, cách mạng; mở rộng và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế về văn hóa” [9, tr. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển và mở rộng về quy mô, phạm vi, thì tình trạng quyền nhân thân không được tôn trọng, hay bị xâm phạm và không được bảo vệ thỏa đáng đang là khá phổ biến với những diễn biến phức tạp. Thực trạng xã hội này dù sao cũng có những tác động nhất định đến nhận thức, đến hành động của chủ thể trong các quan hệ pháp luật dân sự.
Vấn đề 9 z là làm cho mỗi cá nhân nhận biết được những giá trị nhân thân của mình và tôn trọng giá trị nhân thân của người khác là một việc làm không đơn giản, cần phải có thời gian và lộ trình thích hợp để thay đổi nhận thức. Tôn trọng quyền con người, quyền nhân thân trong xã hội nói chung và trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ nói riêng là mục tiêu hướng tới. Vì vậy, trong chiến lược phát triển và trong điều kiện hội nhập quốc tế Đảng ta đã xác định: “Hoàn thiện và thực hiện nghiêm túc các quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ… Thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế về bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả” [9, tr. Đặc điểm quyền nhân thân Trong đời sống xã hội và trong giao lưu dân sự ta thấy rằng việc dịch chuyển tài sản từ chủ thể này sang chủ thể khác để thỏa mãn các nhu cầu sản xuất kinh doanh hoặc sinh hoạt, tiêu dùng là khá phổ biến, là đặc trưng của các quan hệ tài sản trong đời sống xã hội.