Khóa luận tốt nghiệp luật học bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo luật hôn nhân và gia đình năm 2014

Luận văn tốt nghiệp luật học nghiên cứu tốt nghiệp luật học bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo luật hôn nhân, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Đinh Khánh Chi
• Người hướng dẫn: ThS. Bế Hoài Anh
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hôn nhân và gia đình
• Đề tài: Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền lợi của con khi cha mẹ ly hôn

Hiện nay, Việt Nam ghi nhận trên 60.000 vụ ly hôn mỗi năm, với tỉ lệ 30% số vợ chồng kết hôn. Điều đáng lo ngại là 70% vụ ly hôn xảy ra ở các gia đình trẻ, nơi quyền lợi của con chưa được đảm bảo đầy đủ. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định chi tiết các biện pháp bảo vệ quyền lợi con em trong quá trình ly hôn. Việc bảo vệ này không chỉ liên quan đến việc xác định người nuôi con, mà còn bao gồm cấp dưỡng, giáo dục và phát triển toàn diện. Khi bố mẹ tách rời, con cái dễ gặp những tổn thương tâm lý, ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách và giáo dục. Chính vì vậy, pháp luật Việt Nam đã đặt bảo vệ quyền lợi trẻ em là ưu tiên hàng đầu trong các vụ ly hôn.

1.1. Khái niệm bảo vệ quyền lợi con em theo pháp luật

Bảo vệ quyền lợi con là tập hợp các biện pháp pháp lý nhằm đảm bảo con cái không bị thiệt thòi khi cha mẹ ly hôn. Theo Luật 2014, quyền lợi bao gồm: quyền được nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục, cấp dưỡng tối thiểu và quyền thừa kế. Mục đích chính là bảo vệ quyền con người cơ bản của trẻ em, đảm bảo phát triển lành mạnh về thể chất, trí tuệ và tinh thần.

1.2. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi con em

Bảo vệ quyền lợi con có ý nghĩa quan trọng trong việc ổn định cuộc sống trẻ em sau ly hôn. Điều này giúp giảm thiểu tổn thương tâm lý, đảm bảo con có điều kiện sống tốt và được giáo dục đúng đắn. Từ góc độ xã hội, bảo vệ quyền lợi trẻ em là đầu tư cho thế hệ tương lai, giảm tỉ lệ tệ nạn xã hội liên quan đến trẻ em không được chăm sóc.

II. Các quyền cơ bản của con em theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014

Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định chi tiết các quyền cơ bản của con khi cha mẹ ly hôn. Trước hết, con có quyền được nuôi dưỡng và chăm sóc bởi người được xác định là người thích hợp. Quyền này bao gồm việc cung cấp nơi ở, thức ăn, quần áo và các nhu cầu thiết yếu khác. Thứ hai, con có quyền được cấp dưỡng từ cả hai bố mẹ, ngay cả khi không sống với cha hoặc mẹ. Mức cấp dưỡng được xác định dựa trên khả năng kinh tế của cha mẹ và nhu cầu thực tế của con. Thứ ba, con có quyền được giáo dục tốt và được hỗ trợ trong việc phát triển kỹ năng, học tập. Cuối cùng, con giữ quyền thừa kế và quyền sở hữu tài sản của cha mẹ theo quy định pháp luật.

2.1. Quyền được nuôi dưỡng và chăm sóc

Con có quyền được nuôi dưỡng chăm sóc toàn diện sau khi bố mẹ ly hôn. Người được xác định nuôi con phải cung cấp điều kiện sống đủ đầy, bao gồm nơi ở, thức ăn, quần áo. Luật 2014 không cho phép bất kỳ sự phân biệt đối xử** nào dựa trên việc cha hay mẹ nuôi con. Cả hai bố mẹ đều có trách nhiệm tham gia chăm sóc, ngay cả khi không sống cùng con.

2.2. Quyền cấp dưỡng từ cha mẹ

Quyền cấp dưỡng là quyền cơ bản được pháp luật bảo vệ. Con có quyền yêu cầu cấp dưỡng từ cha mẹ theo khả năng kinh tế của họ. Mức cấp dưỡng phụ thuộc vào tình trạng tài chính của cha mẹ và nhu cầu thực tế của con. Trường hợp cha mẹ từ chối cấp dưỡng, con có quyền khởi kiện tại toà án để bảo vệ quyền lợi chính đáng.

III. Xác định người trực tiếp nuôi con và nghĩa vụ của cha mẹ

Một trong những vấn đề quan trọng nhất khi ly hôn là xác định người nuôi con. Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 quy định rằng toà án sẽ xác định người phù hợp nuôi con dựa trên lợi ích tốt nhất của con. Yếu tố cân nhắc bao gồm: mối quan hệ tình cảm giữa cha mẹ và con, khả năng chăm sóc, điều kiện kinh tế, sức khỏe của cha mẹ, và ý kiến của con (nếu con đủ tuổi). Con dưới 3 tuổi thường ưu tiên sống với mẹ, trừ trường hợp mẹ có bệnh hoặc không có khả năng nuôi. Cha mẹ không nuôi con vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng hàng tháng cho con cho đến khi con trưởng thành. Ngoài ra, cả hai bố mẹ đều có quyền gặp gỡ, thăm nom con theo lịch được thỏa thuận hoặc do toà án xác định.

3.1. Tiêu chí xác định người nuôi con phù hợp

Toà án sử dụng tiêu chí lợi ích tốt nhất của con để xác định người nuôi. Các yếu tố quan trọng gồm: khả năng chăm sóc thể chất và tinh thần, điều kiện kinh tế để cung cấp nhu cầu thiết yếu, mối quan hệ tình cảm hiện tại và ý kiến của con (tuỳ độ tuổi). Luật 2014 không ưu tiên tuyệt đối cho cha hay mẹ, mà dựa trên hoàn cảnh cụ thể của từng vụ việc.

3.2. Nghĩa vụ của cha mẹ sau khi ly hôn

Cả cha mẹ đều có nghĩa vụ cấp dưỡng, giáo dục con dù không sống cùng con. Người không nuôi con phải nộp tiền cấp dưỡng hàng tháng cho người nuôi con. Mức tiền được xác định dựa trên khả năng thu nhập của cha mẹ và nhu cầu thực tế của con. Cả hai bố mẹ còn có quyền và nghĩa vụ giáo dục, hướng dẫn con trong việc phát triển nhân cách và kỹ năng sống.

IV. Những thách thức và kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Mặc dù Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 đã quy định chi tiết về bảo vệ quyền lợi con, vẫn còn những thách thức trong thực thi. Một số cha mẹ không tuân thủ nghĩa vụ cấp dưỡng, dẫn đến việc con bị thiếu nhu cầu thiết yếu. Ngoài ra, thay đổi người nuôi con sau ly hôn cũng gặp khó khăn khi cần sự đồng ý của cả hai bố mẹ. Một số vụ việc, con bị chia cắt từ cha hoặc mẹ do xung đột giữa bố mẹ, ảnh hưởng lớn đến sự phát triển tâm lý của trẻ. Để hoàn thiện pháp luật, cần tăng cường cơ chế giám sát thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng, cải thiện quy trình xác định người nuôi dựa nhiều hơn trên ý kiến của con, và tăng hỗ trợ pháp lý cho những con em có hoàn cảnh khó khăn. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ để đảm bảo quyền lợi con em được bảo vệ toàn diện.

4.1. Những tồn tại trong thực hiện pháp luật

Thực tế cho thấy nhiều cha mẹ không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ cấp dưỡng, gây khó khăn cho bảo vệ quyền lợi con. Cơ chế giám sát thực hiện còn yếu, thiếu hỗ trợ thực thi từ cơ quan chức năng. Ngoài ra, quy trình giải quyết tranh chấp về nuôi con tốn nhiều thời gian, ảnh hưởng đến sự ổn định của con em.

4.2. Kiến nghị hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi

Cần tăng cường cơ chế giám sát thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng thông qua các cơ quan chức năng địa phương. Luật 2014 nên được sửa đổi để tăng nặng hình phạt đối với những cha mẹ không cấp dưỡng. Đồng thời, cải thiện quy trình xác định người nuôi bằng cách tôn trọng ý kiến của con và tư vấn tâm lý chuyên sâu. Cần hỗ trợ pháp lý miễn phí cho những gia đình khó khăn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ BẢO ĐẢM QUYỀN VÀ LỢI ÍCH HỢP PHÁP CỦA CON KHI CHA MẸ LY HÔN 1. Một số vấn đề lý luận về bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn 1. Khái niệm và đặc điểm của việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn 1. Khái niệm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn “Con” ở đây là chủ thể trong mối quan hệ cha - mẹ - con, không phân biệt giữa con trai, con gái; con trưởng, con thứ, con đẻ, con nuôi hợp pháp và là một phạm trù rộng bao gồm tập hợp (i) nhóm người con đã trưởng thành từ đủ 18 tuổi trở lên và có đầy đủ năng lực hành vi; (ii) nhóm người con dưới 18 tuổi chưa có đầy đủ năng lực hành vi; (iii) nhóm người con đã trưởng thành từ đủ 18 tuổi trở lên nhưng bị mất năng lực hành vi dân sự hoặc không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.

Quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đối với mỗi nhóm người con lại có những đặc điểm riêng luôn song hành với nghĩa vụ của cha mẹ và ngược lại.3 Khi ly hôn, cha, mẹ được giải thoát khỏi cuộc sống hôn nhân rạn nứt, nhưng thiệt thòi nhất lại thuộc về người con, những đứa con thiếu đi sự yêu thương, giáo dục, đùm bọc từ cha mẹ về mặt nhận thức và nhân cách nên dễ bị ảnh hưởng tâm lý khiến chúng dễ phát triển lệch lạc về đạo đức, nhân cách. Việc bảo đảm quyền và lợi ích của con được đặt ra đối với con khi cha mẹ ly hôn là những đối tượng cần được quan tâm và bảo vệ nhất. Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của công dân nói chung và của người con khi cha mẹ ly hôn nói riêng là quan điểm cơ bản xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta. Đặc biệt, xét khi cha mẹ ly hôn thường kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng không mong muốn.

Do 3 Nguyễn Thị Thu Trang (20), Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014, Luận văn thạc sỹ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội, trang 9. 9 vậy khi cha mẹ ly hôn vấn đề quan trọng nhất là quyền và lợi ích hợp pháp của con được giải quyết như thế nào? Quyền là khái niệm khoa học pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo thực hiện đối với cá nhân, tổ chức đề theo đó, cá nhân, tổ chức được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không ai ngăn cản, hạn chế.4 Lợi ích là những giá trị thực tế có thể được hưởng lợi từ việc thực hiện các quyền của mình hoặc từ sự bảo vệ của luật pháp bảo đảm phát triển tốt nhất. Lợi ích hợp pháp là những lợi ích được đảm bảo và bảo vệ bởi pháp luật, đồng thời không gây ra hậu quả tiêu cực cho các bên liên quan. Đây là những lợi ích được xem là công bằng và hợp lý trong một hệ thống pháp luật.5 Lợi ích hợp pháp thường xuyên mang tính linh hoạt, tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể của từng trường hợp.

Đến nay, định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc thường được trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu, theo đó quyền con người được định nghĩa như sau: “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm, tự do cơ bản của con người”.6 Nội dung quyền con người bao gồm: các quyền tự do dân chủ về chính trị, các quyền dân sự (quyền tự do con người), các quyền kinh tế, xã hội. Trên cơ sở khái niệm quyền con người, khái niệm quyền và lợi ích hợp pháp của con cần phải được nghiên cứu trong mối liên hệ khăng khít với quyền con người.7 Bởi vì người con cũng là đối tượng được pháp luật ghi nhận và bảo vệ, được hưởng tất cả những quyền con người. 4 Hoàng Phê (2003),Từ điển Tiếng Việt, Nhà xuất bản Hồng Đức, trang 815 5 Tất tần tật về lợi ích hợp pháp là gì,, Blog Xây dựng số, tại địa chỉ: https://xaydungso.vn/blog/tat-tan-tat- ve-loi-ich-hop-phap-la-gi-vi-cb.html, truy cập ngày 10/03/2025 6 Luật sư Nguyễn Văn Dương (2024), Quyền con người là gì?, bài viết tại địa chỉ: https://luatduonggia.vn/quyen-con-nguoi-la-gi-noi-dung-quy-dinh-ve-quyen-con-nguoi-theo-hien-phap/, truy cập ngày 10/03/2025 7 Ngô Thùy Châm (2021), Bảo vệ con chưa thành niên khi cha mẹ ly hôn theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 và thực tiễn thực hiện, Luận văn thạc sỹ, Trường Đại học Luật Hà nội, trang 10. 10 Trẻ em Việt Nam có đầy đủ các quyền theo nguyên tắc của Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em bao gồm các nhóm quyền: quyền được sống còn; quyền được phát triển; quyền được bảo vệ và quyền được tham gia.

Bên cạnh quyền con người, các con có những quyền riêng với tư cách là “con” xuất phát từ quan hệ huyết thống nuôi dưỡng và được bảo đảm bởi việc thực thi trách nhiệm, nghĩa vụ của cha mẹ theo cả phạm trù đạo đức và pháp luật. Tuy nhiên cần lưu ý rằng quyền của con ở đây cần được hiểu dưới góc độ “quyền hợp pháp” nghĩa là các quyền được pháp luật công nhận và bảo hộ. Không phải bất cứ quyền lợi ích nào của con thì cũng đều bắt buộc cha mẹ phải “bảo đảm” thực hiện. Cha, mẹ chỉ có trách nhiệm, nghĩa vụ đối với các quyền và lợi ích của con phù hợp với quy định của pháp luật trong từng trường hợp, từng thời điểm nhất định.

Cha mẹ ly hôn không làm mất đi quyền của con mà thậm chí việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn còn được tăng cường hơn bởi hàng loạt thiết chế pháp luật cụ thể. Từ những phân tích trên, có thể hiểu quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là những việc được làm, được đòi hỏi, được đảm bảo bởi pháp luật dựa trên sự thỏa thuận tự nguyện hợp pháp của cha mẹ sau khi ly hôn hoặc theo phán quyết của Tòa án nhằm đảm bảo cho con phát triển tốt nhất về thể chất và tinh thần. Theo từ điển Tiếng Việt thì “bảo đảm” được hiểu là làm cho chắc chắn thực hiện được, giữ gìn được, hoặc có đầy đủ những gì cần thiết.8 Theo nghĩa được nêu trên và từ thực tiễn, có thể hiểu bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp chính là quá trình làm cho các quyền lợi được thực hiện trên thực tế. Các quyền và lợi ích hợp pháp được quy định trong pháp luật, nếu không có quy định về cách thức tổ chức thực hiện thì sẽ không thể được thực hiện trên thực tế.

Cha mẹ ly hôn đem lại hậu quả nghiêm trọng ảnh hưởng trực tiếp tới người con. Chính vì vậy, quyền và lợi ích của trẻ em được pháp luật ghi nhận và bảo 8 Định nghĩa từ “bảo đảm”, tại địa chỉ http://tratu.vn/dict/vn_vn/B%E1%BA%A3o_%C4%91%E1%BA%A3m, truy cập ngày 10/03/2025 11 vệ bởi trẻ em là hạnh phúc của mỗi gia đình, là tương lai của đất nước. Hiến pháp năm 2013 ghi nhận “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em. Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em”.9 Điều luật trên được cụ thể hóa thành một trong những nguyên tắc cơ bản của chế độ HN&GĐ, Khoản 4 Điều 2 Luật HN&GĐ năm 2014 quy định: “Nhà nước, xã hội và gia đình có trách nhiệm bảo vệ, hỗ trợ trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật thực hiện các quyền về hôn nhân gia đình; giúp đỡ các bà mẹ thực hiện tốt chức năng cao quý của người mẹ; thực hiện kế hoạch hóa gia đình”.

Như vậy, có thể hiểu bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn là hệ thống các biện pháp, cách thức nhằm ràng buộc cha mẹ thực thi trách nhiệm, nghĩa vụ đối với người con có hoàn cảnh cha mẹ ly hôn theo quy định của pháp luật, để nhằm mục đích bảo vệ tốt nhất các quyền và lợi ích hợp pháp của con. Đặc điểm của bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn Thứ nhất, bảo đảm về quyền và lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn luôn song hành với quyền và nghĩa vụ của cha mẹ. Quyền của cha mẹ đối với con bao gồm nhiều quyền khác nhau. Cha mẹ có quyền chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục cho con, chăm lo và tạo điều kiện cho con học tập, phát triển bình thường.

Luật HN&GĐ năm 2014 cũng quy định cha mẹ là người đại diện theo pháp luật của con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, trừ trường hợp con có người khác làm giám hộ hoặc đã có người khác làm người đại diện theo pháp luật. Như vậy, luật hôn nhân và gia đình quy định các quyền của cha mẹ đối với con cũng có quyền nhân thân và quyền tài sản gắn liền với con. Quyền của cha mẹ với con gắn liền với nghĩa vụ, nhằm bảo vệ lợi ích tốt nhất cho trẻ. Sau ly hôn, quyền 9 Khoản 1, Điều 37 Hiến pháp năm 2013 12 này có thể bị phân chia hoặc giới hạn dựa trên phán quyết pháp lý, nhưng không mất đi hoàn toàn trừ trường hợp đặc biệt (như bị tước quyền làm cha/mẹ).

Thứ hai, việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn có thể được thực hiện bằng nhiều biện pháp, công cụ khác nhau nhưng bảo đảm việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của con khi cha mẹ ly hôn bằng pháp luật là biện pháp hiệu quả nhất. Nhà nước ta đã xây dựng hệ thống các quy phạm pháp luật tương đối đầy đủ bảo vệ quyền trẻ em từ văn bản pháp lý cao nhất là Hiến pháp năm 201310 cho tới Luật Trẻ em năm 2016 cũng quy định quyền trẻ em từ Điều 12 đến Điều 36, Chương II, mục 1 về quyền được chăm sóc, nuôi dưỡng, quyền được học tập…Đặc biệt Luật HN&GĐ năm 2014 quy định cụ thể các quyền, lợi ích của con khi cha mẹ ly hôn như nghĩa vụ cấp dưỡng của người không trực tiếp nuôi con, quyền được bày tỏ ý kiến của con về việc ở với ai khi từ đủ bảy tuổi,.