PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong bài phát biểu với chủ đề Hãy để báo chí phát triển mạnh mẽ của nguyên Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki-Moon nhân ngày Tự do báo chí thế giới 3/5/2015 đã khẳng định, việc bảo vệ những người làm nghề báo không chỉ là bảo vệ một trong những nền tảng của dân chủ mà cũng chính là bảo vệ những giá trị mà Liên Hiệp Quốc đại diện. Thông điệp của Tổng thư kí đưa ra trong bối cảnh tình trạng bạo lực nhằm vào nhà báo ngày càng gia tăng không chỉ ở trong vùng có chiến sự mà trong cả thời bình ở nhiều quốc gia. Bởi lẽ, để cung cấp cho bạn đọc những thông tin xác thực nhất, những bức ảnh chân thực nhất, các nhà báo phải xông pha vào những nơi nguy hiểm như vùng có xung đột vũ trang, chiến tranh.
Vì thế, đằng sau nhiều bài báo, bức ảnh là mồ hôi, nước mắt và thậm chí cả máu của các nhà báo. Theo thống kê của các tổ chức quốc tế, chỉ riêng ở Syria trong vòng 6 năm từ năm 2011 tới 2017, đã có 122 nhà báo, phóng viên chiến trường thiệt mạng khi đưa tin chiến sự ở nước này. Các nhà báo là mục tiêu tấn công vì những sự thật mà họ nói hoặc viết để phơi bày các vụ việc nhạy cảm như tham nhũng, buôn lậu, vi phạm pháp luật, xâm hại quyền lợi quốc gia, công chúng. Theo Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc, những vụ tấn công này là điều hoàn toàn không thể chấp nhận được trong các nỗ lực chung để thúc đẩy an toàn, nhân phẩm và thịnh vượng cho tất cả mọi người.
Đó là trên thế giới, còn ở Việt Nam thì sao? Với vai trò là lực lượng của Đảng, Nhà nước, tiếng nói của các tổ chức xã hội và là diễn đàn của nhân dân, báo chí đã bám sát các sự kiện xảy ra trong xã hội, phản ánh đa chiều những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn cuộc sống cũng như lột tả bản chất các hiện tượng xung đột, mâu thuẫn xảy ra trong quá trình đi lên của đất nước. Sự tham gia của báo chí vừa để thực hiện nghĩa vụ cung cấp thông tin cho người dân theo Hiến pháp, vừa giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước với tư cách là nhân 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tố chủ chốt điều hành và phân chia các nguồn lực trong xã hội. Chính vì đánh giá rất cao vai trò của báo chí nên từ năm 1957 và 1989, Quốc hội đã ban hành Luật Báo chí nhằm tạo hành lang pháp lý cho các phóng viên, nhà báo hoạt động. Luật này không những minh định quyền thu thập và công bố thông tin của nhà báo mà còn nghiêm cấm tất cả những hành vi cản trở nhà báo hành nghề đúng pháp luật.
Sau đó, Luật Phòng chống tham nhũng và nhiều văn bản khác tiếp tục cụ thể hóa quyền này của báo chí với mục tiêu tạo điều kiện tốt hơn cho các nhà báo hoạt động, cũng là nhằm phục vụ xã hội tốt hơn. Với sứ mệnh vẻ vang và trách nhiệm cao cả gánh trên vai, đội ngũ báo chí nước ta thời gian qua đã luôn nỗ lực phấn đấu, và góp phần quan trọng vào sự phát triển toàn diện của đất nước. Vì trách nhiệm thông tin nhanh nhạy, chuẩn xác; vì mục đích đi đến cùng sự thật, người làm báo đã vượt qua rất nhiều khó khăn và thử thách, thậm chí những hiểm nguy luôn rình rập để chiến đấu bằng ngòi bút của mình chống lại những việc làm mờ ám, tiêu cực, vạch trần những hành vi sai trái xâm hại đến lợi ích của người dân, do vậy những kẻ có hành vi tham nhũng, trục lợi thường có những thủ đoạn đê hèn, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, thậm chí tới sức khoẻ, tính mạng nhà báo, có trường hợp rất nghiêm trọng, gây bức xúc dư luận xã hội. Trong vài năm gần đây, hiện tượng này diễn ra ngày một nhiều, hậu quả ngày một lớn, ở tất cả mọi vùng miền, lĩnh vực… nhưng kết quả xử lý các hành vi cản trở nhà báo lại không tương xứng với mong muốn của các cơ quan quản lý, chỉ đạo, của chính giới báo chí cũng như của các tầng lớp nhân dân.
Trong thực tế, đại đa số các nhà báo tuân thủ pháp luật và đạo đức nghề nghiệp, tuy nhiên vẫn còn một số nhà báo vi phạm, mặc dù không nhiều nhưng ảnh hưởng không nhỏ tới uy tín, danh dự của giới báo chí nói chung. Chúng ta vẫn chưa quên sự việc nhiều nhà báo đã bị hành hung khi đang tác nghiệp trong khoảng 5 năm trở lại đây (2013 – 2018), trong đó có một số vụ khá nghiêm trọng. Đáng lo ngại, các vụ tấn công, cản trở nhà báo tác nghiệp 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com có xu hướng gia tăng cả về mức độ và tần suất, thậm chí các hành vi cản trở mang tính chất trả thù, cảnh cáo còn nhằm vào thân nhân các nhà báo cho thấy tình trạng “coi thường hoạt động báo chí” cũng như các quy định pháp luật nói chung đã đến mức đáng báo động. Đặc biệt tình trạng này thường xuất hiện khi nhà báo tác nghiệp chống tiêu cực.
Những kẻ liên quan sẵn sàng bất chấp, kể cả tính mạng của nhà báo cho tới pháp luật để thực hiện bằng được hành vi che đậy, cản trở, né tránh, bưng bít các hoạt động tiêu cực của mình. Với tình trạng trên, những người làm báo có thể an tâm sử dụng ngòi bút của mình vào các mục tiêu truyền thông chính xác và trung thực hay không? Bên cạnh đó, không ít nhà báo dù tác nghiệp đúng quy định pháp luật nhưng đang gặp phải nhiều rào cản trong tiếp cận thông tin, đặc biệt là thông tin về các vụ việc liên quan chống tham nhũng, tiêu cực. Vì sao lại có sự coi thường dư luận và pháp luật như vậy? Câu trả lời rằng, một phần xuất phát từ sự thờ ơ, vào cuộc một cách đối phó của một số cơ quan chức năng khi giải quyết sự việc khiến “chìm xuồng”, rơi dần vào quên lãng. Trên thực tế, các vụ hành hung người làm báo bị xử lý rất ít và thường nghiêng về các biện pháp hành chính.
Qua báo cáo công tác kiểm tra của Hội Nhà báo Việt Nam nhận thấy gần đây, hầu hết các cơ quan ở địa phương đã quan tâm xử lý việc các nhà báo bị tấn công nhưng mức xử lý đưa ra còn quá nhẹ. Một số địa phương thậm chí còn thờ ơ, chưa làm hết trách nhiệm hoặc làm cho qua chuyện. Chính vì sự giải quyết không thỏa đáng, mức độ xử lý còn thấp, không đủ sức răn đe; bên cạnh đó những bất cập tồn tại trong hệ thống pháp luật và cơ chế thực thi cũng như chưa có một quy trình tác nghiệp và quy tắc ứng xử đúng mực của nhà báo đã góp phần làm cho vòng luẩn quẩn tác nghiệp – bị hành hung gia tăng, kèm theo sự hung hăng, ngang nhiên coi thường pháp luật của không ít đối tượng. Vai trò của báo chí là rất lớn, phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội, là một trong những lực lượng đi đầu trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com vì sự bình yên của xã hội.
Đây là một cuộc đấu tranh lâu dài và đầy khó khăn, thử thách. Để cuộc đấu tranh này đem lại hiệu quả cao hơn, nhà báo cần phải được khuyến khích, động viên và rất cần được bảo vệ. Tuy nhiên, trên thực tế vấn đề bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của các nhà báo chưa thực sự nhận được sư quan tâm đúng mức của toàn xã hội. Quyền hành nghề hợp pháp của nhà báo đã được nêu rõ trong luật định, mới đây nhất là Luật Báo chí sửa đổi năm 2016 đã được Quốc hội thông qua và có hiệu lực từ ngày 1/1/2017.
Xét về mặt hình thức, các quy định của pháp luật về lĩnh vực này có tương đối nhiều, hệ thống cơ quan quản lý, chỉ đạo báo chí và tổ chức của hội nghề nghiệp cũng khá đầy đủ nhưng chưa thực sự hiệu quả, cơ chế thực thi còn nhiều lỗ hổng. Hiện tượng phóng viên, nhà báo bị cản trở khi tác nghiệp đã diễn ra từ lâu, ở nhiều vùng, do nhiều loại đối tượng gây ra với đủ loại hậu quả. Thường trực Thường vụ Hội Nhà báo Việt Nam hết sức coi trọng công tác bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của nhà báo. Bởi lẽ, Hội Nhà báo Việt Nam có một vai trò, chức năng rất trọng yếu đó là bảo vệ quyền lợi chính đáng của các nhà báo.
Trong các quyền lợi của nhà báo thì quyền lợi tối thượng, thiêng liêng nhất đó là quyền được làm nghề trong khuôn khổ của pháp luật. Đó là quyền lợi tinh thần, cũng là quyền lợi thiết thân nhất. Với chức trách ấy, Hội Nhà báo Việt Nam nói chung, các cơ quan báo chí của Hội nói riêng luôn có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi các hội viên của mình – một trách nhiệm nặng nề nhưng cũng hết sức thiêng liêng. Có thể nói, việc bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của nhà báo luôn là vấn đề mang tính thời sự, có giá trị thực tiễn sâu sắc, cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng, bàn luận thấu đáo, quan tâm thỏa đáng, phân tích làm rõ thực trạng, các vấn đề đặt ra trong hoạt động tác nghiệp thực tiễn.
Ngay tại thời điểm người viết đề xuất ý tưởng nghiên cứu (tháng 12/2017), đã xảy ra liên tiếp các vụ cản trở, hành hung nhà báo gây xôn xao dư luận và giống như nhiều sự việc khác, các vụ cản trở này đa phần không tìm ra thủ phạm hoặc thủ phạm 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com không bị xử lý nghiêm minh. Trước những đòi hỏi cấp thiết đang đặt ra, cũng như ý nghĩa, tầm quan trọng cùng với vinh dự và trách nhiệm lớn lao mà đội ngũ báo chí cách mạng nước ta đã và đang gánh vác, học viên mạnh dạn lựa chọn đề tài “Báo chí Hội Nhà báo Việt Nam với vấn đề bảo vệ quyền hành nghề hợp pháp của nhà báo”, hi vọng có thể đưa ra cái nhìn toàn diện về vấn đề này, góp phần kiến tạo hành lang pháp lý cần thiết để bảo vệ môi trường tác nghiệp lành mạnh, hạn chế tình trạng xâm phạm, cản trở nhà báo tác nghiệp. Đó cũng là trăn trở của các nhà báo, những người làm công tác quản lý báo chí và các cấp Hội Nhà báo hiện nay.