Khóa luận về bảo vệ người lao động trước tác động của trí tuệ nhân tạo - Trường Đại học Luật Hà Nội

Khóa luận về bảo vệ quyền lợi người lao động trong bối cảnh tác động của trí tuệ nhân tạo, nghiên cứu pháp luật và chính sách hiện hành.

• Tác giả: Trương Thị Thu Hiến
• Người hướng dẫn: TS. Đoàn Xuân Trường
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Lao động
• Đề tài: Pháp luật về bảo vệ người lao động trong bối cảnh tác động của trí tuệ nhân tạo
• Loại tài liệu: Khoá luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái quát về trí tuệ nhân tạo và tác động đến người lao động

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một lực lượng chuyển đổi trong thế giới lao động hiện đại. Công nghệ này mang lại những cơ hội phát triển kinh tế nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn trong bảo vệ quyền lợi người lao động. Sự phát triển nhanh chóng của AI đã ảnh hưởng sâu sắc đến các khía cạnh của công việc, từ tuyển dụng, đánh giá hiệu suất, cho đến quyết định về chấm dứt hợp đồng. Việt Nam, như các quốc gia đang phát triển khác, đang đối mặt với áp lực phải cân bằng giữa việc áp dụng công nghệ tiên tiến và bảo vệ người lao động một cách hiệu quả. Hiểu rõ bản chất của AI và những tác động tiềm ẩn của nó là bước đầu tiên trong việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý vững chắc.

1.1. Định nghĩa và đặc điểm của trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo được định nghĩa là khả năng của máy tính trong việc thực hiện các tác vụ thông thường yêu cầu trí thông minh của con người. Đặc điểm nổi bật của AI bao gồm: khả năng học máy (machine learning), xử lý dữ liệu lớn (big data), tự động hóa quyết định, và phân tích dự báo. Những công nghệ này cho phép doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình lao động nhưng cũng có thể dẫn đến mất việc hoặc thay đổi cấu trúc việc làm không lường trước được.

1.2. Tác động của AI đến thị trường lao động Việt Nam

Thị trường lao động Việt Nam đang chứng kiến sự gia tăng ứng dụng AI trong các ngành công nghiệp chính. Tự động hóa đã làm thay đổi nhu cầu về kỹ năng lao động và tạo áp lực cho người lao động phải tái đào tạo. Các khu vực như sản xuất, dịch vụ tài chính, và quản lý nhân sự đang trở thành những điểm nóng của sự thay đổi công nghệ này.

II. Pháp luật Việt Nam hiện hành về bảo vệ người lao động

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã xây dựng những quy định cơ bản về bảo vệ người lao động thông qua Bộ luật Lao động và các văn bản pháp luật liên quan. Tuy nhiên, những quy định hiện hành chủ yếu được soạn thảo trong một bối cảnh trước khi AI phát triển mạnh mẽ. Bộ luật Lao động năm 2019 cung cấp các quyền cơ bản như quyền công bằng trong tuyển dụng, quyền lao động an toàn, và quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân. Tuy nhiên, các quy định về sử dụng AI trong quản lý nhân sự và thuật toán quyết định vẫn còn lỗ hổng pháp lý đáng kể. Việc hoàn thiện pháp luật để đáp ứng những thách thức mới từ AI là một yêu cầu cấp bách.

2.1. Bảo vệ việc làm và quyền bình đẳng trong tuyển dụng

Bộ luật Lao động quy định rõ rằng tuyển dụng phải công bằng và không được phân biệt dựa trên giới tính, dân tộc, hay tôn giáo. Tuy nhiên, khi AI được sử dụng trong quyết định tuyển dụng, những định kiến (bias) ẩn trong dữ liệu huấn luyện có thể dẫn đến phân biệt đối xử tự động. Cần có những quy định cụ thể để kiểm toán thuật toán và đảm bảo tính minh bạch trong quá trình tuyển dụng.

2.2. Bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân lao động

Quyền riêng tư và bảo vệ dữ liệu là những quyền cơ bản được công nhận trong Hiến pháp Việt Nam. Với sự phát triển của AI, dữ liệu cá nhân của lao động (dữ liệu sinh trắc, lịch sử làm việc, thông tin sức khỏe) trở nên giá trị kinh tế cao. Pháp luật Việt Nam cần tăng cường bảo vệ dữ liệu khỏi việc sử dụng không hợp pháp và đảm bảo người lao động có quyền kiểm soát thông tin cá nhân của mình.

III. Những khoảng trống pháp lý trong bối cảnh AI

Mặc dù Việt Nam có hệ thống pháp lý lao động khá toàn diện, nhưng vẫn tồn tại những khoảng trống pháp lý đáng kể khi đối mặt với những thách thức từ trí tuệ nhân tạo. Những quy định hiện hành không cụ thể về tách biệt trách nhiệm giữa các bên khi AI gây ra thiệt hại cho người lao động. Không có quy định rõ ràng về trách nhiệm giải trình (accountability) và minh bạch thuật toán trong các hệ thống AI dùng trong quản lý lao động. Thêm vào đó, pháp luật về đào tạo kỹ năng chưa được cập nhật để đáp ứng nhu cầu tái lực lượng lao động trong bối cảnh AI. Việc hoàn thiện các khoảng trống này sẽ giúp tạo ra một môi trường làm việc công bằng và bền vững hơn.

3.1. Thiếu quy định về minh bạch và giải trình thuật toán

Hiện nay, Việt Nam không có quy định cụ thể yêu cầu công khai cách hoạt động của AI trong các quyết định liên quan đến lao động. Điều này tạo ra tình trạng thiếu minh bạch và khó khăn cho người lao động trong việc thách thức các quyết định tự động. Cần thành lập những quy định bắt buộc công khai mục tiêu, dữ liệu, và logic của hệ thống AI được sử dụng.

3.2. Thiếu cơ chế bảo vệ người lao động bị ảnh hưởng bởi tự động hóa

Tự động hóa quy trình lao động có thể dẫn đến mất việc làm hoặc giảm thời gian làm việc. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam chưa có cơ chế hỗ trợ toàn diện cho những lao động bị ảnh hưởng, chẳng hạn như hỗ trợ đào tạo lại, bảo hiểm thất nghiệp nâng cao, hoặc hỗ trợ chuyển đổi nghề. Điều này tạo ra bất bình đẳng xã hội và đòi hỏi sự can thiệp quyết liệt từ nhà nước.

IV. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật bảo vệ người lao động trong era AI

Để bảo vệ người lao động một cách hiệu quả trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ, Việt Nam cần thực hiện những cải cách pháp luật toàn diện. Trước hết, cần sửa đổi Bộ luật Lao động để bổ sung những quy định cụ thể về sử dụng AI trong quản lý lao động, bao gồm yêu cầu công khai mục đích, dữ liệu, và kết quả của thuật toán. Thứ hai, Việt Nam nên xây dựng cơ chế kiểm toán độc lập để đánh giá tính công bằng và hiệu quả của các hệ thống AI. Thứ ba, cần nâng cấp pháp luật về đào tạo và phát triển kỹ năng, bao gồm quỹ hỗ trợ tái đào tạo cho lao động bị ảnh hưởng bởi tự động hóa. Cuối cùng, nên tăng cường bảo vệ quyền riêng tư và quy định rõ ràng về sử dụng dữ liệu cá nhân trong các thuật toán AI.

4.1. Sửa đổi pháp luật để bắt buộc minh bạch thuật toán

Cần thêm chương mới trong Bộ luật Lao động quy định rõ ràng rằng người sử dụng lao động phải công bộ các thông tin về mục đích, dữ liệu, và quy trình của hệ thống AI được sử dụng. Người lao động phải có quyền tiếp cận thông tin và quyền giải thích khi bị ảnh hưởng bởi quyết định tự động. Các vi phạm nên bị xử phạt hành chính hoặc dân sự để đảm bảo tuân thủ.

4.2. Xây dựng cơ chế hỗ trợ lao động bị ảnh hưởng bởi tự động hóa

Nên thiết lập quỹ hỗ trợ lao động được tài trợ bởi các doanh nghiệp sử dụng AI trong quản lý nhân sự. Quỹ này sẽ cung cấp đào tạo lại nghề, hỗ trợ tìm việc mới, và bảo hiểm thất nghiệp tăng cường. Chính phủ cần lập kế hoạch chuyển đổi công bằng và hỗ trợ các cộng đồng bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi công nghệ đó.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát chung về trí tuệ nhân tao va bảo vệ người lao động trong bối cảnh tác động của trí tuệ nhân tạo. Chương 2: Quy định pháp luật Việt Nam về bảo vệ người lao động trong bối cảnh tác động của trí tuệ nhân tạo và thực tiễn thực hiện. Chương 3: Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quá thực thi pháp luật về bảo vệ người lao động trong bối cảnh tác động của trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam. KHAI QUAT CHUNG VE TRI TUE NHAN TAO VA BAO VE NGUOI LAO DONG TRONG BOI CANH TAC ĐỘNG CUA TRÍ TUỆ NHÂN TẠO 1.

Khái quát về trí tuệ nhân tạo 1. Lịch sử hình thành và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo Trí tuệ nhân tạo không phải là khái niệm mới trong thế kỷ XXI mà đã xuất hiện và trải qua một quá trình hình thành, phát triển từ hàng thập kỷ về trước. Khởi nguồn từ những ý tưởng sơ khai của các nhà khoa học về một loại máy móc có khả năng hành động thông minh, AI đã dần dần được định hình qua các giai đoạn lịch sử khác nhau và mỗi giai đoạn này đều để lại những dau 4n về đặc điểm cũng như thành tựu riêng biệt của loại công nghệ này. Chính vì vậy, nhìn lại từng giai đoạn phát triển của trí tuệ nhân tạo không chỉ giúp ta hiểu rõ hơn về bản chất của AI mà còn cho thấy được con đường mà công nghệ này đang và sẽ tiếp tục tiễn bước trong tương lai.

Giai đoạn 1: Sự khới đầu của trí tuệ nhân tạo Công trình nghiên cứu đầu tiên về AI bắt đầu từ năm 1943, khi Warren McCulloch và Walter Pitts xây dựng một mô hình toán học của mạng lưới nơ-ron.Š Họ dựa vào các nguồn hiểu biết về (i) thần kinh học, (ii) logic toán học của Russell và Whitehead, (iii) lý thuyết về máy tính của Alan Turing, dé đề xuất một mô hình mà mỗi nơ-ron có thể hoạt động tùy thuộc vào tín hiệu tử các nơ-ron lân cận. Năm 1950, Alan Turing giới thiệu Pháp thứ Turing - một bài kiêm tra dé xác định xem một cỗ máy có thé hiện hành vi trí tuệ trơng đương với con người hay không; ông lập luận rằng nên phát triển các thuật toán học tập để máy có thể tự học thay vì lập trình máy móc theo cách thủ công. Năm 1956, hội thao Dartmouth chính là sự kiện đánh dau sự ra đời của thuật ngữ Trí tệ nhân tao trong lịch sử nhân loại. Ở giai đoạn đầu, TTNT hướng tới xây dựng các hệ thống máy móc có khả năng sử dụng ngôn ngữ tự nhiên và trừu tượng hóa hay nói cách khác là hình thức hóa các khái niệm và giải quyết vấn đề dựa trên tiếp cận logic, ra quyết định trong điều kiện thiếu thông tin.” Có thé thấy AI trong giai đoạn này mang tinh chất khái niệm và lý thuyết, là sự kết hợp của nhiều ngành khoa học khác nhau như toán học, thần kinh học và logic.

Dù còn rat sơ khai nhưng đây là thời kỳ hình thành các nền tang cốt lõi cho AI hiện đại, từ mô hình mạng no-ron đâu tiên đên ý tưởng vê máy có khả năng Š Peter Norvig and Stuart Russell (2016), Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th Edition), Pearson Series in Artificial Intelligence, Pearson, pp. Nguyễn Thanh Thủy, Hà Quang Thụy, Phan Xuân Hiéu, Nguyễn Trí Thành (2018), Tri tuệ nhân tạo trong thời dai số: Béi cảnh thé giới và liên hệ với Việt Nam, Tạp chi Công Thương, https://tapchicongthuong.vn/kinh-fe-so--boi-canh-the- gioi-va-lien-he-voi-viet-nam-70275.htm, truy cập ngày 01/3/2025. TTNT trong thời kỳ này tuy chưa có khả năng xử lý thực tiễn nhưng đã mở ra một hướng di hoàn toàn mới trong việc mô phỏng trí thông minh nhân tạo. Giai đoạn 2: Giai đoạn biểu tượng và khủng hoảng của trí tuệ nhân tạo Từ năm 1952 đến năm 1969, sự phát triển mạnh mẽ của TINT đã khiến cho các nhà khoa học trên toàn thé giới đặt kỳ vọng rat lớn vào loại công nghệ mới này.

Trong giai đoạn này, các nghiên cứu hầu như đều tập trung vào các nội dung nhiệm vụ như chơi cờ, giải toán và hiểu các ngôn ngữ tự nhiên. Một số thành tựu quan trọng trong thời kỳ này có thê kê đến như Chương trinh chơi cờ dam được phát triển bởi Arthur Samuel có khả năng tự học và thậm chí đánh bại những người chơi cờ chuyên nghiệp sau khi được đào tạo.!? Ngoài ra, John McCarthy đã có tác động lớn thông qua việc phát triển Wgôn ngữ Lisp va đây cũng là ngôn ngữ lập trình phố biến nhất được sử dụng trong nghiên cứu trí tuệ nhân tạo. Mặc đù các hệ thống AI của thời kỳ này gây được nhiều an tượng trong từng lĩnh vực nhỏ lẻ nhưng tat cả đều không thé mở rộng trên phạm vi rộng do thiếu kha năng xử lý dữ liệu phức tạp. Đến cuỗi những năm 1960, sự kỳ vọng dành cho AI dần sụp đồ thông qua bài viết Perceptrons của Marvin Minsky va Seymour Papert (1969) và Báo cáo Lighthill của James Lighthill (1973) đã chỉ trích AI thiếu tiến bộ, không mang lại kết quả trên thực tế.

Từ đây, các chính phủ đã cắt giảm tài trợ những dy án nghiên cứu về loại công nghệ mới này. Day chính là cột mốc đánh dấu giai đoạn khủng hoảng nghiêm trong lần đầu của TTNT và được gọi là “Mùa đông AI”. Dau cho sau đó đã có nhiều nỗ lực phục hồi đáng ghi nhận nhưng AI tiếp tục rơi vào “Mùa đông AI lần 2” từ năm 1987 đến năm 1993. Nhìn chung, TTNTở giai đoạn 2 thể hiện khả năng giải quyết các bài toán cụ thể bằng logic hình thức và ngôn ngữ lập trình chuyên dụng.

Tuy nhiên AI trong thời kỳ này mang tính phi thực tiễn khi mở rộng, bởi lẽ các hệ thống máy móc đều tỏ ra yếu kém trước đữ liệu phức tạp và đặc trưng không thể xác định rõ ràng giữa các dữ liệu. Bên cạnh đó, AI còn phụ thuộc nhiều vào lập trình thủ công và chưa có khả năng tự học cũng như thích ứng trong môi trường mới. Dù có những bước tiễn đáng kể nhưng AI khi đó vẫn chỉ mang lại kết quả khi thử nghiệm mà chưa sẵn sàng cho ứng dụng quy mô lớn, điều này dẫn đến sự sụp đồ niềm tin từ xã hội và cắt giảm tài chính nghiêm trọng từ quốc gia. Giai đoạn 3: Sự trỗi dậy và bùng nỗ của trí tuệ nhân tạo hiện đại Mặc đù gặp khủng hoảng nhưng một số nghiên cứu về AI vẫn tiếp tục phát triển.

Vào đầu những năm 1990, một số tiến bộ quan trọng đã giúp AI thoát khỏi “Mùa 10 Văn Toản (2023), Những cột mốc đánh dau sự hình thành và phát triển của trí tuệ nhân tao, Nhân Dân, https://nhandan.vn/nhung-cot-moc-danh-dau-su-hinh-thanh-va-phat-trien-cua-tri-tue-nhan-tao-post742632.html, truy cập ngày 01/3/2025. 11 đông AI lần 2” như nghiên cứu của Geoffrey Hinton, Yann LeCun và Yoshua Bengio về mạng nơ-ron nhiều lớp; mạng nơ-ron tích chập; mạng nơ-ron hồi tiếp. Ké từ năm 2011 trở đi, AI có nhiều bước tiến nhanh và bùng nỗ hơn bao giờ hết nhờ vào 03 yếu tố chính: (i) Dữ liệu lớn - Big Data đã cung cấp nguồn dữ liệu không 16 đề huấn luyện TINT; (ii) Sức mạnh tính toán tăng vọt nhờ vào sự xuất hiện của bộ xử ly đồ họa và bộ xử lý tensor; (iii) Deep Learning đạt được bước tiến lớn và dẫn đến các đột phá như Nhận điện hình anh (AlexNet, 2012), Xứ lý ngôn ngữ tự nhiên (GPT, 2018—nay), AI đánh bại con người trong cờ vây (AlphaGo, 2016). Cho đến nay, TTNT đang được ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như xe tự động, y tẾ, thương mại điện tử, chatbot và trợ lý ảo.

Trước những điều tưởng chừng như không tưởng mà AI đang đem tới cho nhân loại, người ta cũng ngày càng kỳ vọng về một loại công nghệ thực sự có hiểu biết cũng như tư duy giống con người. Có thé thay, TINT hiện đại đã thé hiện bước chuyển mình rõ rệt từ các hệ thống dựa trên quy tắc đơn giản sang các mô hình có khả năng học sâu, khai thác hiệu quả dữ liệu lớn và có thể vận hành trong môi trường thực tế phức tạp. Đặc điểm nổi bật của AI hiện nay chính là đặc tính tự học, tự tối ưu hóa và khả năng xử lý dữ liệu phi cấu trúc như hình ảnh, âm thanh, ngôn ngữ. Loại công nghệ này còn có thê ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn và thích ứng với thay đổi nhanh chóng.

Chính vì vậy mà AI không chỉ đạt được độ chính xác vượt trội trong nhiều tác vụ mà còn được thương mại hóa rộng rãi, dần trở thành công cụ không thé thiếu trong thời đại số hóa. Thế nhưng, liệu chúng ta có thể đảm bảo rằng TTNT sẽ phục vụ con người mà không gây hại hay không? Sự phát triển của AI đang gây choáng ngợp cho toàn thé giới nhưng đi kèm với đó van còn nhiều van dé liên quan đến công nghệ này được đặt ra và yêu cầu giải quyết trên thực tế. TTNT có thể tiếp tục cách mạng hóa nhiều lĩnh vực, nhưng điều nay cũng đòi hỏi sự kiểm soát và quy định chặt chẽ dé dam bảo lợi ích cho nhân loại, đặc biệt là thách thức về đạo đức và tính minh bạch. Khái niệm, đặc điểm trí tuệ nhân tạo 1.

Khái niệm trí tuệ nhân tạo Khái niệm trí tuệ nhân tạo lần đầu tiên được đề cập đến bởi nhà khoa học John McCarthy và các công sự tại Hội thảo công bố Dự án nghiên cứu mùa hè về trí tuệ nhân tạo ở Dartmouth vào năm 1955. VỊ cha đẻ của AI phát biểu: “Nghiên cứu được tiễn hành dựa trên giả thuyết trí thông mình có thé được mô tả chính xác dén mức một cô máy có thê mô phóng lại. Chúng tôi sẽ tim ra cách dé 12 làm cho máy móc sử dung ngôn ngữ, hình thành các khái niệm, giải quyết các loại vấn đề hiện do con người dam nhiệm và tự cải thiện. ”!! John McCarthy nhắn mạnh rằng không chi đơn thuần là việc lập trình các quy tac, AI còn bao gồm ca khả năng học hỏi và kỹ năng thích ứng — những phẩm chất vốn là đặc trưng của trí tuệ con người.

Quan điểm này được xem là nền tảng lý luận đầu tiên, góp phần định hình hướng tiếp cận AI sơ khai là nghiên cứu cách thức mô phỏng lại trí thông minh của con người. Trên cơ sở kế thừa và phát triển, Stuart Russell và Peter Norvig đã định nghĩa AI là lĩnh vực liên quan đến việc thiết kế và lập trình các hệ thông có khả năng giải quyết van đề một cách linh hoạt và hiệu quả.!?