chương 1 này nhóm nghiên cứu muốn cung cấp nền tảng lí thuyết cơ bản để đi sâu vào việc nghiên cứu. Khái quát về cộng đồng người Hoa ở Việt Nam và cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng. Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam.1 Lịch sử hình thành. Dân tộc Hoa tại Việt Nam có nguồn gốc từ Trung Quốc, tuy nhiên, hoàn cảnh lịch sử và thời điểm họ bắt đầu định cư tại Việt Nam có sự khác nhau.
Do vậy, tương ứng theo các thời kì quan trọng trong lịch sử Việt Nam, lịch sử hình thành của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam được phân thành 3 giai đoạn sau 1: - Việt Nam thời kì Bắc thuộc: Trong thời kì rất dài bị các triều đại phong kiến Trung Quốc đô hộ, dòng người từ Trung Quốc sang Việt Nam bao gồm các quan lại sang để cai trị ở Việt Nam, điền chủ, và những người chạy trốn khỏi những biến động ở Trung Quốc. - Việt Nam thời kì tiền thực dân: Sau khi thoát khỏi ách thống trị phương Bắc, Việt Nam vẫn là chỗ ẩn náu an toàn cho những người chạy khỏi các biến động ở Trung Quốc. Một làn sóng di cư đã nổi lên sau khi triều Tống sụp đổ ở thế kỷ XIII và sau khi Ramses Amer, Nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam: Các khuynh hướng, vấn đề và các thách thức, 1 Nxb ĐHQG, 1998. 12 triều Minh thất bại ở thế kỷ XVII.
Từ khế kỷ XVII trở đi đã bắt đầu quá trình di cư đều đặn không xuất phát từ nguyên nhân chính trị ở Trung Quốc. Phần lớn định cư ở Nam Bộ theo chỉ thị của các vua Việt Nam thời đó. - Vào thời kỳ Pháp thống trị: Do nhu cầu nhân lực để tiến hành 2 cuộc khai thác thuộc địa, thực dân Pháp đã ban hành hàng loạt các chính sách tạo điều kiện cho dân Trung Quốc nhập cư vào Việt Nam. Một số lượng đông đảo người Hoa đã đến miền Bắc để làm việc cho các mỏ khoáng sản.2 Số lượng và sự phân bố.
Số lượng người Hoa ở Việt Nam có sự thay đổi tương ứng với từng giai đoạn biến động trong lịch sử Việt Nam nhưng nhìn chung có xu hướng không ngừng gia tăng từ những giai đoạn định cư đầu tiên đến nửa cuối thập niên 60, đầu thập niên 70 của thế kỉ 20. Thời điểm số lượng này đạt mức cao nhất là vào khoảng cuối thập niên 60 2. Sau năm 1968, do nhiều biến động về mặt chính trị, kinh tế ở Việt Nam, nhiều gia đình người Hoa đã lựa chọn về nước hoặc di cư sang nước thứ ba. Người Hoa ở Việt Nam sinh sống ở nhiều khu vực, từ Bắc đến Nam, cả nông thôn lẫn thành thị.
Tuy nhiên sự phân bố không đồng đều, đa số tập trung ở Nam Bộ.284 người Hoa ở Việt Nam. Đến năm 1951 con số này lên đến 732. Đa số định cư ở Nam Bộ. Đến những năm cuối thập kỷ 1950, trong tổng số 14 triệu người ở miền Nam, có khoảng 800.000 người Hoa” 3.
Năm 2009, dân tộc Hoa ở Việt Nam có dân số 823.071 người 4, có mặt tại tất cả 63 tỉnh, thành phố. Họ cư trú tập trung tại Thành phố Hồ Chí Minh 414.045 người, chiếm tỷ lệ 50,3% tổng số người Hoa tại Việt Nam, tỉnh Đồng Nai 95.162 người, tỉnh Sóc Trăng 64.910 người, tỉnh Kiên Giang 29.850 người, tỉnh Bạc Liêu 20.082 người, tỉnh Bình Dương 18.783 người, tỉnh Bắc Giang 18. 5 2 Nguyễn Đình Phức, Vấn đề thống kê số lượng người Hoa ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (102), 2013. 3 Ramses Amer, Nghiên cứu về người “Hoa” ở Việt Nam: Các khuynh hướng, vấn đề và các thách thức, NXB ĐHQG , 1998.
4 Tổng cục thống kê Việt Nam (1/4/2009), Kết quả toàn bộ Tổng cục điều tra dân số và nhà ở Việt Nam năm 2009, Thông cáo báo chí. 5 Ramses Amer, Nghiên cứu về người “Hoa” ở Việt Nam: Các khuynh hướng, vấn đề và các thách thức, NXB ĐHQG , 1998.3 Đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội.1 Đặc điểm kinh tế: Từ lúc nền kinh tế hàng hoá ở Việt Nam hình thành (TK XVI,XVII,XVIII) và phát triển (TK XIX,XX), vị thế của người Hoa trong nền kinh tế đều khá nổi bật. Họ hoạt động mạnh với vai trò đa dạng như: môi giới, trung gian trong giao dịch hàng hoá đến chủ các hãng buôn, xí nghiệp…. Đặc biệt trong thời kì Pháp thuộc, tầm ảnh hưởng của cộng đồng người Hoa trong lĩnh vực thương nghiệp càng phát triển “tư bản thương mại người Hoa chiếm vị trí quan trọng, chiếm 62% trong tổng số vốn thương mại.” 6 Sự thành công này xuất phát từ những đặc tính trong kinh doanh của họ như vận dụng các quan hệ họ hàng, sự tôn trọng chữ “tín”, khả năng huy động vốn qua hình thức tín dụng gia đình … 1.2 Đặc điểm văn hóa: Đời sống văn hóa của các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam thể hiện trên nhiều lĩnh vực: nhà cửa, ăn uống, phong tục tập quán, tín ngưỡng - tôn giáo…Văn hóa của từng nhóm ở các khu vực cư trú khác nhau ít nhiều có sự khác biệt do giao lưu tiếp biến văn hóa với cư dân bản địa tại đó.
Nhìn chung, văn hóa của các nhóm cộng đồng người Hoa vẫn thể hiện được tính chung nhất, đó là tinh thần đoàn kết cộng đồng cao; tính cần cù, chịu khó trong lao động; nhạy bén trong kinh doanh, sản xuất; cố kết, tương trợ lẫn nhau trong cộng đồng tộc người, trong nhóm địa phương và dòng họ rất cao và khá bền chặt. Họ ra sức bảo tồn, gìn giữ những bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc mình.3 Đặc điểm xã hội: Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam có hình thức tổ chức theo hệ thống “bang”. Đây là phương pháp kiểm soát gián tiếp của các vua Việt Nam đối với cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, xuất hiện từ năm 1787[1]. Hệ thống này dựa trên nguồn gốc và ngôn ngữ của người Hoa ở Việt Nam để phân chia thành các “bang”, thông thường là “ngũ bang” (bao gồm: bang Quảng Đông, bang Phúc Kiến, bang Khách Gia, bang Hải Nam và bang Triều Châu).
Trong mỗi “bang” sẽ có một hội quán riêng để quản lí, có trường học, bệnh viện…Có một người đứng ra làm “bang trưởng” để chăm lo các vấn đề trong “bang”. Họ thường là những người “đức cao vọng trọng” và có đóng góp lớn cho 6 Pierre - Richard Ferey, Le Viet Nam au XXe sìecle, Presses Unive rsitai ré de France, Pairs, 1979. Mỗi “bang” có địa bàn riêng và hoạt động khép kín. Về sau, ranh giới địa lí giữa các “bang” cũng mờ nhạt dần, sự giao lưu giữa các “bang” cũng tăng lên.
Hiện nay, hệ thống “bang” trong cộng đồng người Hoa thể hiện rõ nhất tại TP. Ở các khu vực cộng đồng người Hoa thưa thớt thì đã phần lớn phai nhoà. Khái quát về Cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng.1 Đôi nét về huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng. Di Linh, sau 1975 cho đến nay, là một trong 11 huyện, thị xã và thành phố của tỉnh Lâm Đồng, huyện Di Linh có 18 xã, thị trấn: thị trấn Di Linh, các xã Liên Đầm, Đinh Trang Hòa, Hòa Ninh, Đinh Lạc, Gia Hiệp, Tam Bố, Gung Ré, Bảo Thuận, Gia Bát, Sơn Điền, Tân Châu, Tân Thượng, Đinh Trang Thượng, Hòa Trung, Hòa Bắc, Hòa Nam, Tân Nghĩa.
Thị trấn Di Linh nằm trên giao lộ hai con đường quốc lộ 20 và quốc lộ 28, các cơ quan, ban ngành của huyện đóng tại đây. Về vị trí, huyện Di Linh nằm về phía Nam cao nguyên cực Nam Trung Bộ, trên độ cao 1.000 mét so với mặt biển. Di Linh thuộc cao nguyên trung phần Di Linh, phía Nam tỉnh Lâm Đồng, giáp ranh với các huyện Đức Trọng (đông), Lâm Hà (đông bắc), Bảo Lâm (tây), đều thuộc tỉnh Lâm Đồng. Về giới hạn, phía Bắc giáp huyện Đắc Nông tỉnh Đắc Lắc, phía Nam giáp tỉnh Bình Thuận, phía Tây giáp huyện Bảo Lâm, phía Đông giáp huyện Đức Trọng và huyện Lâm Hà.
Về dân số: toàn huyện Di Linh tính đến ngày 1 tháng 4 năm 1999 có 129. Huyện có hơn 20 dân tộc: dân tộc Kinh, K’Ho, Nộp, Mạ, Chil, Raglai, Sre, Tày, Nùng, Hoa… 7 7 Nguyễn Thanh Hằng, “Vài nét về địa chí Di Linh”, Tạp chí Di Linh – Lấp lánh sắc màu: 25 năm xây dựng và phát triển, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng, 2000. 15 Hình 1: Bản đồ hành chính huyện Di Linh [trích tạp chí Di Linh – Lấp lánh sắc màu: 25 năm xây dựng và phát triển, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng, 2000] 1.2 Lịch sử hình thành. Sự hình thành cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng cũng bắt nguồn từ những đợt di cư của người Hoa từ Trung Quốc sang Việt Nam tương tự người Hoa ở Việt Nam nói chung.
Cụ thể là đoàn người di cư của Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch. Đây là cột mốc đầu tiên cho sự hình thành cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ nói chung và huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng nói riêng. Theo đó, vào năm 1671, do không thần phục triều đình Mãn Thanh, “Mạc Cửu và gia đình đến vùng đất Mang Khảm (nay là Hà Tiên)” 8 và năm 1679 hai trọng thần nhà Minh là Trần Thượng Xuyên và Dương Ngạn Địch đã dẫn hơn 3000 binh lính và người thân lên chiến thuyền xuôi về phương Nam. Đoàn người đã cập bến tại cửa biển Đà Nẵng và xin chúa Nguyễn Phúc Tần cho tá túc tại đây.
Nhưng do phong tục, tiếng nói của họ đều khác nhau và thế cùng bức bách nên chúa Nguyễn cho phép họ dừng chân tại phía Đông Chân Lạp (Nam Bộ) 9. Bên cạnh đó, trong quá trình khảo sát nhóm nghiên cứu chúng tôi thấy rằng, một bộ phận lớn người Hoa ở huyện Di Linh tỉnh Lâm Đồng hình thành trong thời kì Pháp 8 Sài Mạc Uý, Người Hoa ở miền Nam Việt Nam, Pa Ri, Thư viện Quốc gia, 1968. 9 Phan An, Người Hoa ở Nam Bộ, Viện Khoa học xã hội vùng Nam bộ, Nxb Khoa học xã hội, TP. Ban đầu, họ đến Việt Nam và định cư ở miền Bắc Việt Nam, cụ thể nhiều nhất là Quảng Ninh.
Sau đó, họ lên những chiếc thuyền chở hàng và xuôi dòng biển Đông cư trú tại các khu vực khác nhau ở miền Nam Việt Nam, trong đó có huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng.3 Số lượng và sự phân bố. Với số lượng 2.582 người 10, cộng đồng người Hoa ở huyện Di Linh, tỉnh Lâm Đồng có dân số đứng thứ 3 toàn huyện, sau dân tộc Kinh và Cơ Ho, vì vậy cũng được xem là một cộng đồng dân tộc lớn tại khu vực.
