Nghiên cứu tình trạng khai thác và bảo tồn gấu họ Ursidae tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu tình trạng khai thác sử dụng chăn nuôi các loài gấu họ ursidae ở việt nam và đề xuất, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Thị Tươi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa Học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu tình trạng khai thác sử dụng, chăn nuôi các loài gấu (Họ Ursidae) ở Việt Nam và đề xuất một số biện pháp bảo tồn chúng
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Xuân Mai

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình trạng bảo tồn và các đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài gấu ở Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình trạng bảo tồn gấu họ Ursidae ở Việt Nam

Bảo tồn gấu họ Ursidae ở Việt Nam đang trở thành một vấn đề cấp bách. Việt Nam là nơi cư trú của hai loài gấu chính: gấu ngựa (Ursus thibetanus) và gấu chó (Ursus malayanus). Cả hai loài này đều đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do tình trạng khai thác và mất môi trường sống. Theo Sách Đỏ Việt Nam, gấu ngựa được xếp vào danh sách loài nguy cấp, trong khi gấu chó cũng không kém phần nghiêm trọng. Việc bảo tồn gấu không chỉ là trách nhiệm của chính phủ mà còn cần sự tham gia của cộng đồng.

1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của gấu ở Việt Nam

Gấu ngựa và gấu chó có những đặc điểm sinh học và sinh thái riêng biệt. Gấu ngựa thường sống ở các khu rừng núi đá, trong khi gấu chó thích nghi với môi trường rừng thường xanh. Cả hai loài đều có tập tính ăn uống đa dạng, chủ yếu là thực vật và một số động vật nhỏ. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học của chúng là cần thiết để xây dựng các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

1.2. Tình trạng khai thác gấu ở Việt Nam

Tình trạng khai thác gấu ở Việt Nam diễn ra mạnh mẽ, với hàng ngàn cá thể gấu bị nuôi nhốt để khai thác mật. Theo thống kê, khoảng 4.000 cá thể gấu đang bị nuôi để lấy mật, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng số lượng gấu trong tự nhiên. Việc buôn bán các sản phẩm từ gấu như mật, da và xương đang diễn ra phổ biến, gây áp lực lớn lên các quần thể gấu.

II. Những thách thức trong việc bảo tồn gấu họ Ursidae

Việc bảo tồn gấu họ Ursidae ở Việt Nam đang gặp nhiều thách thức. Một trong những nguyên nhân chính là nạn săn bắn trái phép và buôn bán động vật hoang dã. Ngoài ra, sự mất mát môi trường sống do phát triển kinh tế và đô thị hóa cũng là một yếu tố quan trọng. Các chính sách bảo vệ hiện tại chưa đủ mạnh để ngăn chặn tình trạng này.

2.1. Nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm số lượng gấu

Sự suy giảm số lượng gấu chủ yếu do nạn săn bắn trái phép và khai thác môi trường sống. Nhu cầu về mật gấu và các sản phẩm từ gấu ngày càng tăng cao, dẫn đến việc săn bắt gấu một cách không kiểm soát. Bên cạnh đó, sự phát triển của nông nghiệp và đô thị hóa cũng làm giảm diện tích rừng, nơi sinh sống của gấu.

2.2. Tác động của môi trường sống đến gấu

Môi trường sống của gấu đang bị đe dọa nghiêm trọng. Việc phá rừng để lấy đất canh tác và xây dựng cơ sở hạ tầng đã làm giảm diện tích rừng tự nhiên. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến gấu mà còn đến nhiều loài động vật khác. Sự thay đổi môi trường sống làm giảm khả năng sinh sản và tồn tại của gấu trong tự nhiên.

III. Các biện pháp bảo vệ gấu họ Ursidae hiệu quả

Để bảo tồn gấu họ Ursidae, cần có những biện pháp bảo vệ hiệu quả. Chính phủ Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách nhằm bảo vệ động vật hoang dã, trong đó có gấu. Tuy nhiên, việc thực thi các chính sách này cần được tăng cường. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để nâng cao nhận thức về bảo tồn.

3.1. Chính sách và pháp luật bảo vệ gấu

Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản pháp luật nhằm bảo vệ gấu, như Nghị định 32/2006/NĐ-CP cấm khai thác gấu vì mục đích thương mại. Tuy nhiên, việc thực thi các quy định này còn nhiều hạn chế. Cần có sự tăng cường kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

3.2. Tăng cường giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn gấu là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền có thể giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Sự tham gia của cộng đồng sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo vệ gấu và môi trường sống của chúng.

IV. Ứng dụng thực tiễn trong bảo tồn gấu ở Việt Nam

Các nghiên cứu và dự án bảo tồn gấu đã được triển khai tại nhiều khu vực ở Việt Nam. Những dự án này không chỉ giúp bảo vệ gấu mà còn góp phần bảo tồn đa dạng sinh học. Việc xây dựng các khu bảo tồn thiên nhiên và các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã là những bước đi quan trọng trong công tác bảo tồn.

4.1. Các dự án bảo tồn gấu thành công

Nhiều dự án bảo tồn gấu đã được triển khai thành công, như dự án bảo tồn gấu tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Các dự án này không chỉ bảo vệ gấu mà còn nâng cao nhận thức của cộng đồng về bảo tồn động vật hoang dã.

4.2. Vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong bảo tồn

Các tổ chức phi chính phủ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn gấu. Họ thường xuyên tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục và hỗ trợ các dự án bảo tồn. Sự hợp tác giữa chính phủ và các tổ chức này là cần thiết để đạt được hiệu quả cao trong công tác bảo tồn.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn gấu ở Việt Nam

Bảo tồn gấu họ Ursidae ở Việt Nam là một nhiệm vụ cấp bách và cần sự chung tay của toàn xã hội. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo vệ gấu, nhưng tình trạng khai thác và mất môi trường sống vẫn đang diễn ra. Cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để bảo vệ các loài gấu và môi trường sống của chúng trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn gấu

Bảo tồn gấu không chỉ là bảo vệ một loài động vật mà còn là bảo vệ hệ sinh thái. Gấu đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái. Việc bảo vệ gấu sẽ góp phần bảo vệ nhiều loài động vật khác và môi trường sống của chúng.

5.2. Hướng đi tương lai cho bảo tồn gấu

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các biện pháp bảo tồn gấu hiệu quả hơn. Sự hợp tác giữa chính phủ, cộng đồng và các tổ chức bảo tồn sẽ là chìa khóa để bảo vệ gấu họ Ursidae ở Việt Nam. Cần có những chính sách mạnh mẽ hơn để ngăn chặn tình trạng khai thác và bảo vệ môi trường sống của gấu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình trạng bảo tồn và các đặc điểm sinh học, sinh thái của các loài gấu ở Việt Nam Về mặt phân loại học, họ Gấu (Ursidae) có 8 loài, thuộc 5 giống. Họ Gấu thuộc bộ Ăn thịt (Carnivora) và lớp Thú (Mammalia) [36]. Ở Việt Nam, có 2 loài gấu cư trú là Gấu ngựa (Ursus thibetanus) và Gấu chó (Ursus malayanus) [19],[38].

Gấu ngựa - Ursus thibetanus (Cuvier, 1823) • Tình trạng bảo tồn Do việc săn bắt quá mức cùng với tình trạng mất và suy thoái sinh cảnh sống mà gấu ngựa đã bị tuyệt chủng ở Bắc Hàn Quốc, Nam Hàn Quốc và đang có nguy cơ tuyệt chủng ở các nước chúng còn sống sót (Pakixtan, Iran, Đài Loan Trung Quốc, Nhật Bản, và Việt Nam,…)[33]. Trên thế giới gấu ngựa được xếp ở cấp VU - Sẽ nguy cấp (Danh lục Đỏ IUCN 2008)[34] và thuộc Phụ lục I công ước CITES (nghiêm cấm buôn bán quốc tế)[28]. Ở Việt Nam, gấu ngựa bị đe doạ ở cấp cao hơn: cấp EN - Nguy cấp (Sách Đỏ Việt Nam 2007)[2] và được bảo vệ bởi pháp luật ở mức cao nhất: nhóm IB (nghiêm cấm khai thác sử dụng vì mục đích thương mại) của Nghị định 32/2006/NĐ-CP[12]. • Phân bố Trên thế giới gấu ngựa có phân bố từ Apganixtan dọc theo phía Bắc của Pakixtan qua phía Bắc của Ấn Độ, tới Trung Quốc và Đông Nam Á.

Ở Việt Nam, gấu ngựa gặp ở các tỉnh miền núi từ phía Bắc xuống đến Bình Phước và Đồng Nai. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] • Đặc điểm hình thái Gấu ngựa to lớn, nặng 80 -180 kg (trong nuôi nhốt có thể 200 kg). Gấu ngựa có dáng thân thô béo, trán rộng, tai tròn. Chân trước và chân sau có 5 ngón; vuốt khoẻ nhọn và cong; đi bằng bàn; bàn chân sau dài có gót gần giống dấu bàn chân người.

Bộ lông dài thô mầu đen tuyền, lông hai bên cổ dài tạo thành bờm. Ngực có yếm hình chữ V mầu vàng nhạt hoặc trắng bẩn (Hình 1. Đuôi rất ngắn, không thò ra khỏi bộ lông. Sọ gấu ngựa chắc khoẻ và dài, chiều rộng của sọ xấp xỉ bằng 2/3 chiều dài.

Xương hộp sọ, xương trán và xương mặt tròn đều, không có gờ đỉnh đầu, hộp sọ đỉnh đầu phình rộng và nhỏ dần từ gáy ra phía mặt. Răng nanh lớn thon đều; răng hàm cuối cùng lớn nhất, nhỏ dần đến các răng trước hàm; răng trước hàm nhỏ có thể mất ở tuổi già. Răng ăn thịt ít phát triển. Bầu nhĩ dẹp.

Kích thước (cm): HB = 120 -170; T = 6 -10; HF = 17-19; E = 11-13; W: 80-180kg [19].1: Gấu ngựa (Ursus thibetanus)(Ảnh: AAF) • Đặc điểm sinh học, sinh thái Sinh cảnh sống Theo Lê Hiền Hào (1973)[18], gấu ngựa sống ở nhiều loại rừng khác nhau như rừng trên núi đá, rừng già trên núi đất, rừng gỗ pha tre nứa, đôi khi LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cả các mảnh rừng sót ở hẻm núi hoặc ven sông. Tuy nhiên, nơi sống thích hợp nhất đối với gấu ngựa là các khu rừng hỗn giao cây to núi đất nhưng phân bố xen kẽ với các khối đá vôi. Gấu ngựa thường sống trong các hang hốc tự nhiên trên sườn núi đá vôi, nơi khó đi lại. Vào mùa rét gấu còn sử dụng cả các bọng cây to để trú ẩn.

Tập tính leo trèo Gấu hoạt động vừa ở trên cây vừa dưới mặt đất. Khả năng leo trèo của gấu rất tốt nhờ có chi tương đối dài và khoẻ, vuốt lớn cong và sắc. Đối với cây to gấu thường trèo theo đường xoáy trôn ốc, còn đối với cây nhỏ thì gấu trèo theo đường thẳng đứng. Khi từ trên cây muốn xuống đất, gấu ôm chặt lấy thân cây nhưng phần sau cơ thể xuống trước và tụt dần cho đến lúc còn cách mặt đất 2-3m, gấu liền buông thõng hai chi trước đồng thời quay đầu lại và nhảy chồm xuống đất.

Trong trường hợp gặp nguy hiểm bất thình lình gấu có khả năng nhảy từ trên cành cây cao xuống mặt đất với khoảng cách 10-15m và tiếp tục chạy ngay được. Gấu non ở tuổi bắt đầu đi theo mẹ, hình như chưa có khả năng trèo cây. Trong lúc gấu mẹ kiếm ăn trên cây, chúng thướng đứng chờ hoặc chạy quanh gốc cây dưới mặt đất. Tập tính ăn Gấu ngựa hoạt động kiếm ăn cả ban ngày lẫn ban đêm, tuỳ lúc và tuỳ nơi như ở những khu rừng vắng thì gấu kiếm ăn vào buổi sáng còn trên nương rẫy ở ven rừng gấu đi ăn chủ yếu vào ban đêm.

Khứu giác và thính giác của gấu ngựa đặc biệt phát triển so với thị giác. Đây là những cơ quan có vai trò đặc biệt trong việc phát hiện các nguồn thức ăn và cả kẻ thù. Gấu ngựa là loài thú ăn rộng, bao gồm cả thực vật lẫn động vật. Theo các nghiên cứu (Lê Hiền Hào, 1973[18]; Đặng Ngọc Cần và cs., 2000[15]), phần lớn thức ăn của gấu là thực vật, trong đó các loại quả rừng chiếm vai trò chủ yếu như: sung, ngái, vả LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.

Khi phát hiện được quả chín, gấu trèo lên cây ngồi một chỗ ở cành cây lớn và dùng các chi trước vít bẻ cành bé ở xung quanh về phía mình, để hái quả ăn tại chỗ. Nếu gặp cành lớn và cứng quá thì gấu rung lắc mạnh cho quả rơi rụng, rồi tụt xuống đất thu nhặt thức ăn. Ngoài các loại quả trên vào những lúc quả rừng khan hiếm, gấu còn ăn thêm những bộ phận khác của thực vật như các loại rễ củ, mà thường gặp nhất là củ mài (Dioscorea), các cây thuộc họ ráy (Araceae), sa nhân (Alpinia),.Nõn một số cây như: Móc, mò, song mây, hèo, bống báng,.và măng tre nứa. Bên cạnh những đối tượng thức ăn là thực vật hoang dại, gấu còn thích ăn một số sản phẩm cây trồng như: Rau quả, mía, đôi khi cả lúa., và phổ biến nhất là ngô bắp.

Mặc dù gấu ngựa là thú ăn thịt, nhưng ít ăn động vật hơn nhiều so với thực vật. Thức ăn động vật thường gặp ở gấu là côn trùng, chủ yếu là kiến, trứng kiến, ấu trùng ong và đặc biệt là mật ong. Những thức ăn là động vật khác ít gặp hơn đó là cua, ốc, đôi khi cả tôm, cá, ngóe, rùa và các ổ chim, sóc non. Ngoài ra, gấu ngựa còn có thể ăn cả xác chết động vật.

Tập tính tự vệ Gấu ngựa là con vật ưa sống trầm lặng và thận trọng. Bình thường trong lúc hoạt động gấu không phát ra tiếng kêu dù là rất nhỏ. Khi gặp nguy hiểm nó tìm cách chạy trốn là chủ yếu. Khi gặp trường hợp nguy hiểm bất ngờ hoặc bị thương nặng vì trúng đạn gấu ngựa rống lên thành tiếng lớn " hộc." và cũng trong trường hợp này gấu ngựa mới trở lên hung dữ khác thường và có thể tấn công quyết liệt cả người nhất là gấu cái đang nuôi con.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Sinh sản Gấu ngựa động dục vào mùa hạ và đẻ con vào mùa xuân. Thời gian mang thai khoảng 6-7 tháng. Mỗi lứa gấu ngựa thường đẻ 2 con, ít khi 1 hoặc 3 con. Sau 1 tháng, gấu con mở mắt và bú sữa mẹ trong khoảng 3 tháng rưỡi hoặc nửa năm, lúc 2-3 tháng tuổi gấu con có thể đi theo mẹ.

Gấu ngựa trưởng thành vào 3 năm tuổi, có thể sinh sản được ở 6 năm tuổi. Tuổi thọ của gấu ngựa trong điều kiện nuôi tới 33 năm [36]. Gấu chó - Ursus malayanus (Raffles, 1821) • Tình trạng bảo tồn Tình trạng bảo tồn của gấu chó cũng tương tự gấu ngựa. Trên thế giới gấu chó bị đe doạ diệt vong cấp VU - Sẽ nguy cấp (Danh lục Đỏ IUCN 2008) [34] và thuộc Phụ lục I công ước CITES[28].

Ở Việt Nam, gấu ngựa bị đe doạ ở cấp EN - Nguy cấp (Sách Đỏ Việt Nam 2007)[2] và được bảo vệ bởi pháp luật ở mức cao nhất: Nhóm IB của Nghị định 32/2006/NĐ-CP[12]. • Phân bố Trên thế giới gấu chó có ở Burma, Thái Lan, Malaysia, Burneo, Sumatra và Đông Dương. Ở nước ta, gấu chó đã gặp ở vùng rừng từ Tây Bắc đến tỉnh các Đồng Nai và Tây Ninh. • Đặc điểm hình thái Gấu chó là loài thú cỡ lớn, nặng khoảng 50 – 100 kg có thân hình béo tròn, trán rộng, tai tròn không vểnh cao như gấu ngựa.

Chân trước và chân sau năm ngón, vuốt nhọn, cong khoẻ, chân trước đi vòng kiềng, đi bằng bàn. Dấu bàn chân sau có gót dài giống bàn chân trẻ em. Bộ lông màu đen tuyền ngắn và tương đối mịn đều, không thô như gấu ngựa, ở mõm sáng vàng. Lông cổ ngắn không tạo bờm có xoáy ở bả vai.

Yếm ngực hình chữ “U” màu vàng nhạt, có trường hợp yếm ngực bị ngắt quãng, không thành hình chữ U rõ rệt. Đuôi rất ngắn không nhô ra khỏi bộ lông (Hình 1. Sọ gấu chó chắc nịch, LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rộng và ngắn, gần giống dáng sọ hổ, báo; cung gò má rộng; chiều rộng sọ gần bằng chiều dài sọ. Răng nanh lớn dài; răng ăn thịt ít phát triển; mặt răng bằng, gờ nhai không phát triển.

Răng trước hàm Pm 1,2,3 nhỏ, có thể mất ở tuổi già. Bầu nhĩ dẹp. Kích thước (cm): HB =113; T=8,9; E =7,1 [40].2: Gấu chó (Ursus thibetanus)(Ảnh AAF)  Đặc điểm sinh học, sinh thái Sinh cảnh sống Gấu chó sống ở rừng thường xanh, rừng đầu nguồn, rừng khộp, chủ yếu ở những khu rừng lớn, đặc biệt là rừng trên núi đá vôi. Tập tính vận động và ngủ nghỉ Gấu chó leo trèo, bơi lội giỏi và rất thích tắm nước.

Hoạt động chủ yếu về ban đêm, nhưng cũng hoạt động cả ban ngày ở những nơi vắng vẻ. Gấu chó không có tổ cố định mà thường ngủ, nghỉ ở những nơi có nhiều cây phân cành thấp, chúng dùng tay kéo cành, lá che lót rồi nằm dài theo cành cây, đầu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] gối lên chạc cây, 4 chân buông thõng xuống. Gấu chó cũng thường đứng thẳng trên 2 chân sau để quan sát hoặc khi gặp kẻ thù. Tập tính ăn Tập tính ăn uống của gấu chó tương tự gấu ngựa, nhưng tỷ lệ côn trùng, đặc biệt là ong, mối và giun đất cao hơn đáng kể [36].

Trong tự nhiên chúng chủ yếu ăn thực vật như hạt dẻ, quả sung, vả, quả cọ, chuối, ngô, măng tre nứa. Chúng cũng ăn cá, mật ong, trứng chim và thịt động vật khác nếu có điều kiện. Trong nuôi nhốt gấu chó có thể sử dụng nhiều loại thức ăn của người. Sinh sản Gấu chó sống độc thân (Lekagul et al., 1988 thông báo gấu chó thường hay đi đôi), chỉ ghép đôi trong mùa động dục hoặc nuôi con.