Tổng quan nghiên cứu

Theo Báo cáo Phát triển Con người của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc, an ninh con người là giá trị cốt lõi đảm bảo sự thịnh vượng và phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, quá trình đô thị hóa nhanh chóng tại các vùng ven đô đang tạo ra nhiều biến đổi sâu sắc về kinh tế, môi trường và cấu trúc xã hội. Xã Đặng Xá, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội là địa bàn trọng điểm với tổng diện tích tự nhiên 587,2 ha và quy mô dân số ghi nhận cuối năm 2018 là 9.961 nhân khẩu tại 10 thôn truyền thống, cùng 6 tổ dân phố mới thuộc Khu đô thị Đặng Xá và trục Quốc lộ 5. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế khiến tỷ trọng giá trị sản xuất nông nghiệp giảm dần từ 7,8% năm 2016 xuống còn 4,9% năm 2018, đồng thời kéo theo các nguy cơ ô nhiễm môi trường, phát sinh dịch bệnh truyền nhiễm và áp lực an sinh xã hội.

Trước bối cảnh đó, nghiên cứu được thực hiện nhằm làm sáng tỏ thực trạng công tác quản trị và bảo đảm an ninh con người tại địa bàn xã Đặng Xá trên 4 khía cạnh trọng tâm: an ninh sức khỏe, an ninh lương thực, an ninh môi trường và an ninh cá nhân. Mục tiêu cụ thể là nhận diện những thành tựu, phát hiện các nguy cơ tiềm ẩn và xây dựng hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản trị an ninh phi truyền thống cấp xã giai đoạn 2020–2025. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại không gian hành chính xã Đặng Xá với dữ liệu thu thập xuyên suốt từ năm 2016 đến tháng 6 năm 2019. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thiết thực trong việc nâng cao mức độ an toàn cho hơn 22.158 người dân tham gia bảo hiểm y tế, giảm thiểu 100% rủi ro bùng phát dịch bệnh lớn và duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế địa phương đạt mức thu nhập bình quân 18,3 triệu đồng/người/năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng Khung lý thuyết An ninh con người toàn diện được Liên Hợp Quốc công bố năm 1994, kết hợp với tư duy tiếp cận an ninh phi truyền thống hiện đại của Mahbub ul Haq và cựu Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan. Luận văn ứng dụng mô hình phương trình an ninh con người của Trung tướng, Tiến sĩ Nguyễn Văn Hưởng và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Đình Phi (2016):

$$S'S = (S_1 + S_2 + S_3) - (C_1 + C_2 + C_3)$$

Phương trình này khẳng định chỉ số an ninh con người ($S'S$) được tạo lập bằng mức độ an toàn, phát triển bền vững ($S$) trừ đi các chi phí quản trị rủi ro và chi phí khắc phục khủng hoảng ($C$). Trong giới hạn nghiên cứu cấp cơ sở, luận văn tập trung vào 4 khái niệm nền tảng:

  • An ninh sức khỏe: Trạng thái bảo vệ thể chất và tinh thần của người dân trước dịch bệnh, tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh chất lượng và mạng lưới y tế dự phòng.
  • An ninh lương thực: Khả năng tiếp cận nguồn lương thực, thực phẩm an toàn, đầy đủ dinh dưỡng thông qua bảo tồn quỹ đất canh tác và 120 ha rau an toàn.
  • An ninh môi trường: Môi trường sống trong lành, không bị đe dọa bởi rác thải sinh hoạt, ô nhiễm nguồn nước mặt và khí thải chăn nuôi.
  • An ninh cá nhân: Sự an toàn của cư dân trước tội phạm, tệ nạn ma túy, bạo lực gia đình và các xung đột xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội giai đoạn 2016–2019 của UBND xã Đặng Xá, số liệu dịch tễ của Trạm Y tế xã và nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa. Cỡ mẫu khảo sát được xác định gồm 200 người dân sinh sống tại 10 thôn và 6 tổ dân phố trên địa bàn xã. Cỡ mẫu này được tính toán khoa học theo công thức của Trung tâm Thông tin và Phân tích Dữ liệu Việt Nam (VIDAC):

$$n = \frac{N}{1 + N \cdot e^2}$$

Với tổng thể $N = 22.158$ người tham gia bảo hiểm y tế, độ tin cậy 95% và sai số cho phép $e = \pm 8%$, cỡ mẫu tối thiểu cần đạt là $n = 155$ phiếu. Tác giả đã phát ra 200 phiếu hợp lệ để đảm bảo độ tin cậy thống kê cao nhất. Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng nhằm bao quát cả khu vực nông thôn truyền thống và khu đô thị mới.

Nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 2 cán bộ quản lý then chốt gồm Chủ tịch UBND xã và cán bộ phụ trách quản lý nhân khẩu để thu thập thông tin quản trị thực tiễn. Thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Rất không hài lòng đến 5: Rất hài lòng) được sử dụng để lượng hóa ý kiến đánh giá của người dân. Phương pháp phân tích thống kê mô tả, tổng hợp và so sánh chéo được lựa chọn vì giúp phản ánh trực quan, khách quan mức độ thỏa mãn của cộng đồng và chỉ ra chính xác khoảng cách giữa chính sách ban hành với hiệu quả thực thi tại cơ sở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả điều tra và phân tích dữ liệu thực tế giai đoạn 2016–2019 ghi nhận các phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, về công tác bảo đảm an ninh sức khỏe, người dân đánh giá mức điểm bình quân đạt 3,27/5 điểm. Chính quyền xã đã phản ứng nhanh trước dịch bệnh, giám sát thành công 78,48% ca bệnh truyền nhiễm (124/158 ca) và xử lý dứt điểm 12/12 ổ dịch sốt xuất huyết. Tuy nhiên, tỷ lệ trẻ em dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ suy giảm đáng báo động từ 81,07% năm 2016 xuống 78,44% năm 2017 và chỉ còn 72,92% năm 2018. Bên cạnh đó, số phụ nữ sinh con thứ 3 trở lên tăng đột biến 137%, từ 62 trường hợp năm 2016 lên 147 trường hợp năm 2018.

Thứ hai, công tác an ninh lương thực đạt điểm trung bình 3,43/5 điểm. Toàn xã duy trì 319,48 ha đất nông nghiệp (chiếm 54,41% tổng diện tích tự nhiên). Điểm sáng nổi bật là mô hình phát triển 120 ha rau củ quả an toàn, trong đó 10 ha đạt chứng nhận VietGAP mang lại doanh thu từ 500 triệu đến 1 tỷ đồng/ha/năm. Công tác bảo vệ mùa màng thực hiện hiệu quả với 20.323 con chuột bị tiêu diệt trong năm 2018. Mặc dù vậy, tiêu chí hạn chế đất canh tác bỏ hóa chỉ đạt 2,95/5 điểm do tình trạng chuyển dịch lao động sang phi nông nghiệp.

Thứ ba, an toàn thực phẩm và dịch tễ thú y đạt tỷ lệ tích cực với 83,33% (65/78) cơ sở tuyến xã được cấp chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, 85,53% cơ sở tuyến thôn ký cam kết và 94,99% người trực tiếp chế biến được khám sức khỏe định kỳ. Tuy nhiên, năm 2019 ghi nhận đợt dịch tả lợn châu Phi phức tạp, buộc địa phương phải tiêu hủy 286 con lợn (gồm 22 lợn nái, 264 lợn thịt), chiếm 24% tổng đàn chăn nuôi của toàn xã.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế bắt nguồn từ tốc độ đô thị hóa nhanh chóng làm nảy sinh xung đột về môi trường sống và biến động nhân khẩu tại các khu chung cư mới. Sự sụt giảm 8,15% tỷ lệ tiêm chủng mở rộng trong 3 năm chủ yếu do nguồn cung ứng vắc-xin 5 trong 1 bị gián đoạn và tâm lý lo ngại phản ứng phụ sau tiêm của người dân. Dữ liệu này được mô tả sinh động thông qua biểu đồ đường xu hướng tiêm chủng qua các năm và bảng phân phối tần số điểm đánh giá Likert trong luận văn.

So sánh với các nghiên cứu tương tự tại các huyện ngoại thành Hà Nội, xã Đặng Xá sở hữu hạ tầng nông nghiệp vượt trội nhờ dự án QSEAP trị giá hơn 12 tỷ đồng với nhà sơ chế 430 m2 trên khuôn viên 1.800 m2. Dù vậy, việc chưa có cơ sở giết mổ gia súc tập trung và số ca mắc ung thư tăng từ 22 ca năm 2016 lên 41 ca năm 2018 cho thấy công tác phòng ngừa ô nhiễm nguồn nước và kiểm soát thực phẩm bẩn cần được đầu tư nguồn lực quản trị tương xứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm hoàn thiện công tác bảo đảm an ninh con người tại xã Đặng Xá giai đoạn 2020–2025:

  • Nâng cao năng lực an ninh sức khỏe y tế: Trạm Y tế xã phối hợp cùng Trung tâm Y tế huyện Gia Lâm tổ chức định kỳ 4 đợt khám sàng lọc bệnh mạn tính miễn phí mỗi năm; đẩy mạnh truyền thông tiêm chủng mở rộng nhằm nâng tỷ lệ trẻ dưới 1 tuổi tiêm đủ vắc-xin đạt trên 95% trước năm 2025; kiểm soát chặt chẽ 100% các cơ sở hành nghề y dược tư nhân trên địa bàn.
  • Mở rộng chuỗi giá trị an ninh lương thực và an toàn thực phẩm: Hợp tác xã Nông nghiệp Đặng Xá chủ trì mở rộng diện tích sản xuất rau an toàn đạt chuẩn VietGAP từ 10 ha lên 30 ha đến năm 2025; quy hoạch xây dựng 1 cơ sở giết mổ gia súc, gia cầm tập trung đạt chuẩn vệ sinh thú y; duy trì 100% cơ sở kinh doanh thức ăn đường phố ký cam kết an toàn thực phẩm.
  • Tăng cường kiểm soát và xử lý an ninh môi trường: Ban Địa chính - Môi trường xã liên kết với các đơn vị dịch vụ đô thị hoàn thiện hệ thống mương thoát nước thải tại 10 thôn; giải tỏa dứt điểm 100% các điểm xả rác tự phát ven đê sông Đuống; đảm bảo tỷ lệ thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt trong ngày đạt 100% giai đoạn 2021–2025.
  • Củng cố trật tự an ninh cá nhân và phòng chống tệ nạn: Công an xã Đặng Xá phối hợp với Ban Chỉ huy Quân sự xã lắp đặt hệ thống camera an ninh giám sát tại 100% các tuyến đường trọng điểm; tăng cường tuần tra liên ngành ban đêm, phấn đấu kéo giảm trên 30% số vụ trộm cắp và vi phạm an ninh trật tự trên địa bàn đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  • Lãnh đạo và cán bộ quản lý chính quyền cấp xã/phường: Tiếp cận khung tiêu chí định lượng 4 trụ cột an ninh con người để ứng dụng trực tiếp vào việc xây dựng đề án phát triển kinh tế - xã hội và kế hoạch quản trị rủi ro tại địa phương.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh ngành Quản trị An ninh phi truyền thống: Tham khảo mô hình phương trình an ninh MNS kết hợp với phương pháp chọn mẫu khảo sát thực địa 200 đối tượng tại địa bàn nông thôn ven đô đang đô thị hóa.
  • Cán bộ quản lý nông nghiệp và an toàn thực phẩm: Vận dụng kinh nghiệm thực tiễn từ mô hình quản lý 120 ha vùng rau an toàn VietGAP và dự án sơ chế nông sản QSEAP trị giá 12 tỷ đồng để nhân rộng chuỗi cung ứng thực phẩm sạch.
  • Đội ngũ y tế cơ sở và lực lượng an ninh trật tự: Sử dụng quy trình giám sát dịch tễ 78,48% và mô hình khoanh vùng dập dịch tả lợn châu Phi, dịch sốt xuất huyết làm cẩm nang hướng dẫn hành động khi xảy ra khủng hoảng y tế công cộng.

Câu hỏi thường gặp

Nghiên cứu an ninh con người tại cấp xã có vai trò như thế nào đối với an ninh quốc gia?

Cấp xã là đơn vị hành chính cơ sở trực tiếp quản lý đời sống nhân dân. Bảo đảm tốt an ninh sức khỏe, an ninh môi trường cho 9.961 cư dân và phát triển 319,48 ha đất canh tác tại xã Đặng Xá sẽ loại trừ các mầm mống bất ổn xã hội, tạo nền tảng vững chắc cho an ninh trật tự của huyện Gia Lâm và an ninh quốc gia.

Phương trình an ninh MNS được đo lường cụ thể như thế nào trong luận văn?

Phương trình lượng hóa bằng việc lấy tổng giá trị phát triển an toàn của 4 trụ cột (sức khỏe, lương thực, môi trường, an ninh cá nhân) trừ đi các chi phí tổn thất và xử lý rủi ro thực tế, ví dụ như chi phí tiêu hủy 286 con lợn nhiễm dịch tả châu Phi và chi phí dập 12 ổ dịch sốt xuất huyết.

Vì sao tỷ lệ tiêm chủng cho trẻ em tại xã Đặng Xá lại giảm xuống 72,92% vào năm 2018?

Sự sụt giảm xuất phát từ tình trạng gián đoạn nguồn cung ứng vắc-xin 5 trong 1 và tâm lý e ngại sốc thuốc của phụ huynh. Đồng thời, việc tiếp nhận 5 tổ dân phố tại Khu đô thị mới Đặng Xá gây khó khăn cho việc quản lý di biến động nhân khẩu trẻ nhỏ.

Hiệu quả kinh tế của mô hình rau an toàn tại Đặng Xá đạt mức nào?

Mô hình rau an toàn quy mô 120 ha với 10 ha chuẩn VietGAP đạt giá trị sản xuất từ 500 triệu đến 1 tỷ đồng/ha/năm. Dự án QSEAP đầu tư hơn 12 tỷ đồng xây dựng nhà sơ chế 430 m2 đã giúp nông sản Đặng Xá cung ứng trực tiếp cho nhiều siêu thị và bếp ăn tập thể tại Hà Nội.

Giải pháp nào khắc phục tình trạng đất nông nghiệp bị bỏ hoang tại địa phương?

Luận văn đề xuất Hợp tác xã Nông nghiệp đứng ra tích tụ ruộng đất, chuyển đổi 7,37 ha đất chưa sử dụng sang mô hình nông nghiệp công nghệ cao, đồng thời cải tạo hệ thống thủy lợi nội đồng nhằm ngăn chặn nước thải sinh hoạt tràn vào ruộng canh tác.

Kết luận

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản trị an ninh con người cấp cơ sở thông qua 4 trụ cột thiết yếu: sức khỏe, lương thực, môi trường và an ninh cá nhân.
  • Đánh giá thực chứng bức tranh an ninh con người tại xã Đặng Xá giai đoạn 2016–2019 dựa trên bộ dữ liệu khảo sát 200 người dân và số liệu hành chính thực tế.
  • Chỉ rõ những điểm nghẽn phát triển gồm tỷ lệ tiêm chủng giảm còn 72,92%, gia tăng 147 ca sinh con thứ ba và dịch tả lợn châu Phi làm tiêu hủy 24% tổng đàn.
  • Khẳng định giá trị thực tiễn của vùng rau an toàn 120 ha đạt doanh thu 500 triệu đến 1 tỷ đồng/ha/năm trong việc củng cố an ninh lương thực bền vững.
  • Hoàn thiện hệ thống 4 nhóm giải pháp hành động gắn với lộ trình 2020–2025 nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho toàn thể cư dân địa phương.

Luận văn là công trình nghiên cứu chuyên sâu, đóng góp luận cứ khoa học giá trị cho chuyên ngành Quản trị An ninh phi truyền thống tại Khoa Quản trị và Kinh doanh (Đại học Quốc gia Hà Nội). Kế hoạch hành động cần sớm được chính quyền xã Đặng Xá cụ thể hóa thành các chương trình mục tiêu hàng năm giai đoạn 2020–2025. Quý độc giả, cán bộ quản lý và các nhà nghiên cứu quan tâm vui lòng tra cứu toàn văn luận văn để ứng dụng hiệu quả mô hình quản trị an ninh cơ sở vào thực tiễn địa phương.