Bé th−¬ng m¹i ViÖn nghiªn cøu th−¬ng m¹i B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi cÊp bé Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i Vµ viÖc x©y dùng khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i ë viÖt nam Chñ nhiÖm ®Ò tµi: lª thÞ hoa 6475 24/8/2007 hµ néi - 2007 Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam më ®Çu §−îc b¾t nguån tõ Mü vµo gi÷a thÕ kû 19, ®Õn nay ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i ®· xuÊt hiÖn ë 160 n−íc trªn thÕ giíi víi h¬n 16.000 hÖ thèng nh−îng quyÒn vµ hµng triÖu c¬ së kinh doanh ®ang ho¹t ®éng; doanh thu ®¹t tíi hµng ngh×n tû USD mçi n¨m.1 Chi phÝ thÊp vµ Ýt rñi ro lµ hai yÕu tè hÊp dÉn c¸c doanh nghiÖp trªn thÕ giíi tham gia ngµy cµng m¹nh mÏ vµo ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i. XuÊt hiÖn tõ nh÷ng n¨m 1990, ®Õn nay ViÖt Nam cã kho¶ng 70 hÖ thèng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i víi doanh thu tõ ho¹t ®éng nµy ®¹t tíi hµng triÖu USD mçi n¨m. Ngoµi c¸c h·ng næi tiÕng thÕ giíi nh− KFC, Dimah, Qualitea, Kentucky, Burger, trµ s÷a Tr©n Ch©u … th× cµ phª Trung Nguyªn, b¸nh ngät Kinh §« vµ Phë 24 còng lµ nh÷ng doanh nghiÖp thµnh c«ng trong lÜnh vùc ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i. Còng nh− tÊt c¶ c¸c ph−¬ng thøc kinh doanh kh¸c ®ang hiÖn h÷u trong nÒn kinh tÕ, bªn c¹nh nh÷ng −u ®iÓm, ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i còng cã thÓ ph¸t sinh nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc tíi m«i tr−êng kinh doanh nÕu nh− nã ®−îc ph¸t triÓn mét c¸ch tù do, thiÕu kiÓm so¸t vµ nhÊt lµ thiÕu sù gi¸m s¸t, qu¶n lý tõ phÝa Nhµ n−íc.
Ngoµi ra, viÖc gia nhËp Tæ chøc th−¬ng m¹i thÕ giíi (WTO) trong thêi gian tíi còng sÏ lµm cho ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i gÆp nhiÒu khã kh¨n th¸ch thøc khi ViÖt Nam ph¶i thùc hiÖn cam kÕt më cöa thÞ tr−êng dÞch vô. Lóc ®ã, lµn sãng c¸c tËp ®oµn b¸n lÎ, siªu thÞ, thøc ¨n nhanh … tõ n−íc ngoµi sÏ th©m nhËp thÞ tr−êng ViÖt Nam theo m« h×nh nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i sÏ ngµy cµng nhiÒu, g©y søc Ðp c¹nh tranh lín ®èi víi c¸c doanh nghiÖp trong n−íc. Ngoµi ra, c¸c quy ®Þnh ph¸p luËt qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam míi b¾t ®Çu cã hiÖu lùc tõ 01/01/2006 còng lµm h¹n chÕ sù ph¸t triÓn cña ho¹t ®éng nµy trong thêi gian võa qua. V× nh÷ng lý do nªu trªn, viÖc tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi "Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ viÖc x©y dùng khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam" lµ cÇn thiÕt vµ cã ý nghÜa c¶ vÒ mÆt lý luËn lÉn thùc tiÔn.
* Môc tiªu nghiªn cøu cña ®Ò tµi nh»m gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò vÒ: - C¬ së lý luËn cña ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ viÖc x©y dùng khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i. - §¸nh gi¸ thùc tr¹ng ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ thùc tr¹ng khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam. 3 Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam - §Þnh h−íng hoµn thiÖn khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam. - §Ò xuÊt mét sè gi¶i ph¸p nh»m qu¶n lý vµ ph¸t triÓn ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam * §èi t−îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu: - §èi t−îng nghiªn cøu lµ ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ khu«n khæ ph¸p lý qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam.
- Ph¹m vi nghiªn cøu vÒ néi dung : ®Ò tµi chØ tËp trung nghiªn cøu mét sè vÊn ®Ò lý luËn, ®Þnh h−íng hoµn thiÖn khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam. - Ph¹m vi kh«ng gian : c¸c doanh nghiÖp trong n−íc ho¹t ®éng trong lÜnh vùc nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ c¸c doanh nghiÖp n−íc ngoµi ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i trªn l·nh thæ ViÖt Nam. * Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: §Ò tµi ®−îc thùc hiÖn trªn c¬ së tiÕp thu kÕt qu¶ cña c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu tr−íc ®©y, cã cËp nhËt th«ng tin ; sö dông tæng hîp c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu nh− ph©n tÝch, tæng hîp, m« h×nh ho¸ cã so s¸nh ®èi chiÕu kinh nghiÖm cña mét sè n−íc vµ thùc tiÔn cña ViÖt Nam, ®¶m b¶o tÝnh toµn diÖn, ®ång bé, thèng nhÊt, kh¶ thi cña hÖ thèng c¸c gi¶i ph¸p ®Ò xuÊt. Ngoµi ra, ®Ò tµi còng sö dông c¶ ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t thùc tiÔn th«ng qua viÖc kh¶o s¸t t¹i chç c¸c cöa hµng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i cña Trung Nguyªn, Kinh §«, McDonald’s.
t¹i Hµ Néi, th¨m dß ý kiÕn cña c¸c doanh nghiÖp, c¸c nhµ nghiªn cøu vÒ xu h−íng vËn dông ph−¬ng thøc kinh doanh nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i trong tiÕn tr×nh héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña ViÖt Nam. * Néi dung nghiªn cøu: Ngoµi phÇn më ®Çu, kÕt luËn vµ c¸c phô lôc, néi dung nghiªn cøu ®−îc chia thµnh ba ch−¬ng: Ch−¬ng I : C¬ së khoa häc cña ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ viÑc x©y dùng khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i Ch−¬ng II: Thùc tr¹ng ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam thêi gian qua Ch−¬ng III: §Þnh h−íng hoµn thiÖn khu«n khæ ph¸p lý vµ mét sè gi¶i ph¸p ph¸t triÓn ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam 4 Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam ch−¬ng I : c¬ së khoa häc cña ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i 1. Mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n vÒ ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vµ khu«n khæ ph¸p lý ®Ó qu¶n lý ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i : Trong xu thÕ toµn cÇu ho¸ vµ tù do ho¸ th−¬ng m¹i, sù ra ®êi vµ lín m¹nh cña c¸c c«ng ty xuyªn quèc gia cïng víi uy tÝn cña nh÷ng th−¬ng hiÖu quèc tÕ, còng nh− nhu cÇu vÒ s¶n phÈm chÊt l−îng cao cña ng−êi tiªu dïng ë kh¾p mäi n¬i trªn thÕ giíi ®· lµm xuÊt hiÖn thªm nh÷ng h×nh thøc ho¹t ®éng th−¬ng m¹i míi bªn c¹nh nh÷ng ho¹t ®éng th−¬ng m¹i truyÒn thèng. Mét trong nh÷ng ho¹t ®éng th−¬ng m¹i thu hót ®−îc sù chó ý cña ®«ng ®¶o c¸c doanh nghiÖp trong mäi lÜnh vùc nh− kinh doanh ®å uèng, ®å ¨n, kh¸ch s¹n, nhµ hµng, thêi trang, bÊt ®éng s¶n, gi¸o dôc, ®µo t¹o … trªn thÕ giíi hiÖn nay lµ ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i (cßn gäi lµ franchise).
Kh¸i niÖm vÒ ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i : HiÖn nay, cã rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i cña c¸c tæ chøc kinh tÕ vµ c¸c n−íc trªn thÕ giíi. Theo tõ ®iÓn Anh - ViÖt cña ViÖn Ng«n ng÷ häc “nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i cã nghÜa lµ cho phÐp mét th−¬ng nh©n hoÆc mét doanh nghiÖp chÝnh thøc ®−îc b¸n hµng ho¸ hay dÞch vô cña mét c«ng ty ë mét khu vùc cô thÓ nµo ®ã”, trong khi ®ã Tõ ®iÓn Webster cña Anh th× ®Þnh nghÜa “nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i lµ mét ®Æc quyÒn ®−îc trao cho mét ng−êi hay mét nhãm ng−êi ®Ó ph©n phèi hay b¸n s¶n phÈm cña chñ th−¬ng hiÖu”. Do n»m trong khu«n khæ tõ ®iÓn nªn c¶ hai ®Þnh nghÜa trªn ®Òu ng¾n gän nªn ch−a m« t¶ ®−îc hÕt néi dung cña tõ nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i. Héi ®ång Th−¬ng m¹i Liªn bang Hoa Kú (Federal Trade Commission) ®· ®−a ra ®Þnh nghÜa “Nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i lµ mét hîp ®ång hay mét tho¶ thuËn gi÷a Ýt nhÊt hai ng−êi, trong ®ã ng−êi mua quyÒn th−¬ng m¹i ®−îc cÊp quyÒn b¸n hay ph©n phèi s¶n phÈm, dÞch vô theo cïng mét kÕ ho¹ch hay hÖ thèng tiÕp thu nµy g¾n liÒn víi nh·n hiÖu, th−¬ng hiÖu, biÓu t−îng, khÈu hiÖu, tiªu chÝ, qu¶ng c¸o vµ nh÷ng biÓu t−îng kh¸c cña chñ th−¬ng hiÖu.
Ng−êi mua quyÒn ph¶i tr¶ mét kho¶n phÝ, trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp, gäi lµ phÝ nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i”. §Þnh nghÜa nµy tuy ®· kh¸ dµi vµ chi tiÕt nh−ng mét sè n−íc vÉn ®−a ra nhiÒu ®Þnh nghÜa kh¸c mµ néi dung cã thªm mét sè ý míi. Trong cuèn 5 Ho¹t ®éng nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i ViÖt Nam “H−íng dÉn nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i t¹i Malaysia”, t¸c gi¶ Awalan Abdul Aziz l¹i ®Þnh nghÜa “nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i lµ mét h×nh thøc tiÕp thÞ vµ ph©n phèi mét s¶n phÈm hay dÞch vô dùa trªn mèi quan hÖ gi÷a hai bªn ®èi t¸c, mét bªn gäi lµ bªn nh−îng quyÒn hay bªn b¸n quyÒn (franchisor) vµ mét bªn ®−îc gäi lµ bªn ®−îc nh−îng quyÒn hay bªn mua quyÒn (franchisee). Bªn mua quyÒn ®−îc cÊp phÐp sö dông th−¬ng hiÖu cña bªn b¸n quyÒn ®Ó kinh doanh t¹i mét ®Þa ®iÓm hay mét khu vùc nhÊt ®Þnh, trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh”.
HiÖp héi nh−îng quyÒn kinh doanh quèc tÕ (the International Fanchise Association) ®· ®Þnh nghÜa nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i nh− sau: “Nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i lµ mèi quan hÖ theo hîp ®ång, gi÷a Bªn giao quyÒn vµ Bªn nhËn quyÒn, theo ®ã Bªn giao quyÒn ®Ò xuÊt hoÆc ph¶i duy tr× sù quan t©m liªn tôc tíi doanh nghiÖp cña Bªn nhËn quyÒn trªn c¸c khÝa c¹nh nh− bÝ quyÕt kinh doanh (know – how), ®µo t¹o nh©n viªn; Bªn nhËn ho¹t ®éng d−íi nh·n hiÖu hµng ho¸, ph−¬ng thøc, ph−¬ng ph¸p kinh doanh do bªn giao së h÷u hoÆc kiÓm so¸t”1. Theo ®Þnh nghÜa nµy, vai trß cña Bªn nhËn quyÒn kinh doanh trong viÖc ®Çu t− vèn vµ ®iÒu hµnh doanh nghiÖp ®−îc ®Æc biÖt nhÊn m¹nh h¬n so víi tr¸ch nhiÖm cña Bªn giao quyÒn. Trong khi ®ã, Liªn minh Ch©u ¢u EU l¹i ®Þnh nghÜa nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i theo h−íng nhÊn m¹nh tíi quyÒn cña bªn nhËn. MÆc dï cã ghi nhËn vai trß cña th−¬ng hiÖu vµ hÖ thèng bÝ quyÕt kinh doanh cña Bªn giao quyÒn, ®Þnh nghÜa nµy kh«ng ®Ò cËp tíi nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c cña viÖc nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i.
EU ®Þnh nghÜa nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i lµ “tËp hîp nh÷ng quyÒn së h÷u c«ng nghiÖp vµ së h÷u trÝ tuÖ liªn quan tíi nh·n hiÖu hµng ho¸, tªn th−¬ng m¹i, biÓn hiÖu cöa hµng, gi¶i ph¸p h÷u Ých, kiÓu d¸ng, b¶n quyÒn t¸c gi¶, bÝ quyÕt hoÆc s¸ng chÕ sÏ ®−îc khai th¸c b¸n s¶n phÈm hoÆc cung cÊp dÞch vô tíi ng−êi sö dông cuèi cïng”. LuËt Mªhic« ®Ò cËp tíi lîi Ých cña viÖc nh−îng quyÒn th−¬ng m¹i vÒ mÆt hç trî kü thuËt (technical assistance) vµ nhÊn m¹nh tíi viÖc chuyÓn giao “kiÕn thøc kü thuËt” (technical knowledge) ®Ó b¸n s¶n phÈm hoÆc dÞch vô ®ång bé vµ cã chÊt l−îng.