Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của xây dựng bài tập thực hành sử dụng trong dạy học Địa lí 10 ở các Trường THPT chuyên của tỉnh Quảng Nam. Xây dựng bài tập thực hành sử dụng trong dạy học Địa lí 10 ở các Trường THPT chuyên của tỉnh Quảng Nam. Thực nghiệm sư phạm.
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA XÂY DỰNG BÀI TẬP THỰC HÀNH SỬ DỤNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN CỦA TỈNH QUẢNG NAM 1. Khái niệm và phân loại bài tập thực hành địa lí 1. Khái niệm Bài tập thực hành địa lí là loại bài học giúp học sinh vận dụng những tri thức địa lí đã học vào thực tiễn học tập và đời sống, nhằm rèn luyện các năng lực địa lí[17]. Các bài tập này thường đòi hỏi sự tương tác trực tiếp với nội dung học tập, thường đi kèm với hướng dẫn cụ thể và phản hồi từ giáo viên.
Phân loại Dựa vào nội dung, các bài tập thực hành địa lí có: + Loại bài tập thực hành về địa lí tự nhiên + Loại bài tập thực hành về địa lí dân cư + Loại bài tập thực hành về địa lí kinh tế Dựa vào phạm vi, quy mô của các bài tập thực hành địa lí có: + Loại bài tập thực hành về địa lí của các quốc gia + Loại bài tập thực hành về địa lí của khu vực + Loại bài tập thực hành về địa lí của thế giới Dựa vào yêu cầu cần đạt của Chương trình, có thể phân thành các loại bài tập thực hành phát triển năng lực cụ thể sau: + Năng lực nhận thức khoa học địa lí + Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học + Tìm hiểu địa lí Dựa vào mục đích, yêu cầu, phân thành các loại bài tập thực hành sau: + Bài tập thực hành tính toán + Bài tập thực hành xử lí và phân tích bảng số liệu + Bài tập thực hành vẽ và phân tích biểu đồ + Bài tập thực hành đọc và phân tích bản đồ, lược đồ + Bài tập thực hành viết báo cáo và nhận xét một vấn đề địa lí + Bài tập thực hành liên hệ và giải thích các vấn đề địa lí trong thực tiễn + Bài tập thực hành phân tích các mối liên hệ giữa các sự vật hiện tượng địa lí Riêng đối với cách phân loại theo mục đích, yêu cầu đã thể hiện được sự đa dạng và phân hóa của bài tập thực hành trong dạy học Địa lí lớp 10 ở các Trường THPT chuyên. Vai trò của bài tập thực hành trong dạy học Địa lí lớp 10 ở Trường THPT chuyên Việc sử dụng bài tập thực hành trong dạy học địa lí, đặc biệt là đối với HS Trường THPT chuyên có vai trò quan trọng: 1. Giúp HS khắc sâu kiến thức cơ bản Để giải quyết tốt bài tập thực hành do GV yêu cầu, HS phải trải qua quá trình quan sát, phân tích, tổng hợp,. dựa vào những kiến thức lí thuyết đã tích lũy từ quá trình tiếp thu tri thức.
Đó là phương pháp giúp HS khắc sâu kiến thức hiệu quả để xây dựng nền tảng căn bản trước khi thực hiện các yêu cầu của bài tập thực hành đưa ra. HS cũng có thể trau dồi thêm những kiến thức cần thiết khác trong quá trình chuẩn bị, thực hiện, đánh giá kết quả các bài tập thực hành. Muốn vận dụng tốt kiến thức, kĩ năng địa lí để giải quyết một số vấn đề trong thực tiễn HS cần phải có quá trình tiếp thu kiến thức cơ bản một cách vững chắc. Vận dụng tri thức địa lí giải quyết vấn đề thực tiễn Trong bài tập thực hành, HS đối mặt với nhiều thách thức khác nhau, từ quan sát đến suy luận, yêu cầu phải kết hợp kiến thức từ nhiều nguồn khác nhau.
Điều này giúp rèn luyện năng lực nhận thức và thúc đẩy sự hiểu biết sâu rộng, áp dụng kiến thức vào thực tế. Đồng thời, bài tập cung cấp cơ hội tích lũy tri thức và phát triển kĩ năng sống cho HS, đồng thời giúp GV đánh giá và điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp [16]. Rèn luyện phẩm chất, nhân cách, trí tuệ của HS ở Trường THPT chuyên Đối với đối tượng HS ở Trường THPT chuyên, GV phải sử dụng nhiều phương tiện, phương pháp cũng như nhiều tư liệu dạy học khác nhau để có thể rèn luyện phẩm chất, nhân cách, trí tuệ của HS, trong đó bài tập thực hành là lựa chọn thông dụng và hữu hiệu. Quá trình học tập với bài tập thực hành được thực hiện lồng ghép linh hoạt trong các hoạt động học tập có tác dụng rèn luyện ý chí và tính kiên trì, vượt khó cho HS.
Qua việc thực hiện bài tập thực hành, HS có lúc sẽ gặp khó khăn và chỉ HS nào không ngại khó, kiên nhẫn suy nghĩ tìm tòi mới giải quyết thành công một vấn đề. Như vậy, bài tập thực hành còn là phương tiện giúp các em rèn luyện được các phẩm chất, nhân cách tốt đẹp và là phương tiện đánh giá kết quả quá trình hoàn thiện hơn mỗi ngày của của HS theo yêu cầu kiểm tra, đánh giá của Thông tư 22/2021/TT-BGD ĐT ngày 20/7/2021 đặt ra đối với CTGDPT năm 2018 [3]. Tăng cường sự tò mò và khám phá Bài tập thực hành thường tạo ra các hoạt động thú vị và hấp dẫn, kích thích sự tò mò và mong muốn khám phá của HS. Điều này giúp HS phát triển ý thức về sự 10 quan trọng của việc học và khám phá, cũng như khích lệ các em tiếp tục khám phá kiến thức ở những lĩnh vực khác nhau.
Qua đó, HS có cơ hội hiểu biết sâu hơn về các vấn đề, đặc biệt là các vấn đề thực tiễn, vận dụng. Từ đó, HS hiểu sâu hơn về các kiến thức đã học, cũng như phát triển kĩ năng vận dụng kiến thức vào các tình huống thực tế. Đánh giá Chương trình và sách giáo khoa Địa lí 10 Nhằm mục đích đánh giá những ưu điểm, mặt tích cực mà Chương trình và sách giáo khoa Địa lí 10 đem lại cũng như dẫn ra những lưu ý cần thiết tạo cơ sở xây dựng bài tập thực hành Địa lí phù hợp với HS Trường THPT chuyên của tỉnh Quảng Nam. Đánh giá chung Về nội dung và yêu cầu cần đạt, Sách giáo khoa Địa lí 10 bám sát CTGDPT 2018, tuy nhiên có những thay đổi, cập nhật đảm bảo tính logic, hợp lí theo chương trình.
Nội dung Thuyết kiến tạo mảng không xếp vào chương Trái Đất (như chương trình SGK hiện hành) mà đưa vào chương Thạch quyển, như vậy sẽ logic và hợp lí về mặt kiến thức và khoa học, đồng thời giúp làm cân đối lượng kiến thức của hai chương Trái Đất và Thạch quyển. Sách giáo khoa Địa lí 10 có tính kế thừa sách giáo khoa Địa lí 10 hiện hành, nhưng mang tính phát triển, phổ thông, cơ bản, hiện đại và cập nhật hơn phù hợp với sự đổi mới và phát triển không ngừng của xã hội. Ngoài ra, các nội dung bản đồ ở phần đầu sách, giúp học sinh có kiến thức và sử dụng được các bản đồ trong sách giáo khoa ở các phần sau. Về kênh chữ, đây là phần quan trọng nhất của sách giáo khoa Địa lí 10 được trình bày ở mức độ hợp lí, đơn giản, dễ nhớ, phổ thông hoá kiến thức các khái niệm cơ bản, định nghĩa, quy luật của các hiện tượng, đối tượng địa lí, giúp học sinh nhận thức được những nội dung chính của bài học.
Về kênh hình phong phú, rõ ràng, đảm bảo bản quyền, bao gồm bản đồ, lược đồ, sơ đồ, biểu đồ, hình ảnh,… vừa là minh hoạ, bổ sung hỗ trợ cho kênh chữ vừa là một phần nội dung kiến thức, chứa đựng những thông tin về các đối tượng, hiện tượng địa lí được trình bày trong sách giáo khoa, góp phần rèn luyện khả năng tư duy, các kĩ năng địa lí quan trọng. Về tuyến sách, trang sách được thiết kế thành hai tuyến rõ rệt là tuyến chính và tuyến phụ. Tuyến chính là những nội dung kiến thức mà học sinh phải nghiên cứu, bao gồm kênh chữ, kênh hình và hệ thống câu hỏi hoặc bài tập, là chất liệu để tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh. Tuyến phụ là các Em có biết? được bố trí phù hợp với nội dung tuyến chính.
Đây là những nội dung kiến thức bổ sung, mở rộng hoặc nâng cao nhằm làm rõ hơn nội dung tuyến chính. 11 Về cấu trúc bài học, mỗi bài học trong sách giáo khoa Địa lí 10 được tổ chức thành bốn hoạt động chặt chẽ (mỗi hoạt động có logo riêng): Mở đầu, hình thành kiến thức mới, luyện tập và vận dụng. Mở đầu là những tình huống có vấn đề, xác định nhiệm vụ học tập, xác định vấn đề cần giải quyết hoặc nhiệm vụ học tập gắn với kiến thức mới của bài. Hình thành kiến thức mới là các mục nội dung đi kèm các hoạt động để học sinh tiếp nhận kiến thức mới và được thiết kế theo tuyến chính (kênh chữ, kênh hình,… phục vụ việc khai thác kiến thức) và tuyến phụ (thông tin bổ sung, mở rộng, tích hợp, liên hệ,…).
Luyện tập là các câu hỏi, bài tập để củng cố kiến thức, rèn luyện các kĩ năng gắn với kiến thức vừa học. Vận dụng là các định hướng, nhiệm vụ học tập nhằm vận dụng, sáng tạo, giải quyết tình huống thực tiễn gắn với nội dung bài học [8]. Một số điểm lưu ý Về các câu hỏi, bài tập là một bộ phận không thể thiếu trong sách giáo khoa Địa lí 10. Các câu hỏi và bài tập nên được bố trí ở trong các mục kiến thức và cuối mỗi bài đảm bảo tính kế thừa và phát triển trong chương trình trung học phổ thông, thể hiện qua nội dung thực hành càng đa dạng hơn nhằm rèn luyện kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức đã học cho học sinh.
Phần cuối bài nên xây dựng các bài tập thực hành mang tính khái quát, củng cố kiến thức và liên hệ với các vấn đề thực tế ở địa phương của tỉnh Quảng Nam. Từ đó, học sẽ học được cách vận dụng kiến thức lí thuyết học được trong bài vào giải quyết các bài tập và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn. Phần địa lí tự nhiên đại cương có nội dung tương đối khó, chương trình môn Địa lí lại được thiết kế theo hướng đồng tâm từ THCS lên THPT nên phần này đã được trình bày ở lớp 6, sau đó lại được đề cập lại ở lớp 10 với những yêu cầu kiến thức nâng cao hơn. Do đó, sách giáo khoa Địa lí 10 có sự tiếp nối và phát triển kiến thức mà học sinh đã được học ở lớp 6.