Dạng bài tập ảnh của một vật qua thấu kính I. Lý thuyết - Thấu kính là một khối chất trong suốt, giới hạn bởi hai mặt cong hoặc một mặt cong và một mặt phẳng. - Gồm 2 loại là thấu kính hội tụ (TKHT) và thấu kính phân kì (TKPK): + Thấu kính hội tụ (Thấu kính lồi): Là thấu kính có phần rìa ngoài mỏng hơn phần chính giữa. Khi chiếu chùm tia tới vào thấu kính thì thấu kính sẽ tạo ra chùm tia ló hội tụ.
+ Thấu kính phân kì (Thấu kính lõm): Là thấu kính có phần rìa ngoài dày hơn phần chính giữa. Khi chiếu chùm tia tới vào thấu kính thì thấu kính sẽ tạo ra chùm tia ló phân kì. - Trục chính, quang tâm, tiêu điểm, tiêu cự của thấu kính: + Trục chính, kí hiệu là : Trùng với phương của tia sáng tới vuông góc với mặt thấu kính, có tia ló truyền thẳng không đổi hướng. + Quang tâm, kí hiệu là O: là giao điểm giữa trục chính và thấu kính, mọi tia sáng đi qua quang tâm đều truyền thẳng.
+ Tiêu điểm: mỗi thấu kính có 2 tiêu điểm F và F' đối xứng nhau qua thấu kính. + Tiêu cự, kí hiệu là f: là khoảng cách từ tiêu điểm tới quang tâm. OF = OF' = f II. Các dạng bài tập Dạng 1: Ảnh của một vật qua thấu kính hội tụ (TKHT) 1.
Lý thuyết - Đường truyền của ba tia sáng đặc biệt qua thấu kính hội tụ: + Tia tới song song với trục chính cho tia ló đi qua tiêu điểm (tia số 1). + Tia tới đi qua quang tâm thì tia ló tiếp tục truyền thẳng theo phương của tia tới (tia số 2). + Tia sáng đi qua tiêu điểm thì tia ló song song với trục chính (tia số 3). - Đặc điểm ảnh của vật tạo bởi thấu kính hội tụ: Đặt khoảng cách từ vật đến thấu kính là d; khoảng cách từ ảnh của vật tạo bởi thấu kính đến thấu kính là d'.
+ d > f: thấu kính tạo ảnh thật; ảnh tạo bởi thấu kính ngược chiều với vật; ảnh và vật nằm ở hai bên của thấu kính. Khi d >> f: thấu kính tạo ảnh thật với d' = f. + d < f: thấu kính tạo ảnh ảo; ảnh tạo bởi thấu kính cùng chiều với vật và lớn hơn vật; ảnh và vật nằm ở cùng một bên của thấu kính. + d = f: thấu kính tạo các tia sáng song song; có thể coi thấu kính tạo một ảnh thật và một ảnh ảo ở vô cùng.
Lưu ý: Ảnh thật của vật tạo bởi TKHT có thể hứng được trên màn chắn, còn ảnh ảo thì không. Phương pháp giải - Cách dựng ảnh của vật tạo bởi thấu kính hội tụ: Từ S dựng 2 trong 3 tia đặc biệt đi qua thấu kính. Ảnh của vật là giao của các tia ló (ảnh thật) hoặc giao của đường kéo dài các tia ló (ảnh ảo). Đối với vật AB được đặt vuông góc với trục chính thì ta chỉ cần vẽ ảnh B' của B qua thấu kính tương tự như cách vẽ S ở trên, sau đó kẻ A'B' vuông góc với trục chính là ta có được ảnh của AB tạo bởi thấu kính.
- Lưu ý: + Đường kéo dài các tia và ảnh ảo vẽ bằng nét đứt. + Một “mẹo” nhỏ khi vẽ hình minh họa để không tốn quá nhiều diện tích không cần thiết thì đặt vật không quá gần vị trí tiêu cự. Khi ấy ảnh tạo bởi thấu kính sẽ không quá lớn và khoảng cách giữa ảnh và thấu kính cũng không quá xa. - Xác định vị trí, chiều cao ảnh, vật; tiêu cự của thấu kính: Sử dụng các tính chất của tam giác đồng dạng và các công thức thấu kính: 1 1 1 1 1 1 Công thức thấu kính: hoặc f d d' f d d' 3.
Ví dụ Ví dụ 1: Vật AB đặt trước một thấu kính hội tụ cho ảnh A'B'. Hãy chứng minh các 1 1 1 1 1 1 công thức thấu kính và . f d d' f d d' Lời giải: Đặt OA = d; OA' = d' TH1: A'B' là ảnh thật. AB OA d Ta có: ABO ∽ A'B'O => (1) A'B' OA' d' Dễ thấy OI = AB OI AB OF' f Ta có: OIF'∽ A'B'F' => (2) A'B' A'B' A'F' d' f d f Từ (1) và (2) => => d.f d' d' f 1 1 1 1 1 1 Chia cả hai vế cho d.f , ta có: => f d' d f d d' 1 1 1 Vậy với ảnh thật tạo bởi TKHT, ta có công thức thấu kính là f d d' TH2: A'B' là ảnh ảo Chứng minh tương tự, ta dễ dàng có công thức thấu kính cho ảnh ảo tạo bởi TKHT 1 1 1 là f d d' Ví dụ 2: Cho biết là trục chính của một thấu kính, S là điểm sáng, S' là ảnh của S tạo bởi thấu kính.
a) S' là ảnh thật hay ảnh ảo? b) Thấu kính đã cho là thấu kính gì? c) Vẽ hình, nêu cách dựng. Lời giải: a) Dễ dàng nhận thấy S' ngược chiều với S => S' là ảnh thật. b) S' là ảnh thật => thấu kính đã cho là thấu kính hội tụ. c) Cách dựng: - Nối SS' cắt trục chính tại quang tâm O - Từ O vẽ thấu kính vuông góc với trục chính - Từ S kẻ đường thẳng song song với trục chính, cắt thấu kính tại I.
Nối IS' cắt trục chính tại F'. - Lấy F đối xứng F' qua O. Ảnh của một vật qua thấu kính phân kì (TKPK) 1. Lý thuyết - Đường truyền của ba tia sáng đặc biệt qua thấu kính phân kì: + Tia tới song song với trục chính cho tia ló kéo dài đi qua tiêu điểm (tia số 1).
+ Tia tới đi qua quang tâm thì tia ló tiếp tục truyền thẳng theo phương của tia tới (tia số 2). + Tia sáng có đường kéo dài đi qua tiêu điểm thì tia ló song song với trục chính (tia số 3). - Đặc điểm ảnh của vật tạo bởi thấu kính phân kì: Ảnh tạo bởi thấu kính phân kì luôn là ảnh ảo, cùng chiều và bé hơn vật. Ảnh và vật ở cùng một phía thấu kính.
Lưu ý: Ảnh của vật tạo bở TKPK là ảnh ảo nên không hứng được trên màn chắn. Phương pháp giải - Cách dựng ảnh của vật tạo bởi thấu kính phân kì: Từ S dựng 2 trong 3 tia đặc biệt đi qua thấu kính. Ảnh của vật là giao của đường nối dài của các tia ló. Đối với vật AB được đặt vuông góc với trục chính thì ta chỉ cần vẽ ảnh B' của B qua thấu kính tương tự như cách vẽ S ở trên, sau đó kẻ A'B' vuông góc với trục chính là ta có được ảnh của AB tạo bởi thấu kính.
- Chú ý: + Đường kéo dài các tia và ảnh ảo vẽ bằng nét đứt. + Khi vẽ hình minh họa, để ảnh tạo bởi TKPK không bị quá nhỏ thì đặt vật không quá xa thấu kính. - Xác định vị trí, chiều cao ảnh, vật; tiêu cự của thấu kính: Đặt khoảng cách từ vật đến thấu kính là d; khoảng cách từ ảnh của vật tạo bởi thấu kính đến thấu kính là d'. Sử dụng các tính chất của tam giác đồng dạng và các công thức thấu kính: 1 1 1 Công thức thấu kính: f d' d 3.
Ví dụ Ví dụ 1: Vật AB đặt trước một thấu kính phân kì cho ảnh A'B'. Hãy chứng minh 1 1 1 công thức thấu kính . f d' d Lời giải: Đặt OA = d; OA' = d' AB OA d Ta có: ABO ∽ A'B'O => (1) A'B' OA' d' Dễ thấy OI = AB OI AB OF f Ta có: OIF∽ A'B'F => (2) A'B' A'B' A'F f d' d f Từ (1) và (2) => => df d.f d' f d' 1 1 1 1 1 1 Chia cả hai vế cho d.f , ta có: => d' f d f d' d 1 1 1 Vậy ta có công thức thấu kính của thấu kính phân kì là f d' d Ví dụ 2: Cho biết là trục chính của một thấu kính, S là điểm sáng, S' là ảnh của S tạo bởi thấu kính. a) S' là ảnh thật hay ảnh ảo? b) Thấu kính đã cho là thấu kính gì? c) Vẽ hình, nêu cách dựng.
Lời giải: a) Dễ dàng nhận thấy S' cùng chiều với S => S' là ảnh ảo. b) S' là ảnh ảo; S' < S => thấu kính đã cho là thấu kính phân kì. c) Cách dựng: - Nối SS' cắt trục chính tại quang tâm O - Từ O vẽ thấu kính vuông góc với trục chính - Từ S kẻ đường thẳng song song với trục chính, cắt thấu kính tại I. Kéo dài tia ló đi qua IS' cắt trục chính tại F.
- Lấy F' đối xứng F qua O. Bài tập tự luyện Bài 1: a) Cho biết là trục chính của một thấu kính, S là điểm sáng, S' là ảnh của S tạo bởi thấu kính. Thấu kính đã cho là thấu kính gì? Vẽ hình, nêu cách dựng. b) Cho biết là trục chính của một thấu kính, tia 1 và 2 là các tia ló S là điểm sáng, S' là ảnh của S tạo bởi thấu kính.
Thấu kính đã cho là thấu kính gì? Vẽ hình, nêu cách dựng. Đáp án: a) S' là ảnh ảo lớn hơn vật => thấu kính hội tụ Cách dựng: - Nối SS' cắt trục chính tại quang tâm O - Từ O vẽ thấu kính vuông góc với trục chính - Từ S kẻ đường thẳng song song với trục chính, cắt thấu kính tại I. Nối IS' cắt trục chính tại F'. - Lấy F đối xứng F' qua O.
b) Tia ló 1 và 2 có xu hướng tách xa nhau => thấu kính phân kì Cách dựng: - Vẽ tia tới của tia (2) là tia đi qua quang tâm, cắt đường kéo dài của tia (1) tại S' - Từ I vẽ tia tới của tia (1) là tia song song với trục chính của thấu kính, cắt tia tới của tia (2) tại S. Bài 2: a) Cho tiêu cự của thấu kính là 12 cm, ảnh có chiều cao bằng một nửa vật. Vẽ hình và tìm khoảng cách giữa vật và ảnh. b) Cho tiêu cự của thấu kính là 12 cm, ảnh lớn gấp 3 lần vật.
Vẽ hình và tìm khoảng cách giữa vật và ảnh. c) Cho tiêu cự của thấu kính phân kì là 12 cm, vật có chiều cao gấp 3 lần ảnh. Vẽ hình và tìm khoảng cách giữa vật và ảnh.