Nghiên cứu bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô tại Sơn Chà - Hải Vân, Thừa Thiên Huế

Luận văn thạc sĩ phân tích xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô vùng biển sơn chà hải vân tỉnh thừa thiên huế, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi

• Tác giả: Đặng Đỗ Hùng Việt
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh thái học
• Đề tài: Xác định Các Bãi Đẻ Của Nhóm Cá Rạn San Hô Vùng Biển Sơn Chà – Hải Vân
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Vai trò của nghiên cứu giai đoạn đầu trong vòng đời cá biển
• 1.2. Tình hình nghiên cứu bãi đẻ nhóm cá rạn san hô trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan đặc điểm điều kiện tự nhiên, môi trường khu vực nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, thời gian và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp thu mẫu và phân tích mẫu
• 2.3. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.4. Phương pháp thiết lập mô hình thủy động lực lan truyền TCCB
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các yếu tố tự nhiên và môi trường liên quan đến việc hình thành nên các bãi đẻ của nhóm cá RSH
• 3.2. Tập tính sinh học sinh sản của các nhóm cá RSH tại các bãi đẻ
• 3.3. Khoanh vùng các bãi đẻ của cá RSH tại khu vực nghiên cứu
• 3.4. Các tác động từ tự nhiên và con người đến sự tồn tại của các bãi đẻ nhóm cá RSH
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp quản lý các bãi đẻ của cá rạn san hô nhằm phát triển bền vững nguồn lợi cá RSH
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: ẢNH MINH HỌA MỘT SỐ HỌ TC THƯỜNG GẶP
• PHỤ LỤC 2: ẢNH MINH HỌA MỘT SỐ HỌ CB THƯỜNG GẶP
• PHỤ LỤC 3: CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN

Tóm tắt

I. Tổng quan về bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà Hải Vân

Bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà - Hải Vân là một trong những khu vực quan trọng cho sự sinh sản của nhiều loài cá biển. Khu vực này không chỉ nổi bật với sự đa dạng sinh học mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì nguồn lợi thủy sản. Các nghiên cứu cho thấy rằng bãi đẻ cá rạn san hô tại đây có điều kiện tự nhiên thuận lợi, bao gồm độ sâu, nhiệt độ nước và dòng chảy, tạo điều kiện lý tưởng cho sự phát triển của trứng và ấu trùng cá.

1.1. Đặc điểm sinh thái của bãi đẻ cá tại Sơn Chà

Bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà có đặc điểm sinh thái phong phú, với sự hiện diện của nhiều loài san hô và động vật biển. Điều này tạo ra môi trường sống lý tưởng cho các loài cá sinh sản. Các yếu tố như độ pH, nhiệt độ và độ mặn của nước biển đều ảnh hưởng đến sự phát triển của trứng và ấu trùng cá.

1.2. Vai trò của bãi đẻ trong hệ sinh thái biển

Bãi đẻ không chỉ là nơi sinh sản của cá mà còn là nơi cung cấp thức ăn cho nhiều loài động vật biển khác. Sự tồn tại của bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực, đồng thời hỗ trợ cho ngành thủy sản địa phương.

II. Thách thức đối với bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà Hải Vân

Mặc dù bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà - Hải Vân có nhiều tiềm năng, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Tình trạng khai thác quá mức, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của các bãi đẻ này. Việc thiếu thông tin và quản lý hiệu quả cũng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự suy giảm nguồn lợi cá.

2.1. Tác động của khai thác quá mức đến bãi đẻ

Khai thác quá mức không chỉ làm giảm số lượng cá mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc sinh thái của bãi đẻ. Nhiều loài cá quan trọng đang bị đe dọa do việc đánh bắt không bền vững, dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng trong quần thể cá.

2.2. Ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu

Ô nhiễm từ các hoạt động công nghiệp và nông nghiệp đã làm suy giảm chất lượng nước tại khu vực bãi đẻ. Biến đổi khí hậu cũng gây ra những thay đổi về nhiệt độ và độ pH của nước, ảnh hưởng đến sự phát triển của trứng và ấu trùng cá.

III. Phương pháp nghiên cứu bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà

Để xác định các bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các nhà khoa học đã sử dụng các kỹ thuật khảo sát sinh học và phân tích mẫu để thu thập dữ liệu về sự phân bố và tập tính sinh sản của các loài cá. Việc áp dụng công nghệ hiện đại như cảm biến và mô hình hóa thủy động lực cũng giúp nâng cao độ chính xác trong nghiên cứu.

3.1. Kỹ thuật khảo sát và thu mẫu

Các kỹ thuật khảo sát bao gồm lặn biển, sử dụng lưới đánh cá và các thiết bị thu mẫu khác để thu thập trứng và ấu trùng cá. Dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích để xác định các bãi đẻ và thời điểm sinh sản của các loài cá.

3.2. Mô hình hóa thủy động lực

Mô hình hóa thủy động lực giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về dòng chảy và các yếu tố môi trường ảnh hưởng đến sự phát tán của trứng và ấu trùng cá. Điều này rất quan trọng trong việc xác định các khu vực bãi đẻ tiềm năng.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà đã mang lại nhiều kết quả quan trọng. Các bãi đẻ đã được xác định rõ ràng, cùng với các thông tin về thời gian và điều kiện sinh sản của các loài cá. Những kết quả này không chỉ có giá trị trong việc bảo tồn nguồn lợi cá mà còn hỗ trợ cho các chính sách quản lý bền vững trong ngành thủy sản.

4.1. Xác định các bãi đẻ cá rạn san hô

Nghiên cứu đã xác định được nhiều bãi đẻ cá rạn san hô quan trọng tại Sơn Chà, với sự tập trung của các loài cá có giá trị kinh tế cao. Những thông tin này sẽ giúp các nhà quản lý có cơ sở để xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả.

4.2. Đề xuất giải pháp quản lý bền vững

Dựa trên kết quả nghiên cứu, nhiều giải pháp quản lý bền vững đã được đề xuất, bao gồm việc thiết lập các khu bảo tồn biển và áp dụng các biện pháp khai thác hợp lý. Những giải pháp này nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững của nguồn lợi cá tại khu vực.

V. Kết luận và tương lai của bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà

Bãi đẻ cá rạn san hô tại Sơn Chà - Hải Vân có vai trò quan trọng trong việc duy trì nguồn lợi thủy sản và bảo vệ đa dạng sinh học. Tuy nhiên, để đảm bảo sự tồn tại và phát triển bền vững của các bãi đẻ này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng và các nhà nghiên cứu. Việc nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của bãi đẻ cá cũng là một yếu tố then chốt trong công tác bảo tồn.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn bãi đẻ

Bảo tồn bãi đẻ cá rạn san hô không chỉ giúp duy trì nguồn lợi cá mà còn bảo vệ hệ sinh thái biển. Các bãi đẻ là nơi sinh sản của nhiều loài cá, do đó việc bảo vệ chúng là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững của ngành thủy sản.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu và quản lý

Nghiên cứu và quản lý bãi đẻ cá cần được tiếp tục mở rộng, với sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức bảo tồn. Việc áp dụng công nghệ mới và các phương pháp quản lý hiện đại sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu khoảng 1.300 km² rạn san hô phân bố rộng khắp từ Bắc đến Nam, trong đó miền Trung và miền Nam có diện tích lớn nhất và đa dạng sinh học cao. Các nghiên cứu cho thấy gần 400 loài san hô cứng tại vùng Vịnh Nha Trang, Ninh Thuận và Côn Đảo, mỗi nơi có hơn 300 loài, khẳng định Việt Nam nằm trong khu vực đa dạng san hô hàng đầu thế giới. Đặc biệt, nhóm cá rạn san hô (RSH) đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái biển, cung cấp nguồn thực phẩm và giá trị kinh tế lớn qua khai thác và nuôi cảnh. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức và quản lý yếu kém đã dẫn đến suy giảm nghiêm trọng nguồn lợi cá RSH tại nhiều rạn san hô.

Luận văn tập trung nghiên cứu xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô tại vùng biển Sơn Chà – Hải Vân, tỉnh Thừa Thiên Huế, trong giai đoạn 2009-2012. Mục tiêu chính là khoanh vùng các bãi đẻ, phân tích các yếu tố tự nhiên và nhân tố tác động, từ đó đề xuất giải pháp quản lý bền vững nguồn lợi cá RSH trong khu bảo tồn biển (KBTB). Nghiên cứu có ý nghĩa thiết thực trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi nguồn lợi thủy sản và hỗ trợ công tác quy hoạch, quản lý các khu bảo tồn biển tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về sinh thái học giai đoạn đầu vòng đời cá biển, tập trung vào giai đoạn trứng và ấu trùng cá (fish eggs and larvae) – giai đoạn sống trôi nổi trong tầng nước, đóng vai trò quyết định đến sự phát triển và phân bố quần thể cá. Các mô hình nghiên cứu về bãi đẻ cá rạn san hô (Fish Spawning Aggregation Site - FSAS) được áp dụng để hiểu về tập tính sinh sản tập trung, ảnh hưởng của các yếu tố môi trường như nhiệt độ, dòng chảy, thủy triều và chu kỳ mặt trăng đến sự hình thành bãi đẻ.

Ba khái niệm chính được sử dụng gồm:

• Giai đoạn đầu vòng đời cá: bao gồm trứng, ấu trùng và cá bột, với các thời kỳ noãn hoàng, pre-flexion, flexion và post-flexion.
• Bãi đẻ cá rạn san hô: khu vực tập trung cá bố mẹ sinh sản với mật độ cao, có vai trò quan trọng trong duy trì quần thể.
• Tập tính kết đàn sinh sản: hành vi tập trung của cá bố mẹ tại bãi đẻ theo chu kỳ thời gian và không gian nhất định.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thu thập bao gồm:

• Khảo sát thực địa tại 13 rạn san hô trong KBTB Hải Vân – Sơn Chà, độ sâu 0-25m, thực hiện 3 chuyến khảo sát đại diện cho mùa khô, mùa mưa và mùa chuyển tiếp (2009-2010).
• Thu mẫu trứng cá (TC), cá bột (CB), sinh vật phù du (TVPD, ĐVPD), mẫu san hô, mẫu nước và trầm tích.
• Sử dụng thiết bị SCUBA, lưới vớt, máy CTD, GPS, máy đo nhanh TOA để thu thập và đo đạc các chỉ tiêu môi trường.
• Phân tích mẫu vật bằng kính hiển vi soi nổi, xác định thành phần loài, mật độ, phân bố theo mùa và địa điểm.
• Phân tích dữ liệu bằng phương pháp thống kê ANOVA để xác định sự khác biệt mật độ TC, CB giữa các mùa và địa điểm.
• Mô hình thủy động lực Delft3D-Part được sử dụng để mô phỏng dòng chảy và lan truyền ấu trùng cá, đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố vật lý thủy văn đến sự phân bố bãi đẻ.
• Thu thập thông tin bản địa qua phỏng vấn ngư dân và các cấp chính quyền nhằm bổ sung dữ liệu về tập tính sinh sản và khai thác cá rạn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng và hiện trạng rạn san hô:

   • Phát hiện 148 loài san hô cứng và mềm, với độ phủ trung bình san hô sống đạt khoảng 45%, cao nhất tại Sủng Rong Câu là 65%.
   • Rạn san hô chủ yếu thuộc loại trung bình đến tốt theo tiêu chuẩn quốc tế, tạo môi trường sống thuận lợi cho cá RSH.

2. Thành phần và biến động quần xã cá rạn san hô:

   • Tổng cộng 191 loài cá thuộc 78 giống, 34 họ được ghi nhận. Họ cá thia (Pomacentridae) chiếm đa số với 44 loài, tiếp theo là họ cá bàng chài (Labridae) và cá bướm (Chaetodontidae).
   • Mật độ cá thể cao hơn rõ rệt vào mùa khô so với mùa mưa, với sự biến động theo mùa do ảnh hưởng của nhiệt độ nước và tập tính di cư trú đông.

3. Tập tính sinh sản và kết đàn của cá bố mẹ:

   • Quan sát trực tiếp cho thấy các loài như cá đuôi gai (Acanthurus nigrofuscus), cá chỉ vàng (Selaroides leptolepis) và cá ngát (Plotosus lineatus) có tập tính kết đàn sinh sản rõ rệt tại các bãi đẻ, với hoạt động đẻ trứng diễn ra tập trung vào thời điểm triều lên và theo chu kỳ mùa.
   • Mật độ trứng cá và cá bột tại các bãi đẻ cao hơn đáng kể so với vùng lân cận, chứng tỏ đây là nguồn phát tán giống quan trọng.

4. Ảnh hưởng của yếu tố môi trường và con người:

   • Các yếu tố như nhiệt độ nước, độ mặn, dòng chảy và thủy triều có vai trò quan trọng trong việc hình thành và duy trì bãi đẻ.
   • Hoạt động khai thác quá mức, sử dụng phương pháp đánh bắt hủy diệt như mìn, thuốc nổ, cùng với tác động của du lịch và ô nhiễm đang đe dọa nghiêm trọng sự tồn tại của các bãi đẻ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của các bãi đẻ cá rạn san hô trong việc duy trì nguồn lợi thủy sản và đa dạng sinh học biển. Mật độ trứng cá và cá bột cao tại các bãi đẻ cho thấy đây là các điểm sinh sản tập trung, đóng vai trò là nguồn cung cấp ấu trùng cho các rạn san hô lân cận. Sự biến động theo mùa của cá RSH phù hợp với các nghiên cứu quốc tế, trong đó mùa khô là thời điểm sinh sản chính do điều kiện môi trường thuận lợi hơn.

Mô hình thủy động lực cho thấy dòng chảy và thủy triều ảnh hưởng đến sự phân bố ấu trùng, giúp dự báo vùng lan truyền và hỗ trợ khoanh vùng bãi đẻ hiệu quả. So sánh với các nghiên cứu tại khu vực Đông Nam Á và thế giới, các bãi đẻ tại Hải Vân – Sơn Chà có đặc điểm tương đồng về vị trí địa hình, tập tính sinh sản và ảnh hưởng của chu kỳ mặt trăng.

Tuy nhiên, các tác động tiêu cực từ con người như khai thác quá mức và ô nhiễm đang làm suy giảm nghiêm trọng các bãi đẻ, đe dọa khả năng tái tạo nguồn lợi cá RSH. Việc thiếu thông tin khoa học và nhận thức quản lý cũng góp phần làm giảm hiệu quả bảo tồn. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ mật độ cá theo mùa, bản đồ phân bố bãi đẻ và bảng so sánh thành phần loài để minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thiết lập và mở rộng các khu bảo tồn biển (KBTB) có khoanh vùng bãi đẻ cá RSH

   • Mục tiêu: Bảo vệ các bãi đẻ truyền thống, giảm thiểu khai thác tại các khu vực nhạy cảm.
   • Thời gian: Triển khai trong 3 năm tới.
   • Chủ thể: Ban quản lý KBTB phối hợp với chính quyền địa phương.

2. Xây dựng quy định khai thác bền vững, hạn chế các phương pháp đánh bắt hủy diệt

   • Mục tiêu: Giảm thiểu tác động tiêu cực đến bãi đẻ và quần thể cá RSH.
   • Thời gian: Áp dụng ngay và kiểm tra định kỳ hàng năm.
   • Chủ thể: Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, lực lượng kiểm ngư.

3. Tăng cường giám sát, nghiên cứu và cập nhật dữ liệu về bãi đẻ và quần thể cá RSH

   • Mục tiêu: Cung cấp cơ sở khoa học cho quản lý và điều chỉnh chính sách.
   • Thời gian: Nghiên cứu liên tục, báo cáo hàng năm.
   • Chủ thể: Các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức bảo tồn.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ năng quản lý nguồn lợi thủy sản

   • Mục tiêu: Thúc đẩy sự tham gia của ngư dân và cộng đồng trong bảo vệ bãi đẻ.
   • Thời gian: Chương trình đào tạo và tuyên truyền kéo dài 2 năm.
   • Chủ thể: Ban quản lý KBTB, các tổ chức phi chính phủ, chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và hoạch định chính sách bảo tồn biển

   • Lợi ích: Cung cấp dữ liệu khoa học và giải pháp quản lý bãi đẻ cá RSH hiệu quả.
   • Use case: Xây dựng kế hoạch phân vùng và quy định khai thác bền vững.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái biển và thủy sản

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, mô hình thủy động lực và dữ liệu đa dạng sinh học.
   • Use case: Phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về sinh thái cá rạn san hô.

3. Ngư dân và cộng đồng ven biển

   • Lợi ích: Hiểu rõ tầm quan trọng của bãi đẻ, nâng cao nhận thức bảo vệ nguồn lợi.
   • Use case: Tham gia các chương trình bảo tồn và khai thác hợp lý.

4. Các tổ chức phi chính phủ và quốc tế về bảo tồn biển

   • Lợi ích: Có cơ sở khoa học để hỗ trợ các dự án bảo tồn và phát triển bền vững.
   • Use case: Thiết kế chương trình hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho khu bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Bãi đẻ cá rạn san hô là gì và tại sao quan trọng?
   Bãi đẻ là khu vực tập trung cá bố mẹ sinh sản với mật độ cao, đóng vai trò cung cấp ấu trùng cho các rạn san hô lân cận. Bảo vệ bãi đẻ giúp duy trì nguồn lợi thủy sản và đa dạng sinh học biển.

2. Phương pháp xác định bãi đẻ cá rạn được thực hiện như thế nào?
   Kết hợp khảo sát thực địa, thu mẫu trứng cá, cá bột, quan sát tập tính kết đàn, phân tích môi trường và mô hình thủy động lực để khoanh vùng chính xác các bãi đẻ.

3. Yếu tố môi trường nào ảnh hưởng đến sự hình thành bãi đẻ?
   Nhiệt độ nước, độ mặn, dòng chảy, thủy triều và chu kỳ mặt trăng là các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến thời gian và vị trí sinh sản của cá rạn san hô.

4. Tác động của con người đến bãi đẻ cá rạn như thế nào?
   Khai thác quá mức, sử dụng thuốc nổ, thuốc độc, và hoạt động du lịch không kiểm soát làm suy giảm bãi đẻ, ảnh hưởng đến khả năng tái tạo nguồn lợi cá.

5. Giải pháp nào hiệu quả để bảo vệ bãi đẻ cá rạn san hô?
   Thiết lập khu bảo tồn biển, kiểm soát khai thác, nâng cao nhận thức cộng đồng, và nghiên cứu liên tục là các giải pháp thiết thực để bảo vệ và phát triển bền vững nguồn lợi cá rạn.

Kết luận

• Xác định thành công các bãi đẻ cá rạn san hô tại vùng biển Sơn Chà – Hải Vân, cung cấp dữ liệu khoa học đầu tiên về trứng cá, cá bột và mô hình lan truyền ấu trùng.
• Phân tích đa dạng sinh học, tập tính sinh sản và ảnh hưởng của yếu tố môi trường giúp hiểu rõ cơ chế hình thành và duy trì bãi đẻ.
• Phát hiện sự biến động theo mùa rõ rệt của cá rạn san hô, với mùa khô là thời điểm sinh sản chính.
• Đề xuất các giải pháp quản lý bền vững, bao gồm thiết lập khu bảo tồn, kiểm soát khai thác và nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu và giám sát để điều chỉnh chính sách bảo tồn phù hợp, đảm bảo phát triển nguồn lợi thủy sản lâu dài.

Luận văn là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng trong công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi cá rạn san hô tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Việt Nam có khoảng 1.300 km2 rạn san hô đƣợc phân bố rộng rãi từ Bắc tới Nam, với diện tích lớn nhất và tính đa dạng sinh học cao ở miền Trung và miền Nam. Các nghiên cứu của Việt Nam về san hô đã ghi nhận gần 400 loài san hô tạo rạn tại vùng Vịnh Nha Trang, Ninh Thuận và Côn Đảo, mỗi nơi có hơn 300 loài [22]. Với đặc điểm địa lý nằm liền kề tam giác trung tâm đa dạng sinh học san hô của thế giới (Philippin, Inđônêxia, Đông Timo, Malaixia, Papua New Guinea, đảo Solomon) Việt Nam có tới 90% số loài san hô cứng thuộc vùng Ấn Độ-Thái Bình Dƣơng và là khu vực có nhiều loài san hô mềm thuộc giống Alcyonaria nhất trong vùng Tây Ấn Độ-Thái Bình Dƣơng. Theo các nhà khoa học, với số loài san hô đã đƣợc phát hiện, có thể khẳng định nhóm các loài san hô của Việt Nam vào loại đa dạng nhất thế giới [22].

Sự đa dạng trong cấu trúc RSH và các tiểu sinh cảnh do san hô tạo ra chính là yếu tố chi phối tính đa dạng nhóm cá RSH sống trong vùng biển này. Ở Việt Nam, cá khai thác đƣợc từ các RSH ven bờ và quanh các đảo có san hô phân bố không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm tại chỗ cho địa phƣơng mà còn phục vụ cho việc xuất khẩu cá rạn tƣơi sống (cá mú, cá hồng, cá kẽm) và nuôi làm cảnh (cá bƣớm, cá thia, cá thần tiên). Một số trung tâm khai thác cá RSH của nƣớc ta tập trung ở các vùng rạn thuộc Cô Tô, Cát Bà, Bạch Long Vỹ, Sơn Chà (phía bắc) và Nha Trang, Cà Ná, Trƣờng Sa, Phú Quốc ở phía Nam, góp phần đáng kể cho công tác xóa đói giảm nghèo của các địa phƣơng có RSH phát triển [4]. Hiện nay tình trạng khai thác quá mức, sự quản lý yếu kém đã dẫn đến nguồn lợi cá RSH bị cạn kiệt và suy giảm nhanh chóng ở hầu hết các rạn.

Nguyên nhân một phần là sự thiếu các thông tin cần thiết về hiện trạng và khả năng khai thác nguồn lợi cá rạn của ngƣời dân cũng nhƣ những nhà quản lý (luôn cho rằng nguồn lợi hải sản là vô tận). Trƣớc tình hình trên, việc thiết lập hệ thống các khu BTB đƣợc xem nhƣ một công cụ đảm bảo cho phục hồi, tái tạo và sử dụng lâu bền nguồn lợi hải sản trong đó nhóm cá RSH đƣợc xem nhƣ là một đối tƣợng quan trọng cần đƣợc bảo vệ. Để quản lý có hiệu quả các khu bảo tồn này thì công việc nghiên cứu các cơ sở khoa học phục vụ cho quản lý là hết sức quan 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các nghiên cứu về đa dạng sinh học, liên kết sinh thái trong hệ sinh thái rạn san hô, đặc biệt là các đặc điểm đặc trƣng hình thành nên các bãi giống, bãi đẻ của cá và các loài thủy hải sản sẽ góp phần thiết thực cho các bƣớc phân vùng khu bảo tồn và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp.

Những hiểu biết về các giai đoạn phát triển đầu tiên (ấu trùng) trong chu kỳ sống của các loài động vật sống kèm trên RSH và khu vực phân bố tập trung của chúng sẽ cung cấp tài liệu nền cho việc quy hoạch và bảo vệ nguồn lợi. Trong khi cá đƣợc xem là nhóm động vật có xƣơng sống đạt đƣợc đa dạng sinh học cao nhất trong HST RSH, nghiên cứu về trứng cá, cá bột còn có thể tìm ra qui luật về sinh trƣởng, tỷ lệ chết và dự báo trữ lƣợng nguồn lợi cũng nhƣ sản lƣợng khai thác. Rất tiếc là cho tới nay ở Việt Nam có rất ít các công trình nghiên cứu về vấn đề này đặc biệt là hầu nhƣ chƣa có công trình nghiên cứu về bãi đẻ, bãi giống của nhóm cá sống trong HST RSH. Do đó cần phải tổ chức nghiên cứu để xác định đƣợc các bãi đẻ của nhóm cá RSH, trƣớc hết là trong phạm vi các KBTB để có thể tổ chức khoanh vùng quản lý nhằm bảo tồn hiệu quả hơn nguồn lợi tự nhiên trƣớc các tác động tự nhiên và con ngƣời.

Nội dung luận văn là một hợp phần quan trọng trong kết quả của đề tài cấp Viện khoa học và Công nghệ Việt Nam “Khoanh vùng các bãi đẻ cá rạn san hô một số khu bảo tồn biển Việt Nam”thực hiện ở vùng biển HẢI VÂN - SƠN CHÀ và vịnh Nha Trang trong 2 năm (2009, 2010) do TS. Nguyễn Văn Quân làm chủ nhiệm. Trên nguồn tƣ liệu thu thập đƣợc từ việc tham gia các hoạt động của đề tài này, chúng tôi xác định tên cho Luận văn Thạc sĩ Sinh học có tiêu để “Xác định các bãi đẻ nhóm cá rạn san hô vùng biển Sơn Chà – Hải Vân”. Mục tiêu của nghiên cứu này là xác định các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô trong phạm vi khu bảo tồn biển Hải Vân – Sơn Chà tỉnh Thừa Thiên Huế và đề xuất một số giải pháp quản lý các bãi đẻ của nhóm cá RSH, nhằm duy trì và phát triển bền vững nguồn lợi tự nhiên tại khu bảo tồn biển.

Luận văn cung cấp những số liệu mới, đầu tiên về trứng cá - cá bột, về sự phát tán ấu trùng cá và khoanh vùng đƣợc các bãi đẻ của nhóm cá rạn san hô ở vùng biển Hải Vân – Sơn Chà nói riêng và Việt Nam nói chung. 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vai trò của nghiên cứu giai đoạn đầu trong vòng đời cá biển 1. Khái niệm cơ bản về giai đoạn đầu Giai đoạn đầu (early life history) trong vòng đời cá biển bao gồm giai đoạn trứng cá và ấu trùng cá (fish eggs and larvae), là giai đoạn sống trôi nổi trong tầng nƣớc và là một bộ phận lớn trong sinh vật nổi (Plankton) [9].

Từ trứng nở thành cá là cả quá trình biến thái liên tục, căn cứ vào những đặc điểm của từng giai đoạn biến thái khác có thể chia nhƣ sau (Hình 1.1): - Giai đoạn trứng (egg): Từ lúc đẻ trứng cho đến khi trứng nở. - Giai đoạn ấu trùng (larvae hay cá bột): Từ lúc trứng nở cho tới khi hoàn thiện và bắt đầu sắp xếp vẩy. Giai đoạn này chia làm 4 thời kì: + Thời kì noãn hoàng (Yolksac larvae): Giai đoạn phát triển bắt đầu từ lúc trứng nở và kết thúc khi noãn hoàng tiêu biến. Ấu trùng chƣa có mắt, miệng và vây.

+Thời kì Pre-flexion: Bắt đầu từ lúc noãn hoàng tiêu biến và kết thúc khi dây sống bắt đầu cong. + Thời kì Flexion: Bắt đầu từ khi dây sống cong và kết thúc ở vị trí 45 0 so với chiều thẳng đứng, đồng thời với sự phát triển của tia vây đuôi hỗ trợ các yếu tố xƣơng. +Thời kì Post-flexion: Hoàn thiện chỗ cong dây sống để bắt đầu biến thái. Màng vây sau khi đã tiêu biến, tia vây đuôi xuất hiện đầu tiên, tiếp đến đến tia vây lƣng, vây hậu môn, vây ngực, cuối cùng là vây bụng.

- Giai đoạn cá hƣơng (juvenile): hình dạng Cá bột giống cá mẹ, thân phủ vẩy. 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Giai đoạn sớm trong vòng đời của Naucrates ductor (Pilotfish) (Ảnh: Northeast Pacific Ichthyoplankton Information System) 1. Một số đặc điểm hình thái học của cá bột Nhìn hình dạng bên ngoài của cá (Hình 1.2) có thể chia làm 3 phần: Đầu, thân và đuôi. Ranh giới giữa đầu và thân là khe mang cuối cùng, ranh giới giữa thân và đuôi là lỗ hậu môn.

Thân cá có thể chia làm 3 trục cơ thể: Trục đầu đuôi, 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trục lƣng bụng, trục phải trái. Tùy thuộc vào từng loài mà độ dài các trục này có tỷ lệ khác nhau [42].2 Một số đặc điểm hình thái học của ấu trùng cá 1. Ý nghĩa của việc nghiên cứu giai đoạn trứng cá, cá bột Sự xuất hiện của TCCB có quan hệ khăng khít với đàn cá bố mẹ, vì vậy điều tra nghiên cứu TCCB chủ yếu ở giai đoạn biến thái đầu tiên của chúng nhằm: - Xác định các bãi cá đẻ, vị trí các đàn cá đi đẻ, thời kỳ đẻ trứng của các loài cá và các quá trình sinh trƣởng của chúng. Cung cấp các số liệu giúp cho việc xác định mùa vụ, khoanh vùng bãi đẻ từ đó lên phƣơng án để bảo vệ chúng.

- Đề xuất ý kiến giúp cho việc khai thác có kế hoạch tìm hiểu các loài có thể thuần dƣỡng đƣợc, làm tăng nguồn lợi thủy sản. 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Qua điều tra nghiên cứu (tích lũy tài liệu) có thể viết đƣợc những tài liệu khoa học về sinh thái, sinh lý phân loại học, đẩy mạnh hơn nữa việc nghiên cứu sau này [54] Hình 1.3 Vòng đời của cá Hồng Lutjanus griseus ( Tranh vẽ: Ryan Kleiner) Hình 1.3 cho thấy loài cá Hồng Lutjanus griseus sử dụng rất nhiều hệ sinh thái trong suốt cuộc đời của nó: vùng nƣớc biển khơi, rừng ngập mặn, cỏ biển và rạn san hô là những sinh cảnh mà loài này đã di cƣ tới trong suốt các giai đoạn phát triển khác nhau của vòng đời. Cá đẻ trứng ở vùng nƣớc nông, trứng nở thành ấu trùng sau đó là giai đoạn gần trƣởng thành chúng di cƣ ra rạn san hô cho tới khi thành thục sinh dục thì lại quay về gần bờ đẻ trứng. Vòng đời của mỗi cá thể kéo dài khoảng hơn 20 năm, chúng có thể đạt đƣợc chiều dài cơ thể tới 1.Tình hình nghiên cứu bãi đẻ nhóm cá rạn san hô trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Tình hình nghiên cứu trên thế giới Các bãi đẻ của cá đƣợc hình thành khi một loài hay một tập hợp các loài cá 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] rạn san hô tập trung sinh sản với số lƣợng lớn tại những thời điểm và địa điểm nhất định nhằm gia tăng hiệu quả sinh sản của chúng. Những khu vực này, hay còn gọi là những bãi đẻ (Fish Spawning Aggregation Site, FSAS) có thể tồn tại trong nhiều năm [49]. Rất nhiều bãi đẻ là điểm đến của các loài cá di cƣ từ các rạn san hô lân cận hoặc ở khoảng cách xa tới hàng km trong mùa sinh sản. Trứng và ấu trùng từ các bãi đẻ theo dòng chảy của nƣớc có thể đƣợc mang đi xa trƣớc khi lắng xuống các rạn san hô, kết thúc giai đoạn sống trôi nổi để sinh trƣởng và phát triển tới giai đoạn trƣởng thành [41].

Tập tính này đã khiến cho sự tồn tại của các quần thể cá rạn san hô có sự phụ thuộc rất lớn vào hiện trạng của các bãi đẻ trong khi nguy cơ khai thác quá mức tại các bãi đẻ tập trung là rất cao.