Khóa luận tốt nghiệp luật học nguyên tắc áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình theo luật hôn nhân và gia đình năm 2014

Luận văn tốt nghiệp luật học nghiên cứu tốt nghiệp luật học nguyên tắc áp dụng tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình theo luật hôn, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Bế Quách Thu
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Cừ
• Trường học: Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hôn nhân và Gia đình
• Đề tài: Nguyên tắc áp dụng tập quán trong lĩnh vực Hôn nhân và Gia đình theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của tập quán trong hôn nhân và gia đình

Tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình là những quy tắc xử sự được hình thành, thừa nhận và áp dụng rộng rãi trong đời sống xã hội, có tính bắt buộc và được cộng đồng công nhân rộng rãi. Theo Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, tập quán đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ pháp luật trong gia đình. Đặc điểm của tập quán về hôn nhân và gia đình bao gồm: tính lâu đời được hình thành qua thực tiễn lâu dài, tính phổ biến được công nhân rộng rãi trong cộng đồng, tính bắt buộc được tuân thủ như một quy tắc. Những tập quán này phản ánh giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống của dân tộc Việt Nam, nhưng cần được xem xét kỹ lưỡng để không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật hiện đại.

1.1. Khái niệm tập quán theo luật pháp

Tập quán là những quy tắc hành vi được công nhân rộng rãi và tuân thủ lâu dài trong một cộng đồng. Trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, tập quán bao gồm các quy tắc về hôn thú, hộ tịch, thế tục, chia tài sản gia đình. Pháp luật Việt Nam công nhân vai trò của tập quán như một nguồn pháp luật quan trọng, bổ sung cho các quy định thành文 bằng luật.

1.2. Đặc điểm nổi bật của tập quán hôn nhân gia đình

Tập quán về hôn nhân và gia đình có những đặc điểm riêng biệt: được hình thành từ những quy tắc xử sự lâu đời, phản ánh nền văn hóa dân tộc Việt, mang tính nhân đạo cao, gắn liền với đạo đức gia đình truyền thống, được công nhân bởi nhân dân lao động rộng rãi. Tuy nhiên, cần đảm bảo phù hợp với nguyên tắc pháp luật hiện đại.

II. Nguyên tắc áp dụng tập quán theo Luật Hôn nhân và Gia đình 2014

Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014 quy định rõ nguyên tắc áp dụng tập quán trong các quan hệ gia đình. Thứ nhất, tập quán phải rõ ràng để xác định được quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân. Thứ hai, tập quán chỉ được áp dụng khi pháp luật không quy định và các bên không có thỏa thuận. Thứ ba, tập quán không được trái với nguyên tắc cơ bản của pháp luật, không vi phạm các điều cấm về bình đẳng giới, bảo vệ quyền trẻ em, và các nguyên tắc nhân quyền. Thứ tư, phải tôn trọng sự thỏa thuận của các bên về loại tập quán được áp dụng. Các nguyên tắc này nhằm đảm bảo sự cân bằng giữa tôn trọng truyền thống và đảm bảo công bằng pháp luật.

2.1. Tập quán phải rõ ràng và được công nhân rộng rãi

Tập quán chỉ được áp dụng khi nó rõ ràng, cụ thể và được công nhân rộng rãi. Điều này có nghĩa là quy tắc xử sự phải được nhiều gia đình, nhiều cộng đồng công nhân và thực hiện. Tập quán mơ hồ hoặc chỉ tồn tại trong một số gia đình không được coi là tập quán hợp pháp.

2.2. Tập quán chỉ áp dụng khi pháp luật im lặng

Nguyên tắc quan trọng là tập quán chỉ được áp dụng khi pháp luật không có quy định và các bên không có thỏa thuận. Nếu Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 hoặc các văn bản pháp luật khác đã quy định, phải ưu tiên áp dụng pháp luật thành文. Sự thỏa thuận của các bên cũng ưu tiên hơn tập quán.

2.3. Giới hạn Không trái với nguyên tắc cơ bản

Tập quán phải phù hợp với nguyên tắc cơ bản của pháp luật hiện đại bao gồm: bình đẳng giới, bảo vệ quyền trẻ em, tôn trọng nhân quyền. Tập quán không được phân biệt đối xử giữa nam và nữ, không được hạn chế quyền của trẻ em, không được vi phạm các điều cấm của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014.

III. Thực tiễn áp dụng tập quán và những thách thức hiện nay

Trong thực tiễn thực hiện Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, áp dụng tập quán về hôn nhân và gia đình đã đạt được một số kết quả tích cực. Các cơ quan tư pháp, toà án đã dần công nhân vai trò của tập quán trong các vụ tranh chấp gia đình. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những khó khăn đáng kể. Tập quán lạc hậu vẫn bị áp dụng trong một số trường hợp, chẳng hạn như phân biệt giới tính trong chia tài sản, bắt buộc con gái theo quy tắc cổ xưa, hạn chế quyền của phụ nữ trong quản lý tài sản gia đình. Thêm vào đó, nhận thức về tập quán ở một số vùng còn hạn chế, gây khó khăn trong chứng minh tập quán tại toà án. Sự không rõ ràng giữa tập quán hợp pháp và tập quán trái pháp luật cần được làm sáng tỏ hơn.

3.1. Những kết quả đạt được trong áp dụng tập quán

Các toà án nhân dân đã công nhân và áp dụng tập quán hôn nhân gia đình trong nhiều vụ việc, đặc biệt trong tranh chấp chia tài sản, xác định quyền nuôi con. Quyết định của toà án dần kết hợp giữa pháp luật thành文 và tập quán hợp pháp, tạo ra những phán quyết công bằng hơn. Nhận thức xã hội về sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại cũng được nâng cao.

3.2. Những tồn tại và vướng mắc chính

Những khó khăn chính bao gồm: tập quán lạc hậu vẫn được áp dụng, chứng minh tập quán tại toà án gặp khó khăn, không có tiêu chuẩn rõ ràng để phân loại tập quán hợp pháp và không hợp pháp, thiếu hướng dẫn cụ thể từ Toà án nhân dân tối cao, xung đột giữa tập quán địa phương và nguyên tắc pháp luật toàn quốc.

IV. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong hôn nhân gia đình

Để nâng cao hiệu quả áp dụng nguyên tắc tập quán trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, cần có những biện pháp toàn diện. Thứ nhất, hoàn thiện pháp luật bằng cách ban hành các Hướng dẫn của Toà án nhân dân tối cao về cách xác định và áp dụng tập quán, quy định cụ thể tiêu chuẩn tập quán hợp pháp. Thứ hai, nâng cao nhận thức thông qua tuyên truyền giáo dục pháp luật về nguyên tắc áp dụng tập quán và sự cần thiết của bình đẳng giới trong gia đình. Thứ ba, cải thiện quy trình chứng minh tập quán tại toà án bằng cách quy định cụ thể các phương pháp chứng minh. Thứ tư, xây dựng cơ chế hòa giải dựa trên tập quán hợp pháp để giải quyết tranh chấp gia đình. Thứ năm, đào tạo cán bộ tư pháp về luật hôn nhân gia đình và áp dụng tập quán, đảm bảo hiệu quả áp dụng pháp luật.

4.1. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và cơ chế hành pháp

Cần ban hành Hướng dẫn từ Toà án nhân dân tối cao về cách xác định tập quán hợp pháp, tiêu chuẩn áp dụng tập quán trong từng loại tranh chấp, phương pháp chứng minh tập quán tại toà án. Nghị định số 126/2014/NĐ-CP cần được sửa đổi để quy định rõ hơn về các tập quán không được áp dụng vì vi phạm bình đẳng giới hoặc bảo vệ quyền trẻ em.

4.2. Kiến nghị nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong thực tiễn

Tuyên truyền giáo dục pháp luật cần nhấn mạnh sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại. Các cơ quan tư pháp nên xây dựng danh sách tập quán hợp pháp từng khu vực, xây dựng mô hình hòa giải dựa trên tập quán tốt đẹp. Đào tạo cán bộ tư pháp về Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 để nâng cao chất lượng phán quyết.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, luật này khẳng định: “Kế thừa và phát triển Luật hôn nhân và gia đình năm 1959, để tiếp tục xây dựng và củng cố gia đình xã hội chủ nghĩa, giữ gìn và phát huy những phong tục, tập quán tốt đẹp của dân tộc, xóa bỏ những tục lệ lạc hậu, những tàn tích của chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến, chống ảnh hưởng của chế độ hôn nhân và gia đình tư sản”. Điều này cho thấy sự quyết tâm của nhà lập pháp trong việc loại bỏ những hủ tục không còn phù hợp, đồng thời bảo vệ các giá trị văn hóa truyền thống. Luật HN&GĐ năm 2000 tiếp tục thể hiện sự tôn trọng đối với tập quán, đồng thời đặt ra giới hạn nhằm đảm bảo sự phù hợp với các nguyên tắc của pháp luật. Luật này quy định rằng các phong tục, tập quán không trái với những nguyên tắc đã được quy định tại Luật HN&GĐ thì được tôn trọng và phát huy.

Đây là bước tiến trong việc cân bằng giữa bảo tồn truyền thống và thực thi pháp luật. 10 Chỉ đến Luật HN&GĐ năm 2014, thuật ngữ “Tập quán về hôn nhân và gia đình” mới được giải thích một cách rõ ràng và cụ thể. Tại Khoản 4, Điều 3, Luật quy định: “Tập quán về hôn nhân và gia đình là quy tắc xử sự có nội dung rõ ràng về quyền, nghĩa vụ của các bên trong quan hệ hôn nhân và gia đình, được lặp đi, lặp lại trong một thời gian dài và được thừa nhận rộng rãi trong một vùng, miền hoặc cộng đồng”. Quy định này không chỉ làm rõ nội hàm của khái niệm mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc áp dụng các tập quán trong lĩnh vực HN&GĐ, đồng thời đảm bảo sự thống nhất trong hệ thống pháp luật.

Từ cách hiểu về khái niệm tập quán và khái niệm tập quán về HN&GĐ có thể định nghĩa tập quán về HN&GĐ như sau: Tập quán về HN&GĐ là những quy tắc xử sự trong xã hội có nội dung điều chỉnh các quan hệ trong lĩnh vực HN&GĐ như kết hôn, ly hôn, quyền và nghĩa vụ giữa vợ và chồng, giữa cha, mẹ và con, quan hệ nuôi con nuôi và các quan hệ khác về HN&GĐ, được lặp đi lặp lại trong một thời gian dài và được các chủ thể sinh sống trong vùng miền hoặc cộng đồng đó thừa nhận và tuân theo. Đặc điểm của tập quán về hôn nhân và gia đình (i) Tập quán về HN&GĐ có tính bền vững, tính tự giác, tự nguyện thực hiện cao Tập quán HN&GĐ gắn bó mật thiết và gần gũi với đời sống con người, được thực hiện một cách tự giác bởi nó đã ăn sâu vào ý thức từ nhỏ vì “nó được con người hiểu biết từ tẩm bé do con đường truyền tải tự nhiên, mang tính “cha truyền con nối” từ gia đình, dòng họ (trao truyền văn hoá), nên được các thế hệ tuân thủ như một nếp hay một “quán tính tự nhiên”5. Nhờ đó, tập quán HN&GĐ không chỉ hình thành mà còn được duy trì bền vững qua nhiều thế hệ, trở thành một phần không thể tách rời của văn hóa và bản sắc cộng đồng. Tập quán HN&GĐ trở thành chuẩn mực để mọi người tự giác noi theo mà không mang tính cưỡng chế, bắt buộc, không phải là những quy tắc cưỡng ép mà là những hướng dẫn mang tính tự nguyện, phản ánh nguyện vọng chung của cộng đồng.

Mọi người thực hiện theo vì họ hiểu và tin tưởng vào những giá trị mà tập quán đó đem lại, chứ không phải vì bị ép buộc theo mệnh lệnh hay sự can thiệp của bên ngoài. 5 Bùi Xuân Đính (2005), Nhà nước và pháp luật thời phong kiến Việt Nam: Những suy ngẫm, Nxb Tư Pháp, Hà Nội, tr. 11 Đối với một bộ phận người dân, họ thường không quan tâm đến pháp luật của nhà nước mà chỉ quan tâm tới những chuẩn mực đã được biết đến qua tập quán. Những nghi thức, lễ nghi, và quy định xuất phát từ đời sống sinh hoạt hàng ngày dễ hiểu, dễ nhớ, và dễ thực hiện hơn so với pháp luật.

Trong khi đó pháp luật là hệ thống những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do Nhà nước ban hành hoặc thừa nhận nhằm điều chỉnh các mối quan hệ xã hội theo mục tiêu và định hướng cụ thể và “luật pháp chỉ tồn tại dưới dạng văn bản, người dân phải học, phải đọc mới nhớ, do vậy xã hội chưa có chữ viết hay có chữ viết mà người dân mù chữ, nhưng luật pháp vẫn là cái gì đó “bên ngoài con người”, khi cần thì mới quan tâm tới nó”6. (ii) Tập quán về HN&GĐ có nội dung phong phú, đa dạng, là sự thể hiện kinh nghiệm sống, sinh hoạt của một cộng đồng nhất định, phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của từng địa phương Sự phong phú và đa dạng của tập quán HN&GĐ xuất phát từ chính nền tảng hình thành của nó. Tại Việt Nam, với quá trình hình thành và phát triển lâu đời, cùng sự đa dạng về văn hóa và dân tộc, đất nước ta sở hữu một hệ thống tập quán HN&GĐ phong phú, được tạo dựng từ rất sớm. Những tập quán này không chỉ bao gồm các quy định về việc kết hôn, tổ chức gia đình, mà còn liên quan đến các vấn đề như vai trò của từng thành viên trong gia đình, các nghi lễ, phong tục trong lễ cưới, chăm sóc con cái, giáo dục, và cách thức giải quyết mâu thuẫn gia đình.

Sự đa dạng này xuất phát từ sự khác biệt trong điều kiện sống, phong tục tập quán của các cộng đồng dân cư, cũng như sự thay đổi trong các yếu tố kinh tế, xã hội và văn hóa theo từng vùng miền, dân tộc khác nhau. Mỗi cộng đồng, dựa trên các yếu tố đặc thù của mình, đã hình thành những tập quán HN&GĐ riêng biệt, phản ánh cách thức tổ chức đời sống gia đình, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, cũng như các giá trị, niềm tin xã hội của cộng đồng đó. “Trong mỗi cộng đồng đều có những lợi ích riêng, xuất phát từ những hoàn cảnh xã hội, điều kiện kinh tế, môi trường văn hoá mang tính đặc thù”7. Do vậy, tập quán phản ánh tâm tư, nguyện vọng của địa phương, bản làng nào thì chỉ phù hợp với địa phương, bản làng đó.

Khi áp dụng sang một địa phương hoặc dân tộc khác, tập 6 Ngô Đức Thịnh (2003), Tìm hiểu luật tục của các dân tộc người Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr. 7 Ngô Đức Thịnh (2003), Tìm hiểu luật tục của các dân tộc người Việt Nam, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.

12 quán này không phải lúc nào cũng phù hợp. Ví dụ: Ở các bản làng H'Mông (miền núi phía Tây Bắc) có tập quán "cướp vợ", khi những đôi trai gái đến tuổi cập kê, họ phải lòng nhau rồi hẹn hò trên rừng, trên đường hay phiên chợ rồi đến xế chiều, chàng trai sẽ nhờ một vài người bạn lên điểm hẹn kéo cô gái về nhà mình. Cho dù đôi trai gái có yêu nhau, hẹn ước với nhau thì cũng không ai tự bước chân về nhà chồng mà chàng trai phải tổ chức “cướp vợ” thì cô gái mới chịu về. Người H’mông quan niệm, đám rước kéo càng quyết liệt thì đôi vợ chồng đó càng hạnh phúc và sống lâu, càng đông con, nhiều của8.

Tập quán này được xem như biểu tượng của sự gắn kết và ý nghĩa hôn nhân trong cộng đồng. Nếu áp dụng ở vùng thành thị hoặc dân tộc khác tập quán này có thể bị hiểu sai thành hành vi cưỡng ép hoặc vi phạm quyền cá nhân của cô gái, không phù hợp với quan niệm hôn nhân tự nguyện trong xã hội hiện đại. Tập quán tuy đa dạng và phong phú, nhưng chỉ phản ánh thực tế đời sống của một cộng đồng dân cư nhất định. Do đó, việc áp dụng chúng trong thực tiễn đòi hỏi phải được nghiên cứu, so sánh, và đối chiếu kỹ lưỡng để có thể giải quyết đúng đắn các vấn đề.

Điều này giúp đảm bảo tính phù hợp khi áp dụng tập quán vào việc giải quyết các vấn đề liên quan đến nhiều địa phương khác nhau. Đặc biệt, pháp luật cần ghi nhận những tập quán tiến bộ, tốt đẹp, đồng thời khuyến khích, vận động xóa bỏ các tập quán lạc hậu vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi trên cả nước.vn/chi-tiet-tin-tuc/-/asset_publisher/nwZpHte8w4DF/content/- hay-pu-tuc-cuop-vo-cua-nguoi-h-mong, truy cập ngày 10/01/2025. 13 (iii) Tập quán HN&GĐ mang tính linh hoạt Tập quán HN&GĐ là kết quả của quá trình hình thành và phát triển lâu dài trong đời sống xã hội của mỗi cộng đồng, được truyền từ đời này sang đời khác chủ yếu thông qua thực hành xã hội, do vậy, nhìn chung tập quán HN&GĐ thường mang tính ổn định và khó thay đổi. Tuy nhiên, với tư cách là một loại công cụ để quản lý và điều hành xã hội thì tập quán HN&GĐ luôn gắn bó mật thiết với các điều kiện thực tiễn, phù hợp với điều kiện thực tiễn.

Chính vì vậy, trong chừng mực nhất định tập quán có khả năng tự biến đổi linh hoạt để thích ứng với sự phát triển của thực tế cuộc sống. Các giá trị và quan niệm xã hội về hôn nhân, gia đình và vai trò của các thành viên trong gia đình có thể thay đổi theo thời gian, ví dụ như quan niệm về quyền tự do lựa chọn bạn đời, sự bình đẳng giới, hay quyền lợi của phụ nữ và trẻ em. Những thay đổi này dẫn đến sự điều chỉnh trong các tập quán HN&GĐ để phù hợp với xu hướng xã hội hiện đại. Bên cạnh đó, sự phát triển của hệ thống pháp luật cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh tập quán HN&GĐ.

Khi pháp luật thay đổi để bảo vệ quyền lợi của công dân, các tập quán không còn phù hợp hoặc trái với các nguyên tắc pháp lý sẽ được thay thế hoặc điều chỉnh sao cho phù hợp với quy định pháp lý mới. Ngoài ra, trong bối cảnh toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa, các tập quán HN&GĐ cũng có thể bị ảnh hưởng và thay đổi theo sự tiếp nhận những yếu tố văn hóa từ các quốc gia khác, tạo nên sự linh hoạt và đa dạng trong cách thức tổ chức HN&GĐ giữa các cộng đồng. Trong tác phẩm “Bàn về khế ước xã hội”, Rút-xô cũng đã cho rằng, tập quán là một “loại pháp luật” và “luật này mỗi ngày lại thêm sức mới, khi các thứ luật khác đã già cỗi hoặc tắt ngấm thì luật này thắp cho nó lại sáng lên, hoặc bổ sung thay thế nó, duy trì cả dân tộc trong tinh thần thể chế, lẳng lặng đưa sức mạnh của thói quen thay sức mạnh của quyền uy”9.