CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ ẢNH HƯỞNG CỦA HIỆP ĐỊNH EVFTA ĐẾN XUẤT KHẨU HÀNG HÓA 1. Tổng quan về xuất khẩu hàng hóa 1. Khái niệm Xuất khẩu hay xuất cảng trong lý luận thương mại quốc tế là việc bán hàng hóa và dịch vụ cho nước ngoài, trong cách tính toán cán cân thanh toán quốc tế theo IMF là việc bán hàng hóa cho nước ngoài. Xuất khẩu là hoạt động bán hàng hoá ra nước ngoài, nó không phải là hành vi bán hàng riêng lẻ mà là hệ thống bán hàng có tổ chức cả bên trong lẫn bên ngoài nhằm mục tiêu lợi nhuận, thúc đẩy sản xuất hàng hóa phát triển, chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ổn định và từng bước nâng cao mức sống của nhân dân.
Xuất khẩu là hoạt động kinh doanh dễ đem lại hiệu quả đột biến. Mở rộng xuất khẩu để tăng thu ngoại tệ, tạo điều kiện cho nhập khẩu và thúc đẩy các ngành kinh tế hướng theo xuất khẩu, khuyến khích các thành phần kinh tế mở rộng xuất khẩu để giải quyết công ăn việc làm và tăng thu ngoại tệ. Xuất khẩu hàng hóa là quá trình bán các sản phẩm hoặc hàng hóa từ một quốc gia tới một quốc gia khác. Đây là một hoạt động thương mại quan trọng, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển hoặc có nền kinh tế dựa vào xuất khẩu.
Theo quy định tại Điều 28 Luật Thương mại 2005 về xuất khẩu, xuất khẩu hàng hóa là việc hàng hoá được đưa ra khỏi lãnh thổ Việt Nam hoặc đưa vào khu vực đặc biệt nằm trên lãnh thổ Việt Nam được coi là khu vực hải quan riêng theo quy định của pháp luật. Có nhiều khái niệm liên quan đến xuất khẩu và qua các khái niệm có thể rút ra khái niệm tổng quan về xuất khẩu hàng hóa như sau: “Xuất khẩu hàng hóa là quá trình bán các sản phẩm hoặc hàng hóa từ một quốc gia tới phần còn lại của thế giới dưới hình thức mua bán thông qua quan hệ thị trường nhằm mục đích khai thác lợi thế của quốc gia trong phân công lao động quốc tế để đem về lợi ích cho quốc gia. Các phương thức xuất khẩu - Giao dịch trực tiếp (giao dịch thông thường) Khái niệm: Giao dịch trực tiếp trong thương mại quốc tế là phương thức giao dịch trong đó người Mua và người Bán có trụ sở kinh doanh đặt tại các quốc gia khác nhau, trực tiếp quan hệ với nhau để thỏa thuận mua bán hàng hóa và dịch vụ Đặc điểm: Giao dịch trực tiếp là phương thức giao dịch phổ biến nhất, thường thất nhất nên được gọi là phương thức buôn bán thông thường. Loại hình giao dịch này 11 có thể áp dụng mọi lúc, mọi nơi và các lần giao dịch không có sự ràng buộc liên quan đến nhau.
Giao dịch trực tiếp có những ưu điểm như: Tiết kiệm chi phí trung gian, nâng cao sức cạnh tranh cho doanh nghiệp, đảm bảo bí mật kinh doanh, nâng cao hiệu quả của giao dịch, thích ứng tối đa nhu cầu thị trường,thiết lập quan hệ quốc tế.Về nhược điểm đó là phải đối mặt với nhiều rủi ro thương mại do thị trường mới, mặt hàng mới thường khó khăn trong việc giao dịch. - Giao dịch qua trung gian Khái niệm: Giao dịch qua trung gian trong thương mại quốc tế là phương thức giao dịch, trong đó mọi quá trình trao đổi giữa người Bán và người Mua (người Bán và người Mua có trụ sở kinh doanh đặt tại các quốc gia khác nhau) để mua bán hàng hóa và dịch vụ đều phải thông qua người thứ ba gọi là các trung gian thương mại. Những lưu ý khi giao dịch qua trung gian: Lựa chọn đại lý cần phải cẩn trọng và điều tra kỹ lưỡng; dựa trên các yếu tố: kiến thức, thông tin, cơ sở vật chất, tài chính để chọn lựa; lựa chọn trung gian theo mục đích, yêu cầu của việc kinh doanh, chỉ áp dụng khi cần thiết. - Giao dịch đối lưu Khái niệm: Giao dịch đối lưu là phương thức giao dịch, trong đó xuất khẩu đi liền với nhập khẩu, người bán đồng thời là người mua, lượng hàng hóa trao đổi có giá trị tương đương.
Mục đích của trao đổi không phải nhằm thu về một khoản ngoại tệ mà nhằng thu về một hàng hóa khác có giá trị tương đương. Đặc điểm: Có sự đối xứng giữa hành vi mua và bán, mục đích của trao đổi là hàng hóa có giá trị tương đương, tiền tệ có tham gia vào giao dịch nhưng hàng được giao đi được thanh toán một phần hoặc toàn bộ bằng hàng, giao dịch nhằm cân bằng lượng thu chi ngoại tệ. - Gia công quốc tế Khái niệm: Gia công là hoạt động thương mại, theo đó bên nhận gia công sử dụng một phần hoặc toàn bộ nguyên liệu, vật liệu của bên đặt gia công để thực hiện một hay nhiều công đoạn trong quá trình sản xuất theo yêu cầu của bên đặt gia công để hưởng thù lao. Gia công quốc tế là hình thức gia công thương mại mà bên đặt gia công và bên nhận gia công là thương nhân nước ngoài.
Đặc điểm: Hoạt động xuất nhập khẩu gắn liền với hoạt động sản xuất, là hình thức mậu dịch lao động, xuất khẩu lao động tại chỗ qua hàng hóa, phương thức buôn bán “hai đầu ở ngoài” cung cấp nguyên vật liệu, tiêu thụ. 12 - Giao dịch tái xuất Khái niệm: Tái xuất là xuất khẩu ra nước ngoài nhưng hàng hóa đã nhập khẩu trước đây nhưng chưa qua gia công chế biến ở nước tái xuất. Đặc điểm: giai đoạn xuất khẩu và nhập khẩu là hai hợp đồng riêng biệt (mua và bán), luôn thu hút nước thứ ba, hàng hóa không chế biến. - Đấu giá quốc tế Khái niệm: Đấu giá là phương thức bán hàng đặc biệt được tổ chức công khai tại thời gian và địa điểm nhất định, ở đó người mua được xem hàng trước và tự do cạnh tranh giá cả, hàng hóa được bán cho người trả giá cao nhất.
Trong đấu giá quốc tế, những người được tham gia đấu giá bao gồm các cá nhân và tổ chức trong nước và quốc tế. Đặc điểm: được tổ chức công khai tại thời gian và địa điểm nhất định; các điều kiện mua bán (trừ điều kiện giá cả) được quy định sẵn trong điều kiện đấu giá, có thị trường độc quyền bán với 1 người bán và nhiều người mua và đối tượng là hàng hóa hữu hình, khó quy chuẩn về chất lượng. - Đấu thầu quốc tế Khái niệm: Đấu thầu là phương thức giao dịch đặc biệt, trong đó người mua (người mở thầu) công bố trước các điều kiện mua hàng để người bán (người dư thầu) báo giá và các điều kiện thương mại khác, để người mua chọn người bán tốt nhất. Đặc điểm: thường dùng trong giao dịch mua vật tư, máy móc thiết bị của cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp và tổ chức thuộc mọi thành phần kinh tế, có thị trường là độc quyền mua với một người mua và nhiều người bán, giao dịch diễn ra tại địa điểm và thời gian xác định, hàng hóa có khối lượng lớn và giá trị cao.
- Giao dịch tại sở giao dịch hàng hóa Khái niệm: Sở giao dịch hàng hóa là một thị trường đặc biệt, tại đó, thông qua môi giới do sở giao dịch chỉ định, người ta mua bán các loại hàng hóa có khối lượng lớn, tính chất đồng loại, có phẩm chất có thể thay thế cho nhau được và hầu hết là mua khống, bán khống nhằm đầu cơ chênh lệch giá. Đặc điểm: giao dịch tại một địa điểm thời gian nhất định, có hàng hóa là hàng hóa được tiêu chuẩn hóa cao, giá cả biến động lớn, phức tạp và hàng hóa thường có lượng cung cầu lớn, phần lớn mục đích giao dịch là mua khống, bán khống để hưởng chênh lệch giá, điều kiện giao dịch, hợp đồng tiêu chuẩn hóa. Đặc điểm của xuất khẩu hàng hóa Hoạt động xuất khẩu hàng hóa là hoạt động diễn ra giữa các quốc gia khác nhau có những quy định, yêu cầu khác nhau nên khá phức tạp và nhiều thủ tục hơn nhiều so 13 với hoạt động kinh doanh trong nước. Xuất khẩu hàng hóa giữa các quốc gia là sự giao thương trong một thị trường buôn bán rộng lớn và rất khó có thể kiểm soát, chịu sự ảnh hưởng và chi phối của nhiều yếu tố có thể kể đến như: kinh tế, chính trị, văn hóa, … Hoạt động xuất khẩu hàng hóa giữa các quốc gia sẽ có nhiều cách thức giao dịch đa dạng và được thanh toán bằng đồng tiền ngoại tệ, hàng hóa sẽ được chuyển qua biên giới giữa các quốc gia và phải tuân thủ những tập quán buôn bán quốc tế.
Nhà nước sẽ quản lý hoạt động xuất khẩu một cách trực tiếp và gián tiếp thông qua các công cụ chính sách như: chính sách về thuế quan, hạn ngạch, quy định về hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu, căn văn bản pháp luật khác có liên quan,… Hoạt động xuất khẩu hàng hóa đóng vai trò to lớn trong việc thúc đẩy kinh tế của các quốc gia, đặc biệt ở Việt Nam, xuất khẩu luôn được chú trọng thúc đẩy và gia tăng kim ngạch, nó mang lại nhiều cơ hội nhưng bên cạnh đó tồn tại những thách thức và rủi ro tiềm ẩn cần được nhận thức rõ ràng và có những biện pháp khắc phục: - Cơ hội: Xuất khẩu giúp lưu thông hàng hóa, đa dạng và mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm hàng hóa, tạo mối quan hệ kinh doanh với các quốc gia trên thế giới từ đó tạo ra nguồn thu nhập cho đất nước và giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong nước và thế giới. Hoạt động xuất khẩu và thương mại giữa các quốc gia có mối liên hệ với nhiều ngành khác nhau và cũng là mối liên hệ quan trọng giữa các nền kinh tế giữa các quốc gia và trên thế giới. Xuất khẩu tạo ra rất nhiều công ăn việc làm, đa dạng các mặt hàng trên thị trường, thúc đẩy dịch chuyển cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đảm bảo phát triển kinh tế ổn định. Xuất khẩu giúp nâng cao chất lượng sản xuất hàng hóa trong nước để đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Khi một loại hàng hóa được bán sang các quốc gia khác nhau với chất lượng đạt chuẩn sẽ giúp quảng bá hình ảnh và định vị thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế. Khi thương hiệu của họ trở lên nổi tiếng và được biết đến nhiều hơn từ đó cũng giúp phát triển nền kinh tế nước nhà. - Thách thức, rủi ro: Xuất khẩu phụ thuộc nhiều vào thị trường nước ngoài về nhiều mặt như giá cả, chính sách quy chế, thị hiếu, nhu cầu, sự phát triển kinh tế của nước nhập khẩu.