Ảnh hưởng từ dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các doanh nghiệp nhỏ và vừa việt nam

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm gần 98%… 184 trang · Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân · 2020.

• Tác giả: Lê Ngọc Thăng
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thị Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Ảnh Hưởng Từ Dự Toán Sản Xuất Kinh Doanh Đến Kết Quả Hoạt Động Của Doanh Nghiệp Nhỏ Và Vừa Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Ảnh hưởng từ sự rõ ràng của mục tiêu dự toán
• 1.2. Ảnh hưởng từ mức độ khó trong mục tiêu dự toán
• 1.3. Ảnh hưởng từ sự phản hồi thông tin dự toán
• 1.4. Ảnh hưởng từ phạm vi sử dụng và tần suất sử dụng dự toán
• 1.5. Ảnh hưởng từ sự tinh vi của dự toán
• 1.6. Ảnh hưởng từ sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán
• 1.7. Vai trò của đặc điểm doanh nghiệp đối với mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh và kết quả hoạt động
• 1.8. Khoảng trống nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo được thực hiện trong luận án
• 1.8.1. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.8.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo được thực hiện trong luận án
• 1.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT, GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Một số vấn đề về dự toán sản xuất kinh doanh
• 2.1.1. Khái niệm dự toán sản xuất kinh doanh
• 2.1.2. Các chức năng của dự toán sản xuất kinh doanh
• 2.1.3. Các khía cạnh đặc trưng của dự toán sản xuất kinh doanh
• 2.2. Một số vấn đề về kết quả hoạt động của doanh nghiệp
• 2.2.1. Kết quả hoạt động của nhà quản lý
• 2.2.2. Kết quả tài chính
• 2.2.3. Kết quả phi tài chính
• 2.2.4. Kết quả thực hiện dự toán
• 2.3. Các lý thuyết sử dụng trong luận án
• 2.3.1. Lý thuyết đại diện
• 2.3.2. Lý thuyết động lực
• 2.3.3. Lý thuyết bất định
• 2.4. Các giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.1. Sự rõ ràng của mục tiêu dự toán và kết quả hoạt động của DNNVV Việt Nam
• 2.4.2. Mức độ khó của mục tiêu dự toán và kết quả hoạt động của DNNVV Việt Nam
• 2.4.3. Sự phản hồi thông tin dự toán và kết quả hoạt động của DNNVV Việt Nam
• 2.4.4. Phạm vi và tần suất sử dụng dự toán và kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 2.4.5. Sự tinh vi của dự toán và kết quả hoạt động của DNNVV Việt Nam
• 2.4.6. Sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán và kết quả hoạt động của DNNVV Việt Nam
• 2.4.7. Vai trò trung gian của kết quả hoạt động của nhà quản lý
• 2.4.8. Vai trò của quy mô doanh nghiệp
• 2.5. Mô hình nghiên cứu
• 2.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.1. Nhiệm vụ của nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu định tính giai đoạn 1
• 3.2.3. Nghiên cứu định tính giai đoạn 2
• 3.2.4. Hệ thống thang đo dự kiến
• 3.3. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4. Thiết kế nghiên cứu
• 3.5. Phân tích dữ liệu
• 3.6. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.7. Xử lý dữ liệu
• 3.8. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.1.1. Kết quả nghiên cứu định tính giai đoạn 1
• 4.1.2. Kết quả nghiên cứu định tính giai đoạn 2
• 4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng
• 4.2.1. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 4.2.2. Kết quả nghiên cứu định lượng chính thức
• 4.3. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Bàn luận kết quả nghiên cứu
• 5.1.1. Bàn luận về dự toán sản xuất kinh doanh trong DNNVV Việt Nam
• 5.1.2. Bàn luận về ảnh hưởng từ sự rõ ràng của mục tiêu dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.3. Bàn luận về ảnh hưởng từ mức độ khó của mục tiêu dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.4. Bàn luận về ảnh hưởng từ sự phản hồi thông tin dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.5. Bàn luận về ảnh hưởng từ phạm vi và tần suất sử dụng dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.6. Bàn luận về ảnh hưởng từ sự tinh vi của dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.7. Bàn luận về ảnh hưởng từ sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán tới kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.1.8. Bàn luận về vai trò trung gian của kết quả hoạt động của nhà quản lý
• 5.1.9. Bàn luận về vai trò của đặc điểm quy mô trong mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh và kết quả hoạt động DNNVV Việt Nam
• 5.2. Một số khuyến nghị
• 5.2.1. Khuyến nghị đối với nhà quản lý doanh nghiệp
• 5.2.2. Khuyến nghị đối với các hiệp hội doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo
• 5.3. Hạn chế và hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.3.1. Hạn chế của nghiên cứu
• 5.3.2. Các hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng Dự Toán Đến DNNVV Việt Nam

Các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm gần 98% tổng số doanh nghiệp, đóng góp 40% vào GDP và giải quyết hơn một nửa nhu cầu việc làm. Tuy nhiên, DNNVV cũng đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm khả năng tiếp cận tín dụng hạn chế, chính sách hỗ trợ chưa hiệu quả và năng lực quản lý yếu kém. Việc áp dụng các công cụ quản lý hiệu quả, như dự toán sản xuất kinh doanh, có thể giúp DNNVV nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh. Theo Kaplan (1991), dự toán là một bộ phận quan trọng của hệ thống kế toán quản trị, giúp doanh nghiệp thích ứng với biến động và sử dụng hiệu quả nguồn lực. Raj (2008) cũng nhấn mạnh vai trò của dự toán trong việc phân bổ nguồn lực phù hợp với mục tiêu cụ thể.

1.1. Tầm quan trọng của DNNVV trong nền kinh tế Việt Nam

DNNVV là xương sống của nền kinh tế, đóng góp lớn vào GDP, tạo việc làm và thu ngân sách. Tuy nhiên, phần lớn là các doanh nghiệp siêu nhỏ, dễ bị tổn thương và có năng lực quản lý yếu. Theo VCCI (2018), doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm hơn 70% số lượng doanh nghiệp, nhưng lại là nhóm yếu nhất và kém bền vững nhất. Cần có các giải pháp hỗ trợ để nâng cao năng lực quản lý và khả năng cạnh tranh cho DNNVV.

1.2. Vai trò của dự toán sản xuất kinh doanh trong quản lý DNNVV

Dự toán sản xuất kinh doanh là công cụ quản lý quan trọng, giúp DNNVV lập kế hoạch, kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả hoạt động và phối hợp các bộ phận. Kaplan (1991) nhấn mạnh vai trò của dự toán trong việc truyền đạt thông tin và kết nối các bộ phận trong doanh nghiệp. Đối với DNNVV có nguồn lực hạn chế, dự toán là công cụ quản lý phù hợp, giúp nâng cao hiệu quả hoạt động mà không đòi hỏi nhiều chi phí.

II. Thách Thức Của DNNVV Trong Lập Dự Toán Sản Xuất

Mặc dù dự toán sản xuất kinh doanh mang lại nhiều lợi ích, nhưng DNNVV tại Việt Nam thường gặp khó khăn trong quá trình lập và thực hiện dự toán. Các vấn đề thường gặp bao gồm thiếu nguồn lực, trình độ chuyên môn hạn chế, dữ liệu không đầy đủ và sự biến động của thị trường. Theo báo cáo của VCCI (2018), nhiều DNNVV tổ chức kinh doanh một cách tự phát, không có kế hoạch và quản lý yếu kém, dẫn đến năng suất lao động giảm và không ổn định. Việc khắc phục những thách thức này là yếu tố then chốt để DNNVV tận dụng tối đa lợi ích từ dự toán.

2.1. Thiếu nguồn lực và trình độ chuyên môn trong lập dự toán

DNNVV thường thiếu nguồn lực tài chính và nhân lực có trình độ chuyên môn cao để lập dự toán một cách bài bản. Việc thuê chuyên gia tư vấn có thể tốn kém, trong khi nhân viên hiện tại có thể thiếu kinh nghiệm và kiến thức về kế toán quản trị và phân tích tài chính. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật để nâng cao năng lực lập dự toán cho DNNVV.

2.2. Khó khăn trong thu thập và phân tích dữ liệu dự toán

Việc thu thập và phân tích dữ liệu là yếu tố quan trọng để lập dự toán chính xác. Tuy nhiên, nhiều DNNVV gặp khó khăn trong việc thu thập dữ liệu đầy đủ và đáng tin cậy, do hệ thống thông tin quản lý còn sơ sài và thiếu sự liên kết giữa các bộ phận. Việc sử dụng các phần mềm dự toán và công cụ phân tích dữ liệu có thể giúp DNNVV cải thiện khả năng thu thập và phân tích dữ liệu.

2.3. Ảnh hưởng của môi trường kinh doanh biến động đến dự toán

Môi trường kinh doanh tại Việt Nam thường xuyên biến động, do ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế vĩ mô, chính sách và cạnh tranh. Điều này gây khó khăn cho DNNVV trong việc lập dự toán dài hạn và dự báo chính xác các chỉ tiêu kinh doanh. Cần có các phương pháp quản trị rủi ro và phân tích độ nhạy để giúp DNNVV ứng phó với những biến động của thị trường.

III. Phương Pháp Lập Dự Toán Sản Xuất Kinh Doanh Hiệu Quả

Để dự toán sản xuất kinh doanh phát huy tối đa hiệu quả, DNNVV cần áp dụng các phương pháp lập dự toán phù hợp với đặc điểm và quy mô của mình. Các phương pháp phổ biến bao gồm dự toán từ trên xuống, dự toán từ dưới lên, dự toán linh hoạt và dự toán theo hoạt động (ABC). Việc lựa chọn phương pháp phù hợp và kết hợp các phương pháp khác nhau có thể giúp DNNVV lập dự toán chính xác, linh hoạt và dễ dàng kiểm soát.

3.1. Dự toán từ trên xuống và dự toán từ dưới lên

Dự toán từ trên xuống bắt đầu từ việc xác định mục tiêu tổng thể của doanh nghiệp, sau đó phân bổ cho các bộ phận. Dự toán từ dưới lên bắt đầu từ việc các bộ phận lập dự toán riêng, sau đó tổng hợp lại thành dự toán chung. Việc kết hợp cả hai phương pháp có thể giúp DNNVV đảm bảo tính thống nhất và phù hợp của dự toán.

3.2. Dự toán linh hoạt và dự toán theo hoạt động ABC

Dự toán linh hoạt cho phép điều chỉnh dự toán khi có sự thay đổi về sản lượng hoặc các yếu tố khác. Dự toán theo hoạt động (ABC) tập trung vào việc xác định chi phí của từng hoạt động, từ đó lập dự toán chi phí chính xác hơn. Việc áp dụng dự toán linh hoạt và dự toán ABC có thể giúp DNNVV quản lý chi phí hiệu quả hơn.

3.3. Kinh nghiệm lập dự toán từ các case study DNNVV

Nghiên cứu các case study DNNVV thành công trong việc lập dự toán có thể cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu. Các case study có thể cho thấy cách các doanh nghiệp này đã vượt qua những khó khăn, áp dụng các phương pháp dự toán hiệu quả và đạt được kết quả kinh doanh tốt hơn. Cần có các chương trình chia sẻ kinh nghiệm và kết nối các DNNVV để học hỏi lẫn nhau.

IV. Ứng Dụng Dự Toán Để Tối Ưu Kết Quả Hoạt Động DNNVV

Sau khi lập dự toán sản xuất kinh doanh, DNNVV cần sử dụng dự toán để tối ưu hóa kết quả hoạt động. Các biện pháp bao gồm kiểm soát chi phí, tăng doanh thu, quản trị rủi ro và đầu tư hiệu quả. Việc theo dõi và đánh giá thường xuyên kết quả thực hiện dự toán giúp DNNVV phát hiện sớm các vấn đề và điều chỉnh kịp thời.

4.1. Kiểm soát chi phí và tối ưu hóa chi phí sản xuất

Dự toán giúp DNNVV xác định các khoản chi phí cần thiết và kiểm soát chi tiêu. Việc so sánh chi phí thực tế với dự toán giúp phát hiện các khoản chi vượt mức và tìm cách tối ưu hóa chi phí sản xuất. Cần có các biện pháp kiểm soát chi phí chặt chẽ và khuyến khích tiết kiệm.

4.2. Tăng doanh thu và mở rộng thị phần nhờ dự toán

Dự toán giúp DNNVV lập kế hoạch tăng doanh thu và mở rộng thị phần. Việc dự báo doanh thu và chi phí marketing giúp DNNVV phân bổ nguồn lực hiệu quả và đạt được mục tiêu doanh thu. Cần có các chiến lược marketing và bán hàng hiệu quả để tăng doanh thu.

4.3. Quản trị rủi ro và đầu tư hiệu quả dựa trên dự toán

Dự toán giúp DNNVV nhận diện và quản trị rủi ro tài chính. Việc dự báo dòng tiền và phân tích độ nhạy giúp DNNVV đánh giá khả năng thanh toán và ứng phó với các tình huống xấu. Dự toán cũng giúp DNNVV đưa ra quyết định đầu tư hiệu quả, đảm bảo sinh lời và giảm thiểu rủi ro.

V. Đánh Giá Hiệu Quả Dự Toán Và Cải Thiện Hoạt Động DNNVV

Việc đánh giá hiệu quả dự toán là bước quan trọng để cải thiện kết quả hoạt động của DNNVV. Các chỉ số đánh giá bao gồm độ chính xác của dự toán, mức độ hoàn thành mục tiêu và tác động của dự toán đến các chỉ tiêu tài chính và phi tài chính. Việc cải thiện kết quả hoạt động đòi hỏi sự cam kết của lãnh đạo, sự tham gia của nhân viên và sự liên tục trong quá trình đánh giá và điều chỉnh.

5.1. Các chỉ số đánh giá hiệu quả dự toán sản xuất kinh doanh

Các chỉ số đánh giá hiệu quả dự toán bao gồm độ chính xác của dự báo doanh thu, dự báo chi phí và dự báo lợi nhuận. Ngoài ra, cần đánh giá mức độ hoàn thành các mục tiêu về tăng trưởng doanh thu, tối ưu hóa chi phí và cải thiện khả năng sinh lời. Cần có hệ thống báo cáo và phân tích báo cáo tài chính để theo dõi và đánh giá các chỉ số này.

5.2. Cải thiện kết quả hoạt động dựa trên đánh giá dự toán

Việc đánh giá dự toán giúp DNNVV phát hiện các điểm yếu và tìm cách cải thiện kết quả hoạt động. Các biện pháp cải thiện có thể bao gồm điều chỉnh chiến lược kinh doanh, tối ưu hóa quy trình sản xuất, nâng cao năng suất lao động và cải thiện chất lượng sản phẩm. Cần có kế hoạch hành động cụ thể và theo dõi tiến độ thực hiện.

5.3. Vai trò của lãnh đạo và nhân viên trong đánh giá dự toán

Sự cam kết của lãnh đạo và sự tham gia của nhân viên là yếu tố quan trọng để đánh giá dự toán hiệu quả. Lãnh đạo cần tạo điều kiện cho nhân viên tham gia vào quá trình lập và thực hiện dự toán, đồng thời khuyến khích sự sáng tạo và đổi mới. Nhân viên cần chủ động đóng góp ý kiến và chịu trách nhiệm về kết quả thực hiện dự toán.

VI. Kết Luận Và Triển Vọng Của Dự Toán Trong DNNVV

Dự toán sản xuất kinh doanh là công cụ quản lý quan trọng, có ảnh hưởng lớn đến kết quả hoạt động của DNNVV tại Việt Nam. Việc áp dụng dự toán hiệu quả giúp DNNVV nâng cao năng lực cạnh tranh, tăng trưởng doanh thu và cải thiện khả năng sinh lời. Trong tương lai, dự toán sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc giúp DNNVV thích ứng với những thay đổi của môi trường kinh doanh và đạt được sự phát triển bền vững.

6.1. Tóm tắt các ảnh hưởng chính của dự toán đến DNNVV

Dự toán ảnh hưởng đến DNNVV thông qua việc giúp lập kế hoạch, kiểm soát chi phí, đánh giá hiệu quả hoạt động, phối hợp các bộ phận và quản trị rủi ro. Việc áp dụng dự toán hiệu quả giúp DNNVV tăng doanh thu, tối ưu hóa chi phí và cải thiện khả năng sinh lời.

6.2. Triển vọng và xu hướng phát triển của dự toán trong DNNVV

Trong tương lai, dự toán sẽ tiếp tục phát triển và được áp dụng rộng rãi hơn trong DNNVV. Các xu hướng phát triển bao gồm sử dụng phần mềm dự toán, áp dụng các phương pháp dự toán tiên tiến và tích hợp dự toán với các hệ thống quản lý khác. Cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật để giúp DNNVV tiếp cận và áp dụng các xu hướng này.

6.3. Khuyến nghị cho DNNVV để tận dụng tối đa lợi ích dự toán

Để tận dụng tối đa lợi ích từ dự toán, DNNVV cần cam kết từ lãnh đạo, sự tham gia của nhân viên, áp dụng các phương pháp dự toán phù hợp, theo dõi và đánh giá thường xuyên kết quả thực hiện dự toán. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ các hiệp hội doanh nghiệp, các cơ sở đào tạo và các cơ quan nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán và Phân tích (mã số 9340301) của nghiên cứu sinh Lê Ngọc Thăng, bảo vệ tại Trường Đại học Kinh tế Quốc dân năm 2020 dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thị Thủy và TS. Nguyễn Thị Minh Phương, tập trung giải quyết mối quan hệ thực chứng giữa hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh và các khía cạnh kết quả hoạt động tại các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) Việt Nam.

Tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ bức tranh thực trạng khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam. Theo các báo cáo thống kê chính thức được tác giả tổng hợp, khu vực DNNVV giữ vai trò quan trọng trong nền kinh tế nhưng lại bộc lộ nhiều điểm yếu về quản trị nội bộ:

Chỉ tiêu thực trạng DNNVV Việt Nam	Giá trị thống kê	Nguồn dữ liệu trong văn bản
Tỷ trọng DNNVV trong tổng số doanh nghiệp	Gần 98%	Báo cáo thường niên VCCI (2017/2018)
Đóng góp vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP)	40%	Báo cáo thường niên VCCI (2017/2018)
Đóng góp vào tổng thu ngân sách Nhà nước	40%	Báo cáo thường niên VCCI (2017/2018)
Giải quyết việc làm cho toàn xã hội	Hơn 50%	Báo cáo thường niên VCCI (2017/2018)
Tỷ trọng doanh nghiệp siêu nhỏ	Hơn 70%	Thống kê của VCCI (2018)
Tỷ trọng doanh nghiệp thuộc sở hữu tư nhân	Trên 80%	Thống kê của VCCI (2018)
Cơ cấu theo ngành nghề: Thương mại và dịch vụ	68%	Sách trắng DNNVV Việt Nam (2017)
Cơ cấu theo ngành nghề: Công nghiệp và xây dựng	31%	Sách trắng DNNVV Việt Nam (2017)
Cơ cấu theo ngành nghề: Nông nghiệp	1%	Sách trắng DNNVV Việt Nam (2017)
Tốc độ tăng doanh thu bình quân	19,5%/năm (đang có xu hướng giảm)	Báo cáo của VCCI (2018)
Tỷ lệ doanh nghiệp thua lỗ trung bình	42,3%	Báo cáo của VCCI (2018)
Tỷ suất sinh lời bình quân (ROA, ROE, ROS)	Xấp xỉ 5%/năm	Sách trắng DNNVV Việt Nam (2017)
Tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ (vốn dưới 10 tỷ đồng) trong 12.478 đơn vị giải thể năm 2016	91,53%	Báo cáo của VCCI (2018)

Tác giả lập luận rằng bên cạnh các trở ngại ngoại cảnh như tiếp cận nguồn vốn tín dụng hay chính sách quản lý, việc tổ chức kinh doanh tự phát, thiếu kế hoạch và năng lực quản lý điều hành còn hạn chế chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến tỷ lệ giải thể và thua lỗ cao. Dự toán sản xuất kinh doanh là công cụ quản lý thích hợp cho các DNNVV do đáp ứng đồng thời nhiều chức năng điều hành mà không đòi hỏi tiêu tốn quá nhiều nguồn lực (Kaplan, 1991; Raj, 2008; Asel, 2009). Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu tại Việt Nam trước đây mới dừng lại ở việc đưa ra các khuyến nghị chung về kế toán quản trị mà chưa tiến hành lượng hóa mức độ tác động của các khía cạnh dự toán đến kết quả hoạt động của doanh nghiệp.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là xác định ảnh hưởng từ dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam. Hệ thống mục tiêu cụ thể gồm:

1. Xem xét ảnh hưởng từ dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam.
2. Xem xét vai trò kiểm soát và vai trò điều tiết của quy mô doanh nghiệp đối với sự ảnh hưởng từ dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam.
3. Xem xét vai trò trung gian của kết quả hoạt động của nhà quản lý trong mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh và kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam.

Tương ứng với các mục tiêu trên, luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Dự toán sản xuất kinh doanh có ảnh hưởng như thế nào tới kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam?
• Câu hỏi 2: Quy mô của doanh nghiệp có vai trò như thế nào đối với mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh và kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam?
• Câu hỏi 3: Kết quả hoạt động của nhà quản lý có vai trò như thế nào đối với mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh và kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam?

Đối tượng nghiên cứu là ảnh hưởng từ dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các DNNVV Việt Nam. Khách thể nghiên cứu là các doanh nghiệp được xác định theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP hướng dẫn Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa năm 2017, bao gồm doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ và doanh nghiệp vừa có số lao động tham gia bảo hiểm xã hội không quá 200 người và thỏa mãn một trong hai tiêu chí: quy mô vốn nhỏ hơn 100 tỷ đồng hoặc tổng doanh thu không quá 300 tỷ đồng/năm. Đối tượng khảo sát trực tiếp là các nhà quản lý có tham gia vào quy trình thiết lập và vận hành dự toán tại doanh nghiệp.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể trên ba phương diện:

• Không gian: Tập trung khảo sát các DNNVV tại hai trung tâm kinh tế lớn là thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Thời gian: Quá trình thực hiện kéo dài từ năm 2016 đến năm 2019; trong đó nghiên cứu định tính hoàn thành năm 2018, khảo sát định lượng sơ bộ và chính thức thu thập số liệu đại trà từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2019 và thực hiện khảo sát bổ sung vào tháng 12 năm 2019.
• Nội dung: Tập trung vào dự toán sản xuất kinh doanh ngắn hạn (dưới 1 năm), không nghiên cứu dự toán vốn đầu tư dài hạn; nội dung xoay quanh các khía cạnh mục tiêu dự toán, phản hồi thông tin, sự tinh vi, phạm vi và tần suất sử dụng, sự tham gia của nhà quản lý, kết quả tài chính, kết quả phi tài chính, vai trò trung gian của kết quả hoạt động nhà quản lý và vai trò điều tiết của quy mô vốn.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo 6 khía cạnh cấu thành hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh:

1. Sự rõ ràng của mục tiêu dự toán (Budget goal clarity): Yuen (2004) định nghĩa sự rõ ràng là việc mục tiêu được mô tả rành mạch, chi tiết để nhà quản lý hiểu và thực hiện được nhiệm vụ. Kenis (1979) khảo sát 298 nhà quản lý tại Philadelphia (Mỹ) bằng mô hình hồi quy tuyến tính, chỉ ra rằng mục tiêu rõ ràng làm gia tăng mức độ hoàn thành dự toán, động lực làm việc và sự thỏa mãn công việc. Các nghiên cứu tiếp theo của Simon (1997), Lu (2011) tại các bệnh viện công Trung Quốc, Faith (2013) sử dụng chỉ tiêu tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA), và Jamil (2015) khảo sát 68 doanh nghiệp nhỏ tại Ấn Độ đều ủng hộ chiều hướng tác động thuận chiều này. Yuen (2004) nghiên cứu ngành khách sạn tại Macau phát hiện mục tiêu rõ ràng tác động tiêu cực tới khuynh hướng tạo dự toán lỏng (Budgetary slack) với hệ số Beta là -0,...

2. Mức độ khó của mục tiêu dự toán (Budget goal difficulty): Kenis (1979) nhận thấy độ khó có tương quan thuận với động lực nhưng lại có quan hệ nghịch chiều với sự thỏa mãn công việc và kết quả thực hiện dự toán. Trái lại, Qi (2010) khảo sát 75 DNNVV tại Trung Quốc và Martin (2015) khảo sát 97 nhà quản lý tại Đức (sử dụng ROA) lại ghi nhận tác động tích cực của độ khó mục tiêu đến kết quả tài chính. Hirst và Lowy (1990) khảo sát 44 nhà quản lý tại Anh chỉ ra rằng độ khó cao khi tương tác cùng sự phản hồi thông tin sẽ thúc đẩy kết quả thực hiện dự toán.

3. Sự phản hồi thông tin dự toán (Budgetary feedback): Hirst và Lowy (1990) định nghĩa phản hồi thông tin là tần suất nhà quản lý nhận được thông tin đánh giá kết quả. Nghiên cứu của Chong và Chong (2002) trên 120 nhà quản lý tại 80 công ty sản xuất ở Perth (Australia) xác nhận phản hồi thông tin đóng vai trò điều tiết làm tăng mức độ hoàn thành mục tiêu. Lu (2011) chỉ ra phản hồi thông tin giúp hạn chế dự toán lỏng và nâng cao động lực. Tại Việt Nam, các tác giả Giang Thị Xuyên (2002), Phạm Thị Thủy (2007) và Trần Trung Tuấn (2016) phân tích vai trò của phản hồi thông tin biến động chi phí nguyên vật liệu, nhân công và kế toán trách nhiệm đối với kiểm soát nội bộ.

4. Phạm vi và tần suất sử dụng dự toán (Budgetary use): Wijewardena và De Zoysa (2001, 2004) khảo sát 473 DNNVV sản xuất tại Australia và 168 DNNVV tại Sri Lanka qua phân tích phương sai (ANOVA), phân chia quy trình dự toán thành 3 cấp độ chuẩn hóa trong lập kế hoạch và kiểm soát, chứng minh việc lập kế hoạch thường xuyên trên diện rộng thúc đẩy tăng trưởng doanh thu. Jamil (2015) khảo sát 268 DNNVV tại Ấn Độ khẳng định tần suất sử dụng dự toán có tác động thuận chiều đến cả tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận. Tại Việt Nam, Phạm Ngọc Toàn (2010) nhận định việc áp dụng dự toán cần linh hoạt, không nên áp dụng rập khuôn diện rộng cho các đơn vị siêu nhỏ vì chi phí vượt quá lợi ích.

5. Sự tinh vi của dự toán (Budget sophistication): Merchant (1981) khảo sát 201 nhà quản lý tại 19 công ty ngành điện tại Mỹ, đo lường sự tinh vi thông qua mức độ sử dụng máy tính, nhân sự chuyên trách và kỹ thuật dự toán (như dự toán trên cơ sở không - Zero-based budgeting), chứng minh tính tinh vi làm tăng kết quả hoạt động. Qi (2010) sử dụng mô hình LISREL trên dữ liệu DNNVV Trung Quốc lại ghi nhận tương quan nghịch chiều. Các công trình của Raj (1980), Pike (1984, 1988, 1989), Farragher (2001) trên 177 doanh nghiệp thuộc chỉ số S&P, và Verbeeten (2006) chủ yếu tiếp cận sự tinh vi trong phạm vi dự toán vốn.

6. Sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán (Budgetary participation): Nghiên cứu của Argyris (1952), Milani (1975) và Kenis (1979) cho thấy phân quyền lập dự toán nâng cao tính khả thi của mục tiêu và tinh thần làm việc. Ngược lại, Young (1985) và Dunk (1993) cảnh báo sự tham gia quá sâu tạo cơ hội cho nhà quản lý cấp dưới tạo dự toán lỏng nhằm trục lợi thành tích.

Từ việc tổng quan tài liệu, luận án chỉ ra 5 khoảng trống nghiên cứu cơ bản:

• Thứ nhất, chưa có nghiên cứu thực chứng nào đánh giá đầy đủ tác động từ các khía cạnh dự toán sản xuất kinh doanh đến kết quả hoạt động trong bối cảnh các DNNVV tại Việt Nam.
• Thứ hai, các kết quả nghiên cứu trước đây trên thế giới về tác động của độ khó mục tiêu và mức độ tham gia dự toán còn nhiều mâu thuẫn, chưa đạt được sự đồng thuận.
• Thứ ba, các công trình tiền nhiệm chủ yếu đo lường kết quả thông qua sự hoàn thành chỉ tiêu dự toán hoặc hành vi cá nhân của nhà quản lý, thiếu vắng mô hình đánh giá đồng thời cả kết quả tài chính và phi tài chính.
• Thứ tư, vai trò trung gian của kết quả hoạt động nhà quản lý trong mối liên hệ giữa các khía cạnh dự toán và kết quả chung của tổ chức chưa được kiểm định rõ ràng.
• Thứ năm, phần lớn các nghiên cứu trước chỉ sử dụng hồi quy OLS hoặc ANOVA, bộc lộ hạn chế khi mô hình tích hợp biến trung gian và biến điều tiết; chưa khai thác kỹ thuật phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên 3 lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết đại diện (Agency Theory): Luận giải mối quan hệ ủy thác giữa chủ sở hữu và nhà quản lý điều hành (Jensen và Meckling, 1976). Dự toán sản xuất kinh doanh đóng vai trò là cơ chế giám sát, giảm thiểu tính bất cân xứng thông tin, hạn chế xung đột lợi ích và ngăn ngừa hành vi thiết lập dự toán lỏng của nhà quản lý cấp dưới.
• Lý thuyết động lực thiết lập mục tiêu (Goal-Setting Theory của Locke, 1990): Khẳng định mục tiêu có tính cụ thể, rõ ràng và mức độ thách thức phù hợp sẽ định hướng sự chú ý, kích thích nỗ lực và tăng cường tính kiên trì của người lao động, từ đó cải thiện kết quả công việc so với các mục tiêu mơ hồ hoặc quá dễ dàng.
• Lý thuyết bất định (Contingency Theory): Khẳng định không có một mô hình hệ thống dự toán vạn năng áp dụng chung cho mọi doanh nghiệp. Hiệu quả của hệ thống kế toán quản trị và dự toán phụ thuộc vào mức độ tương thích với các yếu tố ngữ cảnh bên trong và bên ngoài, đặc biệt là quy mô hoạt động và cấu trúc tổ chức của doanh nghiệp (Merchant, 1981).

Về khái niệm và chức năng, luận án xác định dự toán sản xuất kinh doanh là công cụ quản trị ngắn hạn thuộc hệ thống kế toán quản trị, liên kết 6 chức năng cơ bản: lập kế hoạch ngắn hạn (doanh thu, chi phí, dòng tiền dưới 1 năm theo mô hình của Garrison, 2011), kiểm soát biến động (Anthony, 1965; Glynn và cộng sự, 2008), phối hợp hoạt động, truyền đạt thông tin, đánh giá thành quả và tạo động lực làm việc. Kết quả hoạt động của doanh nghiệp được chuẩn hóa thành 3 nhóm biến phụ thuộc: kết quả tài chính, kết quả phi tài chính và kết quả thực hiện dự toán; cùng với biến trung gian là kết quả hoạt động của nhà quản lý.

Phương pháp nghiên cứu được triển khai theo quy trình phối hợp định tính và định lượng:

Giai đoạn nghiên cứu	Phương pháp & Kỹ thuật	Đối tượng & Quy mô mẫu	Mục đích thực hiện
Nghiên cứu định tính (Giai đoạn 1 & 2)	Phỏng vấn chuyên gia, thảo luận nhóm sâu	Các chuyên gia học thuật, kế toán trưởng và nhà quản lý DNNVV	Khám phá các khía cạnh dự toán đặc thù, hiệu chỉnh bảng hỏi và hoàn thiện hệ thống thang đo nháp
Nghiên cứu định lượng sơ bộ	Khảo sát bằng bảng hỏi quy mô nhỏ	Mẫu khảo sát thử nghiệm tại các DNNVV	Đánh giá sơ bộ độ tin cậy thang đo, kiểm tra độ rõ ràng của câu chữ và cấu trúc mô hình
Nghiên cứu định lượng chính thức	Khảo sát đại trà bằng bảng hỏi thang đo Likert	266 nhà quản lý tại các DNNVV ở Hà Nội và TP.HCM	Kiểm định mô hình đo lường, kiểm định mô hình cấu trúc SEM và các giả thuyết

Quy trình chọn mẫu định lượng áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện, có sự hỗ trợ điều phối từ Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), các chi cục thuế và chi nhánh Kho bạc Nhà nước tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Cỡ mẫu 266 quan sát đáp ứng yêu cầu kích thước mẫu phân tích nhân tố và mô hình cấu trúc tuyến tính theo tiêu chuẩn của Hair và cộng sự (2014).

Công cụ xử lý và kỹ thuật phân tích số liệu: Luận án sử dụng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 25.0 và Amos phiên bản 21. Quy trình xử lý dữ liệu bao gồm:

• Thống kê mô tả giá trị trung bình, độ lệch chuẩn.
• Đánh giá độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha.
• Phân tích nhân tố khám phá (EFA) với kiểm định KMO và Bartlett, kiểm tra tổng phương sai trích.
• Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để kiểm tra độ tin cậy tổng hợp (CR), phương sai trích trung bình (AVE), tính giá trị hội tụ và giá trị phân biệt (MSV, SQRTAVE, ICC).
• Phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm tra độ phù hợp mô hình qua các chỉ số Chi-square/df, CFI, TLI, GFI, RMSEA.
• Phân tích tác động trung gian (Bootstrapping) và phân tích cấu trúc đa nhóm (Multi-group analysis) để kiểm định vai trò điều tiết của quy mô vốn doanh nghiệp.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa một cách toàn diện các tài liệu nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước liên quan đến 6 khía cạnh cơ bản của dự toán sản xuất kinh doanh: sự rõ ràng của mục tiêu, độ khó của mục tiêu, sự phản hồi thông tin dự toán, phạm vi và tần suất sử dụng dự toán, sự tinh vi của dự toán, và mức độ tham gia của nhà quản lý vào quy trình dự toán. Chương này phân tích chi tiết mô hình gốc của Kenis (1979) về hành vi quản trị, đồng thời điểm luận các hướng phát triển đo lường kết quả hoạt động mở rộng sang góc độ tài chính của Qi (2010) và Jamil (2015). Trên cơ sở đối chiếu các kết quả còn phân tán, chương 1 xác lập 5 khoảng trống nghiên cứu và đề xuất 4 định hướng nghiên cứu tiếp theo làm tiền đề cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết, giả thuyết và mô hình nghiên cứu

Chương 2 thiết lập nền tảng lý luận thông qua việc phân tích bản chất dự toán sản xuất kinh doanh, các sơ đồ vận hành hệ thống dự toán tổng thể của Garrison (2011) và quy trình kiểm soát biến động thực tế so với dự toán của Glynn và cộng sự (2008). Tác giả tích hợp 3 lý thuyết nền tảng (lý thuyết đại diện, lý thuyết bất định, lý thuyết thiết lập mục tiêu) để xây dựng mô hình nghiên cứu gồm:

• 6 biến độc lập: Sự rõ ràng của mục tiêu dự toán, Mức độ khó của mục tiêu dự toán, Sự phản hồi thông tin dự toán, Phạm vi và tần suất sử dụng dự toán, Sự tinh vi của dự toán, Sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán.
• 1 biến trung gian: Kết quả hoạt động của nhà quản lý.
• 3 nhóm biến phụ thuộc: Kết quả tài chính, Kết quả phi tài chính, Kết quả thực hiện dự toán.
• Biến kiểm soát và điều tiết: Quy mô doanh nghiệp (phân định theo quy mô vốn). Toàn bộ các giả thuyết nghiên cứu về mối quan hệ trực tiếp, gián tiếp và vai trò điều tiết được tổng hợp tại Bảng 2.1 của luận án.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu hỗn hợp qua sơ đồ Hình 3.1. Nghiên cứu định tính giai đoạn 1 và giai đoạn 2 hoàn thiện bảng câu hỏi khảo sát và hệ thống mã hóa biến quan sát (Bảng 3.5). Tác giả trình bày tiêu chuẩn phân loại DNNVV theo Nghị định 39/2018/NĐ-CP (Bảng 3.4), thiết kế khảo sát thử nghiệm sơ bộ nhằm sàng lọc các biến quan sát không đạt yêu cầu. Tiếp đó, chương này mô tả quy trình thu thập dữ liệu chính thức qua kênh hiệp hội VINASME và hệ thống cơ quan thuế, xác lập các tiêu chuẩn kiểm định định lượng bao gồm hệ số Alpha, phân tích EFA, CFA và thiết lập cấu trúc phân tích đa nhóm trong mô hình SEM.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 công bố kết quả phân tích số liệu từ 266 phiếu khảo sát hợp lệ. Cơ cấu mẫu được thể hiện cụ thể qua các biểu đồ về ngành nghề kinh doanh, quy mô vốn và vị trí công tác của đối tượng khảo sát. Các kiểm định thống kê được trình bày qua hệ thống bảng biểu chuẩn tắc:

• Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo (Bảng 4.3) và phân tích nhân tố khám phá EFA lần 02 (Bảng 4.4, Bảng 4.5, Bảng 4.6) với kiểm định KMO và Barlett đạt yêu cầu.
• Kết quả phân tích CFA (Hình 4.1, Bảng 4.7, Bảng 4.8) khẳng định độ tin cậy tổng hợp, trọng số chuẩn hóa và độ hội tụ của các khái niệm; Bảng 4.9a và 4.9b xác nhận giá trị phân biệt thông qua các chỉ số MSV, AVE, SQRTAVE.
• Kết quả kiểm định mô hình SEM (Hình 4.2, Bảng 4.10) cho thấy mô hình đạt độ tương thích cao với dữ liệu thực tế.
• Bảng 4.11, 4.12 và 4.13 lượng hóa chi tiết kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu, xác nhận tác động trực tiếp của các khía cạnh dự toán đến kết quả hoạt động, kiểm định vai trò trung gian có ý nghĩa của kết quả hoạt động nhà quản lý và vai trò điều tiết của đặc điểm quy mô vốn doanh nghiệp thông qua phân tích đa nhóm.

Chương 5: Bàn luận kết quả nghiên cứu và khuyến nghị

Chương 5 tiến hành so sánh, đối chiếu các phát hiện định lượng từ mô hình nghiên cứu với các công trình quốc tế và thực tiễn vận hành của DNNVV Việt Nam. Tác giả thảo luận sâu về mức độ tác động của từng khía cạnh dự toán (mục tiêu, độ khó, phản hồi, tính tinh vi, tần suất sử dụng, sự tham gia), luận giải nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt giữa bối cảnh nghiên cứu Việt Nam với các phát hiện của Kenis (1979) hay Qi (2010). Trên cơ sở đó, chương đưa ra nhóm khuyến nghị quản trị trực tiếp cho nhà quản lý DNNVV, nhóm khuyến nghị cho các tổ chức hiệp hội nghề nghiệp (VINASME) và cơ sở đào tạo, đồng thời chỉ rõ các giới hạn học thuật và đề xuất các hướng nghiên cứu tiếp theo.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đóng góp vào hệ thống tri thức kế toán quản trị trên 4 điểm cụ thể:

1. Luận án là công trình nghiên cứu thực chứng chuyên sâu kiểm định ảnh hưởng từ hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của doanh nghiệp trong bối cảnh đặc thù của các DNNVV tại một nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam.
2. Bổ sung và mở rộng thang đo đo lường kết quả hoạt động bằng việc kết hợp đồng thời kết quả tài chính, kết quả phi tài chính và kết quả thực hiện mục tiêu dự toán, khắc phục sự thiên lệch của các nghiên cứu tiền nhiệm vốn chỉ xem xét đơn lẻ kết quả cá nhân của nhà quản lý.
3. Ứng dụng kỹ thuật phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM), cho phép ước lượng các sai số đo lường của biến tiềm ẩn, đồng thời kiểm định rõ ràng vai trò trung gian của kết quả hoạt động nhà quản lý trong mối quan hệ giữa dự toán và hiệu quả hoạt động toàn doanh nghiệp.
4. Sử dụng kỹ thuật phân tích đa nhóm trong SEM để kiểm định vai trò điều tiết của quy mô vốn doanh nghiệp đối với mối liên hệ giữa từng khía cạnh dự toán sản xuất kinh doanh và các loại kết quả hoạt động, làm rõ sự khác biệt giữa các nhóm quy mô trong khu vực DNNVV.

Về mặt thực tiễn, luận án mang lại các giá trị cụ thể:

• Phản ánh trung thực nhận thức hiện thời của đội ngũ quản lý DNNVV Việt Nam đối với vai trò và cách thức vận hành công cụ dự toán.
• Xác định rõ khía cạnh dự toán có tác động chi phối mạnh nhất, giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực cải tiến quy trình thay vì áp dụng dàn trải thiếu hiệu quả.
• Đề xuất các nhóm giải pháp quản trị doanh nghiệp: chuẩn hóa việc thiết lập mục tiêu dự toán rõ ràng, tăng cường tần suất phản hồi chênh lệch số liệu thực tế so với dự toán, phân quyền tham gia lập ngân sách một cách khoa học nhằm hạn chế dự toán lỏng, và điều chỉnh sự tinh vi của hệ thống dự toán tương thích với quy mô vốn hoạt động.
• Đề xuất giải pháp đối với Hiệp hội VINASME và các cơ sở giáo dục đại học: xây dựng chương trình phổ biến kỹ năng lập dự toán thực hành, hỗ trợ tư vấn hoàn thiện hệ thống kế toán quản trị cho các doanh nghiệp quy mô nhỏ và siêu nhỏ.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Văn bản luận án chỉ ra các hạn chế cụ thể:

• Về phạm vi không gian: Khảo sát thực tế mới tập trung tại hai thành phố lớn là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, chưa bao quát được toàn diện các DNNVV tại các vùng nông thôn, vùng sâu hoặc các trung tâm kinh tế khác của Việt Nam.
• Về phương pháp lấy mẫu: Do các rào cản trong việc tiếp cận danh bạ thông tin đầy đủ của cộng đồng doanh nghiệp, nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu thuận tiện, điều này có thể làm giảm phần nào tính đại diện khái quát cho tổng thể toàn bộ các DNNVV trên cả nước.
• Về phạm vi nội dung: Luận án chỉ giới hạn khảo sát đối với hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh ngắn hạn (thời gian dưới 1 năm), chưa tích hợp phân tích các khía cạnh liên quan đến dự toán vốn đầu tư dài hạn.

Từ những hạn chế trên, hướng nghiên cứu tiếp theo được văn bản đề xuất bao gồm:

• Mở rộng quy mô và địa bàn thu thập dữ liệu sang các tỉnh thành thuộc các vùng kinh tế trọng điểm miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long.
• Tiếp cận kỹ thuật chọn mẫu xác suất ngẫu nhiên khi điều kiện cơ sở dữ liệu doanh nghiệp được hoàn thiện.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang mối liên hệ giữa dự toán vốn đầu tư dài hạn và hiệu quả phân bổ nguồn lực của doanh nghiệp.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp giá trị tham khảo chuyên môn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán và Quản trị kinh doanh: Luận án là tài liệu tham khảo về quy trình kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng, phương pháp xây dựng thang đo Likert trong kế toán quản trị, kỹ thuật ứng dụng phần mềm SPSS 25.0 và Amos 21 trong phân tích EFA, CFA, SEM và phân tích cấu trúc đa nhóm.
• Đối với nhà quản lý doanh nghiệp, Giám đốc tài chính (CFO) và Kế toán trưởng tại các DNNVV: Luận án cung cấp căn cứ thực tế để tái cấu trúc quy trình lập dự toán, tiêu chuẩn hóa việc so sánh phân tích biến động chi phí, khắc phục tình trạng quản lý theo kinh nghiệm tự phát.
• Đối với các hiệp hội ngành nghề và cơ quan hoạch định chính sách hỗ trợ doanh nghiệp: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về nhu cầu công cụ quản lý nội bộ của DNNVV, làm cơ sở xây dựng các đề án đào tạo, hỗ trợ kỹ thuật quản trị kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh cho khối doanh nghiệp tư nhân.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn khách thể là các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam?
Các DNNVV chiếm gần 98% tổng số lượng doanh nghiệp, đóng góp 40% GDP và giải quyết hơn một nửa số lao động xã hội, nhưng lại là khu vực dễ bị tổn thương nhất với tỷ lệ thua lỗ bình quân 42,3% và chiếm 91,53% tổng số doanh nghiệp giải thể năm 2016. Quản trị yếu kém và thiếu kế hoạch là nguyên nhân chính, trong khi công cụ dự toán sản xuất kinh doanh rất phù hợp với đặc điểm hạn chế về nguồn lực của nhóm doanh nghiệp này.

2. Hệ thống dự toán sản xuất kinh doanh trong luận án được tiếp cận dưới những khía cạnh đặc trưng nào?
Luận án tiếp cận dự toán qua 6 khía cạnh cơ bản: Sự rõ ràng của mục tiêu dự toán, Mức độ khó của mục tiêu dự toán, Sự phản hồi thông tin dự toán, Phạm vi và tần suất sử dụng dự toán, Sự tinh vi của dự toán, và Sự tham gia của nhà quản lý vào dự toán.

3. Khung lý thuyết nền tảng nào được sử dụng để giải thích các mối quan hệ trong mô hình?
Luận án vận dụng tích hợp 3 lý thuyết khoa học nền tảng: Lý thuyết đại diện (Agency Theory) giải thích cơ chế giám sát và kiểm soát thông tin bất cân xứng; Lý thuyết thiết lập mục tiêu (Goal-Setting Theory của Locke, 1990) giải thích sự hình thành động lực từ tính rõ ràng và thách thức của mục tiêu; và Lý thuyết bất định (Contingency Theory) giải thích sự tương thích giữa hệ thống dự toán với quy mô vốn doanh nghiệp.

4. Dữ liệu khảo sát được thu thập từ nguồn nào và xử lý bằng các kỹ thuật phân tích nào?
Dữ liệu khảo sát chính thức gồm 266 quan sát tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, thu thập qua mẫu thuận tiện với sự trợ giúp của Hiệp hội VINASME, cơ quan thuế và Kho bạc Nhà nước. Dữ liệu được xử lý bằng SPSS 25.0 và Amos 21 qua các kỹ thuật: kiểm định Cronbach's Alpha, EFA, CFA, mô hình phương trình cấu trúc (SEM), phân tích biến trung gian (Bootstrapping) và phân tích cấu trúc đa nhóm.

5. Kết quả hoạt động của doanh nghiệp trong luận án được cấu thành bởi những nhóm chỉ tiêu nào?
Kết quả hoạt động được đo lường toàn diện qua 3 nhóm biến phụ thuộc: Kết quả tài chính (tốc độ tăng doanh thu, tốc độ tăng lợi nhuận, khả năng sinh lời), Kết quả phi tài chính (chất lượng sản phẩm dịch vụ, sự thỏa mãn khách hàng, hiệu quả hoạt động nội bộ), và Kết quả thực hiện mục tiêu dự toán; cùng một biến trung gian là Kết quả hoạt động của nhà quản lý.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Ngọc Thăng là công trình nghiên cứu học thuật thực chứng về ảnh hưởng của dự toán sản xuất kinh doanh tới kết quả hoạt động của các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp nghiên cứu định tính và định lượng trên cỡ mẫu 266 doanh nghiệp thông qua mô hình cấu trúc tuyến tính SEM, tác giả đã làm rõ cơ chế tác động trực tiếp của các khía cạnh dự toán, vai trò trung gian của kết quả hoạt động nhà quản lý và vai trò điều tiết của quy mô vốn. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác quản trị chi phí, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống kế toán quản trị trong cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Như đã giới thiệu trong tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu, dự toán sản xuất kinh doanh là một trong những công cụ quen thuộc được sử dụng trong hoạt động quản trị kinh doanh. Dự toán cũng là công cụ tổng hợp thực hiện đồng thời nhiều chức năng từ lập kế hoạch, kiểm soát, truyền thông, phối hợp và đánh giá kết quả hoạt động của từng cá nhân, từng bộ phận cũng như tổng thể toàn doanh nghiệp (Horngren, 1977). Theo tác giả, khi dự toán ngân sách của doanh nghiệp được chuẩn bị tốt, những thông tin mà nó cung cấp sẽ nâng cao hiệu quả truyền thông, phối hợp hoạt động giữa các bộ phận trong tổ chức và đặc biệt hữu ích đối với việc đánh giá kết quả hoạt động. Trên thực tế, đã có rất nhiều nghiên cứu trên thế giới đã và đang tìm hiểu về mối quan hệ giữa dự toán sản xuất kinh doanh với kết quả hoạt động trong doanh nghiệp.

Điển hình như những nghiên cứu từ khá sớm của Argyris (1952), Milani(1975), Kenis (1979), Brownell and Mc Innes (1983), Kren (1990) và gần đây là nghiên cứu của Qi (2010), Lu (2011), Jamil (2015). Tuy nhiên trong mỗi nghiên cứu, các tác giả lại tập trung khai thác những khía cạnh khác nhau của dự toán sản xuất kinh doanh. Điều này làm cho những nghiên cứu liên quan tới ảnh hưởng từ dự toán tới kết quả hoạt động của doanh nghiệp rất phong phú về cách tiếp cận cũng như kết quả nghiên cứu. Hơn thế nữa sự thay đổi trong đo lường kết quả hoạt động hay sự ra đời của những phương pháp nghiên cứu mới cũng tạo nên khoảng trống cho những nghiên cứu thuộc chủ đề trong những năm gần đây.

Do đó nội dung tổng quan nghiên cứu các công trình trong và ngoài nước liên quan tới đề tài luận án sẽ được tiếp cận trên cơ sở các khía cạnh cơ bản của dự toán sản xuất kinh doanh trong doanh nghiệp. Cùng với đó, tác giả cũng phân tích sâu hơn về phương thức đo lường kết quả hoạt động và phương pháp nghiên cứu trong mỗi nội dung cụ thể. Ảnh hưởng từ sự rõ ràng của mục tiêu dự toán Theo Yuen (2004), sự rõ ràng của mục tiêu dự toán (Budget goal clarity) là việc mục tiêu này có được diễn đạt đủ rành mạch, cụ thể và chi tiết để đảm bằng rằng nhà quản lý có trách nhiệm hiểu được và thực hiện được mục tiêu. Tương tự như vậy, Kenis (1979) cho rằng sự rõ ràng của mục tiêu dự toán được biểu thị bằng việc các nhà quản lý bộ phận có thể hiểu được những tuyên bố của cấp trên về các mục tiêu mà họ cần thực hiện.

Cũng theo Kenis (1979) mức độ rõ ràng của mục tiêu được biểu hiện bằng việc nhà quản lý bộ phận có thể trả lời được hai câu hỏi cơ bản: 10 (1) Nhiệm vụ được giao là gì? (2) Cần làm những gì để thực hiện được mục tiêu được giao? Trong những nghiên cứu tiền nhiệm về mối quan hệ giữa dự toán và kết quả hoạt động của doanh nghiệp thì sự rõ ràng của mục tiêu dự toán là một trong những vấn đề thường xuyên được tìm hiểu. Tồn tại không ít những nghiên cứu trong nhiều năm qua đã tìm hiều và chỉ ra mối quan hệ có ý nghĩa giữa sự rõ ràng của mục tiêu dự toán và kết quả hoạt động doanh nghiệp như nghiên cứu của Kenis (1979), Hirst (1981 và 1987); Yuen (2004); Ivancevich and Mc Mahon (1982). Sự tồn tại hướng nghiên cứu về ảnh hưởng từ sự rõ ràng của mục tiêu dự toán tới kết quả hoạt động của doanh nghiệp đều xuất phát từ chức năng lập kế hoạch của dự toán.