Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ Tại sao phải tìm hiểu về ảnh hưởng của giao thoa văn hóa đối với việc học tiếng Hàn của người Việt? Chúng tôi lựa chọn đề tài này là dựa trên những cơ sở lí luận sẵn có về mối quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ. Trước khi đưa ra cơ sở lí luận về quan hệ giữa văn hóa và ngôn ngữ, chúng tôi xin đưa ra khái niệm về văn hóa và ngôn ngữ. Về văn hóa, có hàng trăm các định nghĩa về văn hóa, mỗi định nghĩa đều phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau tùy theo mục đích nghiên cứu.
Người viết xin trích lại một vài định nghĩa tổng quát nhất về văn hóa. Nhà nhân loại học người Anh Edward Burnett Tylor (1832-1917) đã đưa ra định nghĩa: “Văn hóa hiểu theo nghĩa rộng trong dân tộc học là một tổng thể phức hợp gồm: kiến thức, đức tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục, và bất cứ khả năng, tập quán nào mà con người thu nhận được”4. UNESCO trải qua nhiều lần sửa đổi, năm 2002 đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin”. Lý do chúng tôi đưa ra hai định nghĩa này vì: định nghĩa thứ nhất cho thấy tính bao trùm của văn hóa chứa đựng mọi khía cạnh liên quan đến lối sống, tư duy và năng lực của con người tồn tại trong nền văn hóa đó, tích lũy được qua thời gian; định nghĩa thứ hai đã bổ sung thêm chủ thể của văn hóa, là “một xã hội hay một nhóm người trong xã hội”, từ đây hé mở sự tồn tại về những khác biệt văn hóa giữa các chủ thể văn hóa, hay nói cách khác là sự khác biệt văn hóa giữa xã hội 4 Dẫn theo [8:74] 12 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 này với xã hội khác, giữa nhóm người này với nhóm người khác trong xã hội.
Hai định nghĩa này đã gián tiếp chỉ ra hai đối tượng mà chúng tôi muốn bàn tới là ngôn ngữ (là khả năng mà con người thu nhận được), và con người (là chủ thể của văn hóa, đồng thời là chủ thể thực hiện hoạt động ngôn ngữ). Vậy còn ngôn ngữ là gì? C. Lênin đã đưa ra định nghĩa “…giống như ý thức, ngôn ngữ chỉ nảy sinh ra do nhu cầu, do sự cần thiết cấp bách phải giao tiếp với những người khác”, “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người”5. Cách định nghĩa này đã giải thích nguồn gốc ra đời của ngôn ngữ là xuất phát từ chính nhu cầu thiết yếu của con người, mặt khác cho biết vai trò và chức năng của ngôn ngữ.
Với nguồn gốc ra đời và chức năng chính là giao tiếp như trên, ngôn ngữ có mối quan hệ như thế nào với văn hóa? Có hai quan điểm được bàn đến, thứ nhất, những người theo quyết định luận ngôn ngữ học (linguistic determinism) của Whorf thì cho rằng ngôn ngữ quy định văn hóa vì “người ta không thể nhận thức thế giới một cách tự do mà phải nhận thức thông qua ngôn ngữ”6 trong khi ngôn ngữ lại có tính võ đoán, “Ngôn ngữ không những tự do lựa chọn cái biểu hiện mà còn lựa chọn một cách võ đoán cái được biểu hiện”7. Nghĩa là khi ngôn ngữ gọi tên sự vật, hiện tượng nào thì cách mà ngôn ngữ gọi tên và sự vật hiện tượng đó thực chất không có mối tương quan, ràng buộc nào. Vì vậy, người ta cho rằng ngôn ngữ là cái quy định văn hóa. Trên thực tế, quyết định luận ngôn ngữ học và tương đối luận ngôn ngữ học của Whorf đã bị phản bác cho là luẩn quẩn và không vững.
Nguyễn Thiện Giáp (2008:82) nhận định “không phải tất cả các cái được biểu hiện đều là võ đoán và những cái võ đoán cũng không võ đoán hoàn toàn”, “tính võ đoán của 5 Dẫn theo [7:8] 6 Dẫn theo [4:79] 7 Dẫn theo [4:80] 13 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 ngôn ngữ không phải là tuyệt đối” “mà nó bị hạn chế bởi một trường văn hóa riêng biệt mà từ đó ngôn ngữ đã phân xuất ra những cái được biểu hiện của nó”. Vì thế mới tồn tại quan điểm thứ hai cho rằng văn hóa quy định ngôn ngữ. Thực vậy, văn hóa bao gồm mọi sản phẩm có giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình tương tác với môi trường xung quanh, mà ngôn ngữ chính là sản phẩm của loài người được tạo ra do nhu cầu giao tiếp, như vậy ngôn ngữ chính là một thành tố văn hóa. Nằm trong văn hóa, ngôn ngữ không thể tồn tại, vận động và phát triển tách rời khỏi văn hóa, giống như con người ở đất nước có văn hóa gốc nông nghiệp mang tính cách khác với con người văn hóa gốc công nghiệp.
Như vậy mặc dù ngôn ngữ có thể tự do lựa chọn những cái được biểu hiện một cách võ đoán nhưng vẫn nằm trong phạm vi ranh giới văn hóa nhất định. Cũng giống như trong tiếng Việt có nhiều từ để miêu tả quá trình trồng lúa, từ khi gieo mạ, cày cấy, tuốt lúa, phơi thóc cho đến khi thành gạo, còn trong tiếng Anh thì chỉ có từ “rice” để chỉ gạo, nhưng điều đó không có nghĩa chỉ ở Việt Nam mới có thóc và gạo. Rivers (1964) đã nhấn mạnh: “Ý nghĩa trọn vẹn của một từ đối với mỗi cá nhân là kết quả của sự tổng hợp các kinh nghiệm mà một người có được về từ đó trong môi trường văn hóa nơi họ lớn lên. Vì thế, không thể tách rời hoàn toàn một ngôn ngữ khỏi nền văn hóa mà nó được ôm trọn lấy bên trong”8.
Brown thì cho rằng: “Ngôn ngữ là một bộ phận của văn hóa và văn hóa là một bộ phận của ngôn ngữ; chúng gắn bó với nhau chặt chẽ và phức tạp tới mức không thể tách rời chúng riêng rẽ nếu không làm đánh mất đi ý nghĩa hoặc về mặt ngôn ngữ, hoặc về mặt văn hóa”9. Trong cuốn “Đặc trưng văn hóa – dân tộc của ngôn ngữ và tư duy” (2010), Nguyễn Đức Tồn đã cụ thể mối quan hệ 8 “the full meaning of a word for an individual is the result of the sum total of experience which he has had with that word in the cultural environment in which he has grown up. Therefore a language can not be separated completely from the culture in which it is deeply embedded”.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 giữa văn hóa và ngôn ngữ theo những ý (1) “ngôn ngữ được xem như một yếu tố hay một bộ phận hữu cơ của văn hóa”, (2) “Ngôn ngữ là một trong những thành tố đặc trưng nhất của bất cứ nền văn hóa dân tộc nào. Chính trong ngôn ngữ, đặc điểm của một nền văn hóa dân tộc được lưu giữ lại rõ ràng nhất”, (3) “Trong thời đại hiện nay, quá trình trao đổi văn hóa giữa các dân tộc đang diễn ra mạnh mẽ, mà ngôn ngữ là phương tiện quan trọng nhất của sự trao đổi đó”.
Cách nhận định này đã chỉ ra rằng ngôn ngữ tồn tại và phát triển song song với văn hóa, và đóng vai trò kết nối giữa các dân tộc có ngôn ngữ khác nhau trong thời đại toàn cầu hóa, đặc biệt là mỗi một ngôn ngữ lại mang trong mình những đặc trưng tiêu biểu của một nền văn hóa, do được hình thành và phát triển chính nhờ những con người tồn tại trong cộng đồng văn hóa đó. Ngoài ngữ pháp tạo sinh tồn tại trong ngôn ngữ của dân tộc đó, mỗi ngôn ngữ luôn chứa đựng cách thức tư duy, giá trị tinh thần thể hiện văn hóa của dân tộc sử dụng ngôn ngữ ấy, góp phần phân biệt các nền văn hóa với nhau. Trong cuốn “Giáo trình ngôn ngữ học” (2008), Nguyễn Thiện Giáp đưa ra mối quan hệ phổ niệm ngôn ngữ học được sinh ra từ sự phối hợp phổ niệm sinh học và văn hóa hoặc chức năng, và chỉ ra rằng “sự khác nhau ở một hoặc hơn trong các diện đó sẽ tạo cho các ngôn ngữ những cấu trúc từ vựng và ngữ pháp riêng của chúng”10. Tác giả còn khẳng định rằng ngôn ngữ không phản ánh thụ động văn hóa, mà khi những đặc trưng văn hóa thay đổi thì ngôn ngữ cũng vận động thay đổi theo.
Tác giả viết “Những nhu cầu mới tăng lên trong văn hóa, ngôn ngữ của nó đáp ứng bằng cách sáng tạo ra các từ mới, vay mượn từ của ngôn ngữ khác, hoặc gắn các nghĩa mới cho từ đã có”11. Như vậy, ngôn ngữ từ thuở sơ khai sinh ra và trở thành thành tố của văn hóa, kế đó vận động và phát triển biện chứng với văn hóa cho thấy quan 10 [4:85] 11 [4:86] 15 (LUAN.01 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.01 hệ chặt chẽ không thể tách rời của văn hóa và ngôn ngữ. Trong mối quan hệ đó, văn hóa là nền tảng và môi trường sinh sôi, ngôn ngữ là sự phản ánh và sản phẩm của văn hóa. Điều này cũng có nghĩa việc xuất phát từ đặc trưng văn hóa để lý giải cho các đặc trưng ngôn ngữ của một dân tộc là hết sức cần thiết cho người học ngoại ngữ để hiểu cặn kẽ và sử dụng thuần thục ngoại ngữ đó.
Cụ thể hơn, vai trò của tìm hiểu văn hóa trong học ngoại ngữ được thể hiện như thế nào, sẽ được bàn đến ở phần tiếp theo. Vai trò của tìm hiểu văn hóa trong học ngoại ngữ “Ngoại ngữ” thực chất là cách chúng ta gọi một ngôn ngữ của nước khác mà không phải là tiếng mẹ đẻ. Vì vậy, ngoại ngữ cũng chính là ngôn ngữ, và không nằm ngoài mối quan hệ hữu cơ với văn hóa. Vậy việc tìm hiểu văn hóa có vai trò như thế nào trong học ngoại ngữ? Có thể khái quát vai trò đó qua một vài nét sau: - Tăng cảm quan ngôn ngữ mình theo học: Quá trình theo học ngoại ngữ là một quá trình lâu dài và trải qua nhiều giai đoạn.
Một người được coi là có khả năng ngoại ngữ thành thạo phải là người không chỉ nói đúng ngữ pháp, mà còn biết lựa chọn cách nói nào phù hợp ngữ cảnh, văn hóa để thuyết phục người nghe.