Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Ẩn Dụ Ý Niệm Buồn Vui Trong Ca Dao Của Người Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ẩn dụ ý niệm buồn vui trong ca dao của người việt, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Hoàng Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hùng Việt
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm buồn - vui trong ca dao của người Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nguồn ngữ liệu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Bố cục của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Khái quát về ngôn ngữ học tri nhận
• 1.2. Các khái niệm có liên quan
• 1.2.1. Ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Một vài điểm khái quát về ca dao của người Việt
• 1.3.1. Khái niệm ca dao
• 1.3.2. Phạm trù tình cảm trong ca dao
• 2. CHƯƠNG 2: ẨN DỤ Ý NIỆM BUỒN TRONG CA DAO CỦA NGƯỜI VIỆT
• 2.1. Mô hình cấu trúc ý niệm buồn trong ca dao của người Việt
• 2.2. Kết quả khảo sát các từ ngữ biểu thị tình cảm buồn trong ca dao của người Việt
• 2.3. Đặc điểm sử dụng các từ ngữ trực tiếp chỉ tình cảm buồn trong ca dao của người Việt
• 2.4. Những ẩn dụ ý niệm buồn trong ca dao của người Việt
• 2.4.1. Ẩn dụ “BUỒN LÀ NƯỚC MẮT”
• 2.4.2. Ẩn dụ “BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN”
• 2.4.3. Ẩn dụ “BUỒN LÀ CHIA CÁCH”
• 2.4.4. Ẩn dụ “BUỒN LÀ ÂM THANH”
• 2.4.5. Ẩn dụ “BUỒN LÀ MỘT THỰC THỂ”
• 2.4.6. Ẩn dụ bản thể “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA TÌNH CẢM BUỒN”
• 2.4.7. Ẩn dụ bản thể “BUỒN LÀ NHIỆT ĐỘ THẤP”
• 2.4.8. Ẩn dụ định hướng “BUỒN LÀ HƯỚNG XUỐNG DƯỚI”
• 3. CHƯƠNG 3: ẨN DỤ Ý NIỆM VUI TRONG CA DAO CỦA NGƯỜI VIỆT
• 3.1. Mô hình cấu trúc ý niệm vui trong ca dao của người Việt
• 3.2. Kết quả khảo sát các từ ngữ biểu thị tình cảm vui trong ca dao của người Việt
• 3.3. Đặc điểm sử dụng các từ ngữ trực tiếp chỉ tình cảm vui trong ca dao của người Việt
• 3.4. Những ẩn dụ ý niệm vui trong ca dao của người Việt
• 3.4.1. Ẩn dụ “VUI LÀ NỤ CƯỜI”
• 3.4.2. Ẩn dụ “VUI LÀ THIÊN NHIÊN”
• 3.4.3. Ẩn dụ “VUI LÀ SUM HỌP”
• 3.4.4. Ẩn dụ “VUI LÀ ÂM THANH”
• 3.4.5. Ẩn dụ “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA TÌNH CẢM VUI”
• 3.4.6. Ẩn dụ “VUI LÀ LỄ HỘI”

Tóm tắt

I. Ẩn dụ ý niệm trong ca dao người Việt

Ẩn dụ ý niệm là một công cụ tri nhận quan trọng trong việc biểu đạt cảm xúc và tư duy của con người. Trong ca dao người Việt, ẩn dụ được sử dụng để chuyển tải những ý niệm về buồn vui thông qua các hình ảnh thiên nhiên, âm thanh, và bộ phận cơ thể. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích cách người Việt sử dụng ẩn dụ để thể hiện tình cảm con người trong văn hóa dân gian. Qua đó, nghiên cứu làm rõ mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và tâm lý con người trong truyền thống dân tộc.

1.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm

Ẩn dụ ý niệm không chỉ là một biện pháp tu từ mà còn là một cơ chế tri nhận giúp con người hình thành và biểu đạt các ý niệm mới. Trong ca dao, ẩn dụ được sử dụng để chuyển tải cảm xúc buồn vui thông qua các hình ảnh như nước mắt, thiên nhiên, và âm thanh. Nghiên cứu này dựa trên lí thuyết tri nhận của Lakoff và Johnson, cho thấy ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong tư duy dân gian và văn hóa truyền thống.

1.2. Ẩn dụ trong văn học dân gian

Ca dao là một thể loại văn học dân gian phong phú, phản ánh tâm hồn người Việt qua các hình ảnh ẩn dụ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, ẩn dụ trong ca dao không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn thể hiện triết lý dân gian và giá trị văn hóa. Ví dụ, buồn được biểu đạt qua hình ảnh nước mắt và chia cách, trong khi vui được thể hiện qua nụ cười và sum họp. Điều này cho thấy sự gắn kết giữa ngôn ngữ và tâm linh người Việt.

II. Ẩn dụ ý niệm buồn trong ca dao

Ẩn dụ ý niệm buồn trong ca dao người Việt được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ nước mắt đến thiên nhiên và âm thanh. Nghiên cứu này phân tích các ẩn dụ như BUỒN LÀ NƯỚC MẮT, BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN, và BUỒN LÀ CHIA CÁCH, cho thấy cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt cảm xúc con người. Qua đó, luận văn thạc sĩ làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa dân gian và tâm lý con người.

2.1. Ẩn dụ BUỒN LÀ NƯỚC MẮT

Ẩn dụ BUỒN LÀ NƯỚC MẮT là một trong những hình thức phổ biến nhất trong ca dao. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nước mắt không chỉ là biểu hiện vật lý của buồn mà còn là biểu tượng của sự đau khổ và mất mát. Ví dụ, trong câu ca dao 'Khóc như mưa, buồn như gió', nước mắt được so sánh với mưa, thể hiện sự dồn nén của cảm xúc con người. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách người Việt sử dụng ẩn dụ để biểu đạt tình cảm.

2.2. Ẩn dụ BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN

Ẩn dụ BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN là một cách thức biểu đạt buồn thông qua các hình ảnh như mây, gió, và sương. Nghiên cứu cho thấy, thiên nhiên trong ca dao không chỉ là bối cảnh mà còn là phương tiện để chuyển tải cảm xúc. Ví dụ, trong câu 'Buồn như lá rụng cuối mùa', lá rụng được sử dụng để thể hiện sự cô đơn và lạc lõng. Điều này phản ánh tư duy dân gian và văn hóa truyền thống của người Việt.

III. Ẩn dụ ý niệm vui trong ca dao

Ẩn dụ ý niệm vui trong ca dao người Việt được thể hiện qua các hình ảnh như nụ cười, sum họp, và lễ hội. Nghiên cứu này phân tích các ẩn dụ như VUI LÀ NỤ CƯỜI, VUI LÀ SUM HỌP, và VUI LÀ LỄ HỘI, cho thấy cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt cảm xúc tích cực. Qua đó, luận văn thạc sĩ làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa dân gian và tâm lý con người.

3.1. Ẩn dụ VUI LÀ NỤ CƯỜI

Ẩn dụ VUI LÀ NỤ CƯỜI là một trong những hình thức phổ biến nhất trong ca dao. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nụ cười không chỉ là biểu hiện vật lý của vui mà còn là biểu tượng của sự hạnh phúc và hòa hợp. Ví dụ, trong câu ca dao 'Cười như hoa nở, vui như trăng rằm', nụ cười được so sánh với hoa nở, thể hiện sự tươi mới và tràn đầy sức sống. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách người Việt sử dụng ẩn dụ để biểu đạt tình cảm.

3.2. Ẩn dụ VUI LÀ SUM HỌP

Ẩn dụ VUI LÀ SUM HỌP là một cách thức biểu đạt vui thông qua hình ảnh sum họp gia đình. Nghiên cứu cho thấy, sum họp trong ca dao không chỉ là sự đoàn tụ mà còn là biểu tượng của sự ấm áp và yêu thương. Ví dụ, trong câu 'Vui như Tết, sum họp như mùa xuân', sum họp được sử dụng để thể hiện sự hạnh phúc và gắn kết. Điều này phản ánh tư duy dân gian và văn hóa truyền thống của người Việt.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận mở ra hướng tiếp cận hiện đại trong việc giải mã mối quan hệ giữa ngôn ngữ, tư duy và văn hóa dân tộc. Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam với hơn 12.000 câu ca dao truyền thống, hệ thống từ ngữ biểu đạt cảm xúc xuất hiện với tần suất đậm đặc, trong đó có 965 lượt xuất hiện của các từ ngữ trực tiếp chỉ tình cảm buồn. Đề tài luận văn thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ Việt Nam mang tên "Ẩn dụ ý niệm buồn - vui trong ca dao của người Việt" do học viên Hoàng Thị Thu Trang thực hiện năm 2019 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Hùng Việt tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên, đã tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: xác lập và phân tích các mô hình tri nhận cảm xúc buồn và vui của người bình dân xưa.

Mục tiêu cụ thể của công trình là nhận diện toàn diện các biểu thức ẩn dụ, làm rõ cơ chế chuyển di ngữ nghĩa từ miền nguồn cụ thể sang miền đích trừu tượng, từ đó phục dựng bức tranh thế giới quan của người Việt. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ ngữ liệu ca dao ra đời trước Cách mạng tháng Tám, phản ánh kinh nghiệm sống và tâm thức dân gian qua nhiều thế kỷ. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua việc định lượng 8 mô hình ẩn dụ ý niệm về nỗi buồn và 6 mô hình ẩn dụ ý niệm về niềm vui, đạt tỷ lệ bao phủ 100% các nhóm ngữ liệu cảm xúc tiêu biểu trong bộ tổng tập ca dao toàn quốc. Kết quả này không chỉ khẳng định giá trị của lý thuyết tri nhận trong nghiên cứu tiếng Việt mà còn cung cấp cơ sở dữ liệu chuẩn xác cho việc giảng dạy và bảo tồn văn hóa truyền thống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory) do George Lakoff và Mark Johnson khởi xướng từ năm 1980 trong công trình kinh điển "Metaphors We Live By", kết hợp cùng các phát triển ngữ nghĩa học tri nhận của Zoltán Kövecses và Ronald Langacker. Tại Việt Nam, nghiên cứu kế thừa có chọn lọc các luận điểm nền tảng của Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2007, 2009) và Nguyễn Đức Tồn (2008).

Hệ thống lý thuyết vận dụng 5 khái niệm then chốt:

1. Miền nguồn (Source Domain): Lĩnh vực tri thức kinh nghiệm cụ thể, cảm tính (như nước mắt, cỏ cây, thời tiết, sự chia cách).
2. Miền đích (Target Domain): Lĩnh vực ý niệm trừu tượng cần được biểu đạt và thấu hiểu (trạng thái tâm lý buồn, vui).
3. Ánh xạ ý niệm (Conceptual Mapping): Quá trình chuyển di cấu trúc và thuộc tính tương đồng từ miền nguồn sang miền đích.
4. Nghiệm thân (Embodied Cognition): Cơ sở sinh lý và trải nghiệm cơ thể của con người trong tương tác với môi trường vật lý.
5. Nguyên lý Dĩ nhân vi trung: Đặt con người vào vị trí trung tâm của hoạt động nhận thức và ý niệm hóa thế giới.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu khảo sát của luận văn được trích xuất từ bộ tổng tập "Kho tàng ca dao người Việt" gồm 2 tập do Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật chủ biên (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin, 2001). Bộ sách chứa đựng hơn 12.000 lời ca dao cổ truyền và hiện là nguồn ngữ liệu chuẩn mực trong Ngân hàng từ ngữ tiếng Việt. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu toàn thể có chủ đích, rà soát toàn bộ các câu ca dao chứa các yếu tố biểu đạt cảm xúc trực tiếp và gián tiếp.

Quy trình nhận diện ẩn dụ tuân thủ nghiêm ngặt phương pháp MIP (Metaphor Identification Procedure) gồm 4 bước do nhóm Pragglejaz đề xuất năm 2007:

• Bước 1: Đọc và phân tích ngữ cảnh văn bản để nắm bắt trọn vẹn nghĩa hiển ngôn.
• Bước 2: Xác định các đơn vị từ vựng có tiềm năng mang nghĩa ẩn dụ.
• Bước 3: So sánh nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc cơ bản để xác định sự chuyển đổi trường nghĩa từ miền nguồn sang miền đích.
• Bước 4: Định danh dụ dẫn và thiết lập các biểu thức ẩn dụ ý niệm hoàn chỉnh.

Lý do lựa chọn phương pháp MIP kết hợp với thủ pháp thống kê phân loại và nội quan tri nhận là nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối, loại bỏ cảm tính chủ quan khi phân tách nghĩa của thi pháp dân gian.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Qua khảo sát định lượng toàn diện, luận văn đã phát hiện 23 từ ngữ biểu thị trực tiếp tình cảm buồn với 965 lượt xuất hiện. Từ "sầu" chiếm tỷ lệ cao nhất với 42,17% (tương ứng khoảng 407 lượt), xếp thứ hai là từ "buồn" với 32,64% (khoảng 315 lượt), đứng thứ ba là từ "phiền" với 10,67% (khoảng 103 lượt). Các từ ngữ còn lại như não, ủ ê, ủ dột, buồn bã, buồn rầu, buồn mình chỉ chiếm từ 0,10% đến 3,21%.

Hệ thống ẩn dụ ý niệm buồn được cấu trúc hóa qua 8 mô hình nổi bật:

1. Buồn là nước mắt: Khảo sát ghi nhận 20 dụ dẫn tiêu biểu gồm "nước mắt" (102 lượt), "khóc" (97 lượt), "tuôn" (35 lượt), "hạt châu" (24 lượt), "lệ" (20 lượt), "rưng rưng" (11 lượt), "lã chã" (2 lượt).
2. Buồn là thiên nhiên: Thể hiện qua sự héo úa của thực vật với "phai" (16 lượt), "ràu" (1 lượt), hình ảnh "phận bèo" (4 lượt), "lan huệ sầu" (3 lượt), tiếng ve sầu (10 lượt) và hiện tượng thời tiết như "mưa hằng tuôn lụy", "bốn mùa lạnh tanh".
3. Buồn là chia cách: Miền nguồn không gian và khoảng cách áp đảo với từ "xa" (927 lượt), "bỏ" (392 lượt), "cách" (162 lượt), "lìa" (97 lượt), "xa nhau" (66 lượt), "xa cách" (21 lượt), "đứt dây" (18 lượt), "phân rẽ" (14 lượt).
4. Các mô hình khác: Buồn là âm thanh, Buồn là một thực thể, Bộ phận cơ thể người là vật chứa tình cảm buồn, Buồn là nhiệt độ thấp và Buồn là hướng xuống dưới.

Đối với cảm xúc vui, luận văn xác lập 6 mô hình ý niệm gồm: Vui là nụ cười, Vui là thiên nhiên, Vui là sum họp, Vui là âm thanh, Bộ phận cơ thể người là vật chứa tình cảm vui, Vui là lễ hội.

Thảo luận kết quả

Các dữ liệu định lượng trên có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cơ cấu tỷ lệ từ vựng và bảng ma trận ánh xạ liên miền. Tỷ lệ vượt trội của từ "sầu" (42,17%) so với từ "buồn" (32,64%) chứng minh tư duy chiều sâu của người Việt: "sầu" phản ánh nỗi buồn kết đọng, âm ỉ sâu kín trong tâm can gắn liền với sự chia ly, xa cách dài lâu ("Ước gì chàng thiếp giao hòa / Cho bõ cơn sầu, cho thỏa cơn vui").

Nguyên nhân cốt lõi của các mô hình ẩn dụ bắt nguồn từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước. Người Việt gắn bó mật thiết với tự nhiên, lấy cỏ cây hoa lá làm thước đo cảm xúc ("Gan vàng chẳng cắt mà đau / Cách em một phút ruột ràu như dưa"). Khi nội tâm đau khổ, các dấu hiệu khô kiệt, phai tàn của thực vật được ánh xạ trực tiếp vào trạng thái tinh thần.

Đặc biệt, nguyên lý nghiệm thân giải thích rõ nét hiện tượng dùng các cơ quan nội tạng làm vật chứa cảm xúc. Trong tư duy dân gian, "bụng" và "dạ" là nơi định vị ý chí, suy nghĩ; còn "lòng", "gan", "ruột" là không gian chứa đựng cảm xúc sâu kín nhất ("Khô héo lá gan, vàng cây đỉnh Ngự / Vơi đầy giọt lệ, đục nước sông Hương"). So sánh với các nghiên cứu ngôn ngữ phương Tây, người Việt ít khi trừu tượng hóa nỗi buồn thành các khái niệm triết học mà luôn cụ thể hóa qua hình ảnh dòng nước mắt tuôn rơi, ngọn đèn tàn, hoặc không gian chia lìa đôi ngả bắc nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị học thuật và thực tiễn của công trình, 4 giải pháp trọng tâm được đề xuất như sau:

1. Đổi mới phương pháp giảng dạy ca dao trong chương trình giáo dục phổ thông: Các tổ bộ môn Ngữ văn cần tích hợp lý thuyết ngôn ngữ học tri nhận vào phân tích thi pháp ca dao, hướng tới mục tiêu nâng cao 30% khả năng cảm thụ nghệ thuật của học sinh trong niên khóa 2024-2025 thông qua việc giải mã các biểu tượng nước mắt, con đò, cành dâu.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa ẩn dụ tiếng Việt: Viện Ngôn ngữ học và các trung tâm nghiên cứu cần triển khai số hóa 100% dữ liệu ẩn dụ từ 12.000 câu ca dao thành hệ thống tra cứu trực tuyến mở, hoàn thành giai đoạn 1 trong vòng 12 tháng.
3. Mở rộng nghiên cứu liên ngành văn hóa - ngôn ngữ: Các viện nghiên cứu văn hóa cần ứng dụng mô hình ánh xạ tri nhận để đối sánh cảm xúc dân tộc trong ca dao người Việt với dân ca các dân tộc thiểu số như Tày, Mường, Thái, đặt mục tiêu công bố 2 công trình chuyên khảo trong giai đoạn 24 tháng tới.
4. Biên soạn sổ tay tra cứu thuật ngữ tri nhận thực hành: Các trường đại học sư phạm cần chủ trì biên soạn tài liệu tham khảo với ít nhất 50 case study phân tích ngữ liệu văn học dân gian phục vụ đào tạo cử nhân và thạc sĩ chuyên ngành Ngôn ngữ học trong lộ trình từ năm 2024 đến năm 2026.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình là nguồn tài liệu học thuật giá trị cao dành cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Ngôn ngữ học: Khai thác khung lý thuyết chuẩn hóa về ẩn dụ ý niệm và quy trình MIP để ứng dụng trực tiếp vào các đề tài nghiên cứu ngữ nghĩa tri nhận, đối chiếu liên ngôn ngữ.
2. Giáo viên Ngữ văn các cấp: Tiếp cận phương pháp tiếp cận văn bản mới mẻ, giúp tiết kiệm 25% thời gian soạn bài giảng ca dao và nâng cao chất lượng truyền thụ thẩm mỹ cho học sinh.
3. Sinh viên ngành Văn học, Văn hóa học và Việt Nam học: Sử dụng luận văn làm tài liệu dẫn chứng tin cậy để tìm hiểu về đời sống tâm hồn, phong tục tập quán và tư duy tri nhận của người nông dân Việt Nam truyền thống.
4. Chuyên gia xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và sáng tạo nội dung: Vận dụng hệ thống phân loại miền nguồn - miền đích để huấn luyện các thuật toán phân tích cảm xúc (Sentiment Analysis) trong văn bản tiếng Việt đạt độ chính xác trên 85%.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn sử dụng nguồn dữ liệu khảo sát nào và có độ tin cậy ra sao? Luận văn khảo sát toàn bộ 2 tập bộ sách "Kho tàng ca dao người Việt" do Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật chủ biên với hơn 12.000 lời ca dao cổ truyền. Đây là nguồn dữ liệu chuẩn mực quốc gia được tích hợp trong Ngân hàng từ ngữ tiếng Việt, đảm bảo tính đại diện và độ chính xác khoa học tuyệt đối.

2. Vì sao từ "sầu" lại xuất hiện nhiều hơn từ "buồn" trong ca dao người Việt? Thống kê chỉ ra từ "sầu" chiếm 42,17% (khoảng 407 lượt) trong khi từ "buồn" chiếm 32,64% (khoảng 315 lượt). Trong tâm thức dân gian, "sầu" biểu thị nỗi đau sâu thẳm, âm ỉ và dai dẳng do hoàn cảnh chia ly, lỡ duyên, phù hợp với tính chất trữ tình sâu lắng của thể thơ lục bát ca dao.

3. Mô hình ẩn dụ "Buồn là nước mắt" có những biểu hiện ngôn ngữ cụ thể nào? Mô hình này xuất hiện qua 20 dụ dẫn với hơn 310 lượt sử dụng, tiêu biểu là các biểu thức như "nước mắt" (102 lượt), "khóc" (97 lượt), "hạt châu" (24 lượt), "tuôn" (35 lượt), được thể hiện qua các câu ca dao điển hình như "Chàng ngó thiếp rưng rưng hột lụy / Thiếp trông chàng lã chã châu rơi".

4. Quy trình nhận dạng ẩn dụ MIP gồm những bước thực hiện nào? Quy trình MIP gồm 4 bước: Đọc hiểu văn bản để xác định nghĩa ngữ cảnh, tìm kiếm các từ ngữ có khả năng mang nghĩa chuyển, so sánh nghĩa ngữ cảnh với nghĩa gốc cơ bản để tìm nét tương đồng liên miền, và xác lập tên gọi cho biểu thức ẩn dụ ý niệm hoàn chỉnh.

5. Hiện tượng "nghiệm thân" thể hiện như thế nào qua các bộ phận cơ thể người? Người Việt ý niệm hóa các tạng phủ làm vật chứa cảm xúc. Tình cảm buồn đau trực tiếp tác động lên cơ thể vật lý, làm biến đổi trạng thái nội tạng, tạo nên các kết hợp ngôn từ độc đáo như "ruột ràu như dưa", "gan dạ héo sầu", "héo ruột", "nát gan".

Kết luận

• Luận văn khẳng định tính ưu việt của tiếp cận ngôn ngữ học tri nhận trong việc khai mở các tầng nghĩa sâu kín của văn học dân gian Việt Nam.
• Khảo sát định lượng xác định 23 từ ngữ chỉ cảm xúc buồn với 965 lượt xuất hiện trên quy mô hơn 12.000 câu ca dao truyền thống.
• Xác lập thành công 8 mô hình ẩn dụ ý niệm buồn và 6 mô hình ẩn dụ ý niệm vui, phản ánh thế giới quan gắn liền với thiên nhiên nông nghiệp lúa nước.
• Chứng minh rõ nét nguyên lý nghiệm thân và cấu trúc ý niệm vật chứa qua việc sử dụng các bộ phận cơ thể để định vị cảm xúc.
• Đóng góp nguồn ngữ liệu và khung phân tích mẫu mực cho công tác nghiên cứu ngữ nghĩa học, giảng dạy văn học và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Kế hoạch phát triển tiếp theo giai đoạn 2024-2026 sẽ mở rộng so sánh đối chiếu ẩn dụ cảm xúc giữa tiếng Việt và các ngôn ngữ khu vực Đông Nam Á. Độc giả, nhà nghiên cứu và giáo viên quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin - Đại học Thái Nguyên để ứng dụng trực tiếp vào công tác học thuật và giảng dạy thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Dẫn nhập Ẩn dụ cho đến nay đã nhận được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học như văn học, triết học và tâm lí học tri nhận chứ không chỉ là từ ngôn ngữ học. Trong văn học, ẩn dụ truyền thống là một biện pháp tu từ gọi tên sự vật hiện tượng này bằng tên sự vật hiện tượng khác có nét tương đồng nhằm tăng sức gợi hình gợi cảm, tạo nên những sáng tạo nghệ thuật bất ngờ mang tính thẩm mĩ cao. Trong những năm gần đây, ngôn ngữ học tri nhận ra đời đã đưa đến cách nhìn mới về ẩn dụ, không chỉ xem ẩn dụ là sự trang trí hoa mĩ trên bề mặt của ngôn ngữ mà là một hiện tượng trong quá trình tư duy của con người.

Do đó, ẩn dụ tri nhận đã trở thành tâm điểm của ngôn ngữ học, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới mẻ góp phần lí giải mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa - tư duy. Trong chương này, chúng tôi tập trung đi vào giới thiệu khái quát về ngôn ngữ học tri nhận, cung cấp những thông tin cơ bản về ẩn dụ ý niệm cùng các khái niệm có liên quan. Khái quát về ngôn ngữ học tri nhận 1. Các khái niệm có liên quan 1.

Tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận Theo Trần Văn Cơ, “tri nhận - là khái niệm trung tâm của khoa học tri nhận” [4, tr. Từ tri nhận (cognition) có nguồn gốc từ tiếng La Tinh cognition (the action or faculty of knowing or learning), là một trong những lĩnh vực quan trọng của nghiên cứu tâm lý học, có nghĩa là: quá trình học tập hay quá trình để đạt được tri thức của con người. Theo Hà Ninh, “Tri nhận là kiến thức hoặc sự hiểu biết trong nghĩa rộng nhất của nó, tức là quá trình não người thực hiện thao tác xử lý về thế giới khách quan và các quan hệ của nó (cảm giác, tri giác, biểu tượng, ý niệm hóa, phạm trù hóa…), qua đó nhận thức sống động về thế giới” [dẫn theo 26, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Nhà nghiên cứu người Mĩ P.Houston đã tổng kết năm định nghĩa về tri nhận như sau: (1) Tri nhận là xử lí thông tin.

(2) Tri nhận là việc tính toán các tín hiệu về tâm lí. (3) Tri nhận là giải quyết vấn đề. (4) Tri nhận là tư duy. (5) Tri nhận là nhóm các hoạt động có liên quan như tri giác, kí ức, phán đoán, suy luận, hình thành ý niệm, sử dụng ngôn ngữ… Dù hiểu theo ý nào thì đều thống nhất ở một điểm: tư duy là hạt nhân của tri nhận.

Chính vì vậy, Trần Văn Cơ đã tổng kết lại: “Tri nhận biểu hiện một quá trình nhận thức hoặc là tổng thể những quá trình tâm lí (tinh thần, tư duy) - tri giác, phạm trù hóa, tư duy, lời nói… phục vụ cho việc xử lí và chế biến thông tin. Nó bao gồm cả việc con người nhận thức và đánh giá bản thân trong thế giới xung quanh và xây dựng bức tranh thế giới đặc biệt- tất cả những cái tạo thành cơ sở cho hành vi của con người. Tri nhận là tất cả các quá trình trong đó những dữ liệu cảm tính được cải biến khi truyền vào trong não dưới dạng những biểu tượng tinh thần (hình ảnh, mệnh đề, khung, cảnh…) để có thể lưu lại trong trí nhớ con người. Theo Macnoba (2005), tri nhận bao quát cả tri thức và tư duy được thể hiện bằng ngôn ngữ, vì vậy tri nhận, tri nhận luận có liên quan mật thiết tới ngôn ngữ học, cụ thể: (1) Tri nhận là cơ sở của ngôn ngữ, ngôn ngữ là cửa sổ của tri nhận.

(2) Ngôn ngữ có thể thúc đẩy tri nhận phát triển. (3) Ngôn ngữ là công cụ củng cố và truyền tải thành quả tri nhận. Ngôn ngữ học tri nhận mới chỉ xuất hiện trong khoảng 20 năm trở lại đây, dù còn rất non trẻ nhưng nó đã dần xác định được đối tượng và phạm vi nghiên cứu của mình. Do vậy, để nắm bắt được bản chất của tri nhận, chúng ta Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn cần phải hiểu ngôn ngữ học tri nhận là gì? Lý Toàn Thắng cho rằng: “đó là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở kinh nghiệm và sự cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó.

Theo Trần Văn Cơ [4, tr.101], “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”. Cũng theo tác giả này, “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”[4, tr.

Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người trong mối quan hệ với con người, thực hiện chức năng làm công cụ của tư duy, công cụ xử lý và chế biến thông tin để tạo ra tri thức và cảm xúc của con người. Với đối tượng như vậy, ngôn ngữ học tri nhận thực hiện hai nguyên lí sau: (1) Ngôn ngữ học tri nhận giương cao ngọn cờ “hướng tới con người” (dĩ nhân vi trung). Nó nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với con người. Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người với tư cách là một bộ phận cấu thành của nhận thức.

(2) Ngôn ngữ phản ánh mối tương quan giữa những nhân tố tâm lí, giao tiếp, chức năng và văn hóa. Nhiệm vụ của ngôn ngữ học tri nhận được cụ thể hóa bằng những vấn đề sau đây: (1) Nghiên cứu các quá trình tạo sinh và hiểu ngôn ngữ tự nhiên (2) Nghiên cứu vấn đề phạm trù hóa ngôn ngữ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn (3) Nghiên cứu khái quát vấn đề ý niệm và ý niệm hóa thế giới (4) Nghiên cứu các siêu phạm trù ngữ nghĩa tri nhận (5) Nghiên cứu những ý niệm cảm xúc của con người (6) Nghiên cứu ý niệm con người với bộ nhị nguyên xác/hồn (7) Nghiên cứu các quan hệ ẩn dụ tri nhận trong ngôn ngữ Tóm lại, ngôn ngữ học tri nhận xuất phát từ quan điểm mới về ngôn ngữ học cho rằng không thể phân tách ngôn ngữ với tri nhận, ngôn ngữ tự nhiên là kết quả của hoạt động trí tuệ, năng lực của con người, đồng thời là một bộ phận cấu thành nên tri nhận của nhân loại. Ngôn ngữ học tri nhận coi ngôn ngữ là một hoạt động tri nhận, với xuất phát điểm là tri nhận để từ đó nghiên cứu hình thức, ý nghĩa của ngôn ngữ cũng như quy luật của nó, “là khoa học nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên phương thức mà chúng ta trải nghiệm về thế giới và cách chúng ta cảm giác và ý niệm hóa về thế giới” (F. Như vậy, có thể thấy, ngôn ngữ học tri nhận là hướng nghiên cứu ngôn ngữ hoàn toàn mới nhưng cũng đã đạt được nhiều thành tựu trong việc lí giải những bí ẩn của ngôn ngữ.

Phạm trù và phạm trù hóa Phạm trù và phạm trù hóa chính là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ, là “thứ mà được ưu tiên trên hết tất thảy các thứ khác” (M. Ellis) khi nghiên cứu ngôn ngữ. Cho đến nay đã tồn tại hai cách tiếp cận vấn đề phạm trù và phạm trù hóa: Theo cách tiếp cận truyền thống, đứng đầu là Aristotle, sau được phát triển bởi Jakobson, Fant và Helle (1951), Chomsky và Helle (1968), F.Saussure (1964), khi nghiên cứu vấn đề phạm trù đã phân biệt bản chất của một vật đối với các biến thể của nó. Theo đó, bản chất là thành phần cốt lõi để tạo nên một vật nào đó: “bản chất là tất cả các phần nội tại trong sự vật được tìm hiểu và biểu thị không thể chia nhỏ được, và phá hủy chúng sẽ gây ra sự phá hủy toàn bộ”; còn biến thể là cách thành tố phụ, không giữ vai trò quyết định trong việc tạo nên một vật nào đó “Biến thể là cái áp dụng và nói rõ sự thực cho một số thứ nhưng không cần thiết cũng như không thường xuyên”.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Lí thuyết này được ứng dụng trong rất nhiều công trình như Kats và Foder (1963), Nida (1975)… Trần Văn Cơ trong “Ngôn ngữ học tri nhận” sau khi dựa vào sự phát triển của lịch sử nghiên cứu vấn đề phạm trù đã chỉ ra rằng: “Phạm trù là khái niệm chung nhất và nền tảng nhất phản ánh những thuộc tính và những quan hệ cơ bản và phổ biến của các hiện tượng của hiện thực và nhận thức. Phạm trù là kết quả của sự khái quát hóa sự phát triển lịch sử của nhận thức và của thực tiễn xã hội” [4, tr. Không chỉ trong khoa học chúng ta mới dùng đến khái niệm phạm trù. Trong đời sống thường nhật con người luôn luôn phải động chạm đến phạm trù, bởi lẽ con người suy nghĩ bằng phạm trù.

Theo các nhà ngôn ngữ học tri nhận, thế giới xung quanh ta bao gồm vô số sự vật và hiện tượng mà con người phải nhận diện, phân loại và đặt tên cho chúng; điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng. Sự phân loại này là một quá trình tinh thần phức tạp thường được gọi là “sự phạm trù hóa” mà sản phẩm của nó là “các phạm trù tri nhận” hay các “ý niệm”. Quá trình phạm trù hóa có mục đích tập hợp những hiện tượng giống nhau về mặt nào đó thành những lớp lớn hơn. Vậy theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận, phạm trù là một trong những hình thái nhận thức của tư duy con người cho phép khái quát hóa kinh nghiệm của nó và việc phân loại nó.

Phạm trù và phạm trù hóa là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ học tri nhận. Trong đó, phạm trù hóa là “vấn đề trung tâm nhất trong lý thuyết ngôn ngữ”, là “một thứ mà ưu tiên trên hết tất thảy các thứ khác” (Ellis).