Luận Văn Thạc Sĩ: Khám Phá Ẩn Dụ Ý Niệm Buồn Vui Trong Ca Dao Của Người Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ẩn dụ ý niệm buồn vui trong ca dao của người việt, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Hoàng Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Hùng Việt
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam
• Đề tài: Ẩn dụ ý niệm buồn - vui trong ca dao của người Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Ẩn dụ ý niệm trong ca dao người Việt

Ẩn dụ ý niệm là một công cụ tri nhận quan trọng trong việc biểu đạt cảm xúc và tư duy của con người. Trong ca dao người Việt, ẩn dụ được sử dụng để chuyển tải những ý niệm về buồn vui thông qua các hình ảnh thiên nhiên, âm thanh, và bộ phận cơ thể. Luận văn thạc sĩ này tập trung phân tích cách người Việt sử dụng ẩn dụ để thể hiện tình cảm con người trong văn hóa dân gian. Qua đó, nghiên cứu làm rõ mối liên hệ giữa ngôn ngữ văn học và tâm lý con người trong truyền thống dân tộc.

1.1. Khái niệm ẩn dụ ý niệm

Ẩn dụ ý niệm không chỉ là một biện pháp tu từ mà còn là một cơ chế tri nhận giúp con người hình thành và biểu đạt các ý niệm mới. Trong ca dao, ẩn dụ được sử dụng để chuyển tải cảm xúc buồn vui thông qua các hình ảnh như nước mắt, thiên nhiên, và âm thanh. Nghiên cứu này dựa trên lí thuyết tri nhận của Lakoff và Johnson, cho thấy ẩn dụ là một phần không thể thiếu trong tư duy dân gian và văn hóa truyền thống.

1.2. Ẩn dụ trong văn học dân gian

Ca dao là một thể loại văn học dân gian phong phú, phản ánh tâm hồn người Việt qua các hình ảnh ẩn dụ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, ẩn dụ trong ca dao không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn thể hiện triết lý dân gian và giá trị văn hóa. Ví dụ, buồn được biểu đạt qua hình ảnh nước mắt và chia cách, trong khi vui được thể hiện qua nụ cười và sum họp. Điều này cho thấy sự gắn kết giữa ngôn ngữ và tâm linh người Việt.

II. Ẩn dụ ý niệm buồn trong ca dao

Ẩn dụ ý niệm buồn trong ca dao người Việt được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau, từ nước mắt đến thiên nhiên và âm thanh. Nghiên cứu này phân tích các ẩn dụ như BUỒN LÀ NƯỚC MẮT, BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN, và BUỒN LÀ CHIA CÁCH, cho thấy cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt cảm xúc con người. Qua đó, luận văn thạc sĩ làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa dân gian và tâm lý con người.

2.1. Ẩn dụ BUỒN LÀ NƯỚC MẮT

Ẩn dụ BUỒN LÀ NƯỚC MẮT là một trong những hình thức phổ biến nhất trong ca dao. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nước mắt không chỉ là biểu hiện vật lý của buồn mà còn là biểu tượng của sự đau khổ và mất mát. Ví dụ, trong câu ca dao 'Khóc như mưa, buồn như gió', nước mắt được so sánh với mưa, thể hiện sự dồn nén của cảm xúc con người. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách người Việt sử dụng ẩn dụ để biểu đạt tình cảm.

2.2. Ẩn dụ BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN

Ẩn dụ BUỒN LÀ THIÊN NHIÊN là một cách thức biểu đạt buồn thông qua các hình ảnh như mây, gió, và sương. Nghiên cứu cho thấy, thiên nhiên trong ca dao không chỉ là bối cảnh mà còn là phương tiện để chuyển tải cảm xúc. Ví dụ, trong câu 'Buồn như lá rụng cuối mùa', lá rụng được sử dụng để thể hiện sự cô đơn và lạc lõng. Điều này phản ánh tư duy dân gian và văn hóa truyền thống của người Việt.

III. Ẩn dụ ý niệm vui trong ca dao

Ẩn dụ ý niệm vui trong ca dao người Việt được thể hiện qua các hình ảnh như nụ cười, sum họp, và lễ hội. Nghiên cứu này phân tích các ẩn dụ như VUI LÀ NỤ CƯỜI, VUI LÀ SUM HỌP, và VUI LÀ LỄ HỘI, cho thấy cách người Việt sử dụng ngôn ngữ để biểu đạt cảm xúc tích cực. Qua đó, luận văn thạc sĩ làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa dân gian và tâm lý con người.

3.1. Ẩn dụ VUI LÀ NỤ CƯỜI

Ẩn dụ VUI LÀ NỤ CƯỜI là một trong những hình thức phổ biến nhất trong ca dao. Nghiên cứu chỉ ra rằng, nụ cười không chỉ là biểu hiện vật lý của vui mà còn là biểu tượng của sự hạnh phúc và hòa hợp. Ví dụ, trong câu ca dao 'Cười như hoa nở, vui như trăng rằm', nụ cười được so sánh với hoa nở, thể hiện sự tươi mới và tràn đầy sức sống. Điều này cho thấy sự tinh tế trong cách người Việt sử dụng ẩn dụ để biểu đạt tình cảm.

3.2. Ẩn dụ VUI LÀ SUM HỌP

Ẩn dụ VUI LÀ SUM HỌP là một cách thức biểu đạt vui thông qua hình ảnh sum họp gia đình. Nghiên cứu cho thấy, sum họp trong ca dao không chỉ là sự đoàn tụ mà còn là biểu tượng của sự ấm áp và yêu thương. Ví dụ, trong câu 'Vui như Tết, sum họp như mùa xuân', sum họp được sử dụng để thể hiện sự hạnh phúc và gắn kết. Điều này phản ánh tư duy dân gian và văn hóa truyền thống của người Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN 1. Dẫn nhập Ẩn dụ cho đến nay đã nhận được sự quan tâm của nhiều ngành khoa học như văn học, triết học và tâm lí học tri nhận chứ không chỉ là từ ngôn ngữ học. Trong văn học, ẩn dụ truyền thống là một biện pháp tu từ gọi tên sự vật hiện tượng này bằng tên sự vật hiện tượng khác có nét tương đồng nhằm tăng sức gợi hình gợi cảm, tạo nên những sáng tạo nghệ thuật bất ngờ mang tính thẩm mĩ cao. Trong những năm gần đây, ngôn ngữ học tri nhận ra đời đã đưa đến cách nhìn mới về ẩn dụ, không chỉ xem ẩn dụ là sự trang trí hoa mĩ trên bề mặt của ngôn ngữ mà là một hiện tượng trong quá trình tư duy của con người.

Do đó, ẩn dụ tri nhận đã trở thành tâm điểm của ngôn ngữ học, mở ra nhiều hướng nghiên cứu mới mẻ góp phần lí giải mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hóa - tư duy. Trong chương này, chúng tôi tập trung đi vào giới thiệu khái quát về ngôn ngữ học tri nhận, cung cấp những thông tin cơ bản về ẩn dụ ý niệm cùng các khái niệm có liên quan. Khái quát về ngôn ngữ học tri nhận 1. Các khái niệm có liên quan 1.

Tri nhận và ngôn ngữ học tri nhận Theo Trần Văn Cơ, “tri nhận - là khái niệm trung tâm của khoa học tri nhận” [4, tr. Từ tri nhận (cognition) có nguồn gốc từ tiếng La Tinh cognition (the action or faculty of knowing or learning), là một trong những lĩnh vực quan trọng của nghiên cứu tâm lý học, có nghĩa là: quá trình học tập hay quá trình để đạt được tri thức của con người. Theo Hà Ninh, “Tri nhận là kiến thức hoặc sự hiểu biết trong nghĩa rộng nhất của nó, tức là quá trình não người thực hiện thao tác xử lý về thế giới khách quan và các quan hệ của nó (cảm giác, tri giác, biểu tượng, ý niệm hóa, phạm trù hóa…), qua đó nhận thức sống động về thế giới” [dẫn theo 26, tr. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Nhà nghiên cứu người Mĩ P.Houston đã tổng kết năm định nghĩa về tri nhận như sau: (1) Tri nhận là xử lí thông tin.

(2) Tri nhận là việc tính toán các tín hiệu về tâm lí. (3) Tri nhận là giải quyết vấn đề. (4) Tri nhận là tư duy. (5) Tri nhận là nhóm các hoạt động có liên quan như tri giác, kí ức, phán đoán, suy luận, hình thành ý niệm, sử dụng ngôn ngữ… Dù hiểu theo ý nào thì đều thống nhất ở một điểm: tư duy là hạt nhân của tri nhận.

Chính vì vậy, Trần Văn Cơ đã tổng kết lại: “Tri nhận biểu hiện một quá trình nhận thức hoặc là tổng thể những quá trình tâm lí (tinh thần, tư duy) - tri giác, phạm trù hóa, tư duy, lời nói… phục vụ cho việc xử lí và chế biến thông tin. Nó bao gồm cả việc con người nhận thức và đánh giá bản thân trong thế giới xung quanh và xây dựng bức tranh thế giới đặc biệt- tất cả những cái tạo thành cơ sở cho hành vi của con người. Tri nhận là tất cả các quá trình trong đó những dữ liệu cảm tính được cải biến khi truyền vào trong não dưới dạng những biểu tượng tinh thần (hình ảnh, mệnh đề, khung, cảnh…) để có thể lưu lại trong trí nhớ con người. Theo Macnoba (2005), tri nhận bao quát cả tri thức và tư duy được thể hiện bằng ngôn ngữ, vì vậy tri nhận, tri nhận luận có liên quan mật thiết tới ngôn ngữ học, cụ thể: (1) Tri nhận là cơ sở của ngôn ngữ, ngôn ngữ là cửa sổ của tri nhận.

(2) Ngôn ngữ có thể thúc đẩy tri nhận phát triển. (3) Ngôn ngữ là công cụ củng cố và truyền tải thành quả tri nhận. Ngôn ngữ học tri nhận mới chỉ xuất hiện trong khoảng 20 năm trở lại đây, dù còn rất non trẻ nhưng nó đã dần xác định được đối tượng và phạm vi nghiên cứu của mình. Do vậy, để nắm bắt được bản chất của tri nhận, chúng ta Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn cần phải hiểu ngôn ngữ học tri nhận là gì? Lý Toàn Thắng cho rằng: “đó là một trường phái mới của ngôn ngữ học hiện đại, tiến hành nghiên cứu ngôn ngữ trên cơ sở kinh nghiệm và sự cảm thụ của con người về thế giới khách quan cũng như cái cách thức mà con người tri giác và ý niệm hóa các sự vật và sự tình của thế giới khách quan đó.

Theo Trần Văn Cơ [4, tr.101], “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”. Cũng theo tác giả này, “Ngôn ngữ học tri nhận là một nhánh của khoa học tri nhận. Nếu tri nhận luận có đối tượng nghiên cứu là trí tuệ, tư duy và các quá trình tinh thần của con người, thì ngôn ngữ học tri nhận thiết lập mối quan hệ giữa đối tượng ấy với ngôn ngữ tự nhiên mà con người sử dụng trong giao tiếp thường nhật”[4, tr.

Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người trong mối quan hệ với con người, thực hiện chức năng làm công cụ của tư duy, công cụ xử lý và chế biến thông tin để tạo ra tri thức và cảm xúc của con người. Với đối tượng như vậy, ngôn ngữ học tri nhận thực hiện hai nguyên lí sau: (1) Ngôn ngữ học tri nhận giương cao ngọn cờ “hướng tới con người” (dĩ nhân vi trung). Nó nghiên cứu ngôn ngữ trong mối quan hệ với con người. Đối tượng của ngôn ngữ học tri nhận là ngôn ngữ tự nhiên của con người với tư cách là một bộ phận cấu thành của nhận thức.

(2) Ngôn ngữ phản ánh mối tương quan giữa những nhân tố tâm lí, giao tiếp, chức năng và văn hóa. Nhiệm vụ của ngôn ngữ học tri nhận được cụ thể hóa bằng những vấn đề sau đây: (1) Nghiên cứu các quá trình tạo sinh và hiểu ngôn ngữ tự nhiên (2) Nghiên cứu vấn đề phạm trù hóa ngôn ngữ Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn (3) Nghiên cứu khái quát vấn đề ý niệm và ý niệm hóa thế giới (4) Nghiên cứu các siêu phạm trù ngữ nghĩa tri nhận (5) Nghiên cứu những ý niệm cảm xúc của con người (6) Nghiên cứu ý niệm con người với bộ nhị nguyên xác/hồn (7) Nghiên cứu các quan hệ ẩn dụ tri nhận trong ngôn ngữ Tóm lại, ngôn ngữ học tri nhận xuất phát từ quan điểm mới về ngôn ngữ học cho rằng không thể phân tách ngôn ngữ với tri nhận, ngôn ngữ tự nhiên là kết quả của hoạt động trí tuệ, năng lực của con người, đồng thời là một bộ phận cấu thành nên tri nhận của nhân loại. Ngôn ngữ học tri nhận coi ngôn ngữ là một hoạt động tri nhận, với xuất phát điểm là tri nhận để từ đó nghiên cứu hình thức, ý nghĩa của ngôn ngữ cũng như quy luật của nó, “là khoa học nghiên cứu ngôn ngữ dựa trên phương thức mà chúng ta trải nghiệm về thế giới và cách chúng ta cảm giác và ý niệm hóa về thế giới” (F. Như vậy, có thể thấy, ngôn ngữ học tri nhận là hướng nghiên cứu ngôn ngữ hoàn toàn mới nhưng cũng đã đạt được nhiều thành tựu trong việc lí giải những bí ẩn của ngôn ngữ.

Phạm trù và phạm trù hóa Phạm trù và phạm trù hóa chính là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ, là “thứ mà được ưu tiên trên hết tất thảy các thứ khác” (M. Ellis) khi nghiên cứu ngôn ngữ. Cho đến nay đã tồn tại hai cách tiếp cận vấn đề phạm trù và phạm trù hóa: Theo cách tiếp cận truyền thống, đứng đầu là Aristotle, sau được phát triển bởi Jakobson, Fant và Helle (1951), Chomsky và Helle (1968), F.Saussure (1964), khi nghiên cứu vấn đề phạm trù đã phân biệt bản chất của một vật đối với các biến thể của nó. Theo đó, bản chất là thành phần cốt lõi để tạo nên một vật nào đó: “bản chất là tất cả các phần nội tại trong sự vật được tìm hiểu và biểu thị không thể chia nhỏ được, và phá hủy chúng sẽ gây ra sự phá hủy toàn bộ”; còn biến thể là cách thành tố phụ, không giữ vai trò quyết định trong việc tạo nên một vật nào đó “Biến thể là cái áp dụng và nói rõ sự thực cho một số thứ nhưng không cần thiết cũng như không thường xuyên”.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Lí thuyết này được ứng dụng trong rất nhiều công trình như Kats và Foder (1963), Nida (1975)… Trần Văn Cơ trong “Ngôn ngữ học tri nhận” sau khi dựa vào sự phát triển của lịch sử nghiên cứu vấn đề phạm trù đã chỉ ra rằng: “Phạm trù là khái niệm chung nhất và nền tảng nhất phản ánh những thuộc tính và những quan hệ cơ bản và phổ biến của các hiện tượng của hiện thực và nhận thức. Phạm trù là kết quả của sự khái quát hóa sự phát triển lịch sử của nhận thức và của thực tiễn xã hội” [4, tr. Không chỉ trong khoa học chúng ta mới dùng đến khái niệm phạm trù. Trong đời sống thường nhật con người luôn luôn phải động chạm đến phạm trù, bởi lẽ con người suy nghĩ bằng phạm trù.

Theo các nhà ngôn ngữ học tri nhận, thế giới xung quanh ta bao gồm vô số sự vật và hiện tượng mà con người phải nhận diện, phân loại và đặt tên cho chúng; điều này không phải lúc nào cũng dễ dàng. Sự phân loại này là một quá trình tinh thần phức tạp thường được gọi là “sự phạm trù hóa” mà sản phẩm của nó là “các phạm trù tri nhận” hay các “ý niệm”. Quá trình phạm trù hóa có mục đích tập hợp những hiện tượng giống nhau về mặt nào đó thành những lớp lớn hơn. Vậy theo quan điểm của ngôn ngữ học tri nhận, phạm trù là một trong những hình thái nhận thức của tư duy con người cho phép khái quát hóa kinh nghiệm của nó và việc phân loại nó.

Phạm trù và phạm trù hóa là những khái niệm trung tâm của ngôn ngữ học tri nhận. Trong đó, phạm trù hóa là “vấn đề trung tâm nhất trong lý thuyết ngôn ngữ”, là “một thứ mà ưu tiên trên hết tất thảy các thứ khác” (Ellis).