Nghiên cứu về các yếu tố thuyết tình thái trong câu tiếng Việt

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ngôn ngữ học những yếu tố đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng việt, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong

• Tác giả: Đào Thị Thúy Nga
• Người hướng dẫn: TS. Lê Đông
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học
• Đề tài: Yếu Tố Thuyết Tình Thái Trong Câu Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ KHÁI NIỆM LÍ THUYẾT CHUNG
• 1.1. Cấu trúc Đề - Thuyết trong ngôn ngữ học hiện đại
• 1.2. Thuyết tình thái trong cấu trúc Đề - Thuyết
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA THUYẾT TÌNH THÁI
• 2.1. Đặc điểm chung về phương diện tổ chức cấu trúc của phát ngôn
• 2.2. Về xu hướng liên quan đến từ loại như là một nguồn phát triển của các yếu tố thuyết tình thái
• 2.3. Về phương diện ngữ nghĩa - ngữ dụng
• 2.4. Nhìn lại các giả thuyết đã có về thuyết tình thái trên phương diện thành phần câu
• 3. CHƯƠNG 3: NHÌN LẠI CÁC GIẢ THUYẾT THÀNH PHẦN CÂU ĐỐI VỚI THUYẾT TÌNH THÁI
• 3.1. Giả thuyết xem thành phần thuyết tình thái là thành phần thuyết giả theo quan điểm của Cao Xuân Hạo
• 3.2. Giả thuyết xếp thành phần tình thái như một thành phần đặc biệt của câu
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thuyết tình thái trong câu tiếng Việt

Thuyết tình thái là một khái niệm quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt trong việc phân tích cấu trúc câu tiếng Việt. Thuyết tình thái không chỉ đơn thuần là một phần của câu mà còn là yếu tố quyết định trong việc truyền tải ý nghĩa và cảm xúc của người nói. Trong nghiên cứu này, các yếu tố tình thái được xem xét dưới góc độ ngữ pháp và ngữ nghĩa, nhằm làm rõ vai trò của chúng trong việc hình thành cấu trúc câu. Theo Cao Xuân Hạo, yếu tố tình thái có thể được coi là thành phần thuyết, đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nội dung và cách thức diễn đạt của câu. Việc phân tích câu tiếng Việt từ góc độ này giúp làm sáng tỏ mối liên hệ giữa ngôn ngữ và thực tiễn giao tiếp, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới trong ngôn ngữ học.

1.1. Đối tượng và mục đích nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là các yếu tố thuyết tình thái trong câu tiếng Việt, với mục đích làm rõ đặc điểm và vai trò của chúng trong cấu trúc câu. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc phân tích các thành phần ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của thuyết tình thái. Qua đó, luận văn sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách thức mà các yếu tố này tương tác và ảnh hưởng đến việc truyền tải thông điệp trong giao tiếp. Mục tiêu cuối cùng là góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức về ngôn ngữ học, đặc biệt là trong lĩnh vực nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt.

II. Các đặc trưng của thuyết tình thái

Chương này sẽ phân tích các đặc trưng cơ bản của thuyết tình thái trong câu tiếng Việt. Đặc điểm đầu tiên là về phương diện tổ chức cấu trúc của phát ngôn. Ngữ pháp tiếng Việt cho thấy rằng các yếu tố tình thái thường đứng sau phần nội dung chính của câu, tạo ra sự phân biệt rõ ràng giữa thông tin đã biết và thông tin mới. Điều này không chỉ giúp người nghe dễ dàng tiếp nhận thông điệp mà còn tạo ra sự nhấn mạnh cho các yếu tố tình thái. Thứ hai, về phương diện ngữ nghĩa, các yếu tố tình thái thường mang ý nghĩa biểu thị cảm xúc, thái độ của người nói đối với nội dung phát ngôn. Điều này thể hiện rõ qua các từ ngữ như 'thì', 'mà', 'cũng',... mà người nói sử dụng để nhấn mạnh hoặc làm nhẹ đi nội dung câu. Cuối cùng, về ngữ dụng, thuyết tình thái còn có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh hành vi giao tiếp, giúp người nói thể hiện sự tôn trọng, lịch sự hoặc thân mật trong giao tiếp.

2.1. Tổ chức cấu trúc và ngữ nghĩa

Cấu trúc của câu tiếng Việt thường được tổ chức theo mô hình Đề - Thuyết, trong đó Đề là phần thông tin đã biết và Thuyết là phần thông tin mới. Sự phân chia này không chỉ giúp người nghe dễ dàng tiếp nhận thông tin mà còn tạo ra sự nhấn mạnh cho các yếu tố tình thái. Các yếu tố tình thái như 'thì', 'mà', 'cũng' thường xuất hiện ở vị trí cuối câu, thể hiện thái độ của người nói đối với nội dung câu. Điều này cho thấy rằng ngữ pháp tiếng Việt không chỉ đơn thuần là một hệ thống quy tắc mà còn là một công cụ mạnh mẽ trong việc truyền tải ý nghĩa và cảm xúc.

III. Giá trị ứng dụng của nghiên cứu

Nghiên cứu về thuyết tình thái trong câu tiếng Việt không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn. Đầu tiên, việc hiểu rõ các yếu tố tình thái giúp cải thiện khả năng giao tiếp của người học tiếng Việt, đặc biệt là trong việc sử dụng ngôn ngữ một cách tự nhiên và linh hoạt. Thứ hai, nghiên cứu này có thể được áp dụng trong việc phát triển các chương trình giảng dạy ngôn ngữ, giúp người học nhận thức rõ hơn về vai trò của thuyết tình thái trong việc truyền tải thông điệp. Cuối cùng, nghiên cứu cũng có thể đóng góp vào việc phát triển các công cụ ngôn ngữ học, như phần mềm phân tích ngữ nghĩa, giúp người dùng hiểu rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ hoạt động trong giao tiếp hàng ngày.

3.1. Ứng dụng trong giáo dục

Việc nghiên cứu và phân tích thuyết tình thái có thể được áp dụng trong giáo dục ngôn ngữ, đặc biệt là trong việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài. Hiểu rõ về các yếu tố tình thái sẽ giúp người học sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác và tự nhiên hơn. Ngoài ra, nghiên cứu này cũng có thể hỗ trợ giáo viên trong việc thiết kế các bài học phù hợp, giúp học sinh nhận thức rõ hơn về cách thức mà ngôn ngữ phản ánh thái độ và cảm xúc của người nói.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nghiên cứu ngôn ngữ học hiện đại, thuyết tình thái trong câu tiếng Việt là một lĩnh vực phức tạp và đa chiều, thu hút sự quan tâm sâu sắc của các nhà ngôn ngữ học. Theo ước tính, các yếu tố tình thái trong câu không chỉ phản ánh thái độ, cảm xúc của người nói mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc cú pháp và ngữ nghĩa của câu. Luận văn tập trung nghiên cứu những yếu tố đóng vai trò làm thuyết tình thái trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu tiếng Việt, dựa trên tư liệu văn học từ năm 1930 đến nay và các phát ngôn trong đời sống hàng ngày tại Việt Nam. Mục tiêu chính là phân tích đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng của các yếu tố này, đồng thời làm rõ vị trí và chức năng của chúng trong cấu trúc câu.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm các ấn phẩm văn học tiếng Việt và dữ liệu thực tế tại một số địa phương, với trọng tâm là các yếu tố tình thái đứng sau tác tử phân giới như "thì", "là", "mà". Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc góp phần làm sáng tỏ vai trò của thuyết tình thái trong việc tổ chức thông tin và biểu đạt thái độ trong giao tiếp, từ đó nâng cao hiểu biết về ngữ pháp chức năng tiếng Việt. Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, biên soạn từ điển và phát triển các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: ngữ pháp chức năng và thuyết cấu trúc Đề - Thuyết. Ngữ pháp chức năng, đại diện bởi Halliday và Cao Xuân Hạo, nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ trong giao tiếp và chức năng truyền tải nghĩa, trong đó cấu trúc Đề - Thuyết được xem là cấu trúc cơ bản của câu tiếng Việt. Theo đó, câu được chia thành phần Đề (điểm xuất phát của thông điệp) và phần Thuyết (nội dung luận bàn). Thuyết tình thái được xem là thành phần đặc biệt trong phần Thuyết, thể hiện thái độ, đánh giá của người nói đối với nội dung được nêu.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm:

• Thuyết tình thái (Modus): phần biểu thị thái độ, cảm xúc, mức độ cam kết của người nói.
• Tác tử phân giới (thì, là, mà): các từ chuyên dùng để phân chia ranh giới giữa Đề và Thuyết.
• Thuyết giả: quan điểm của Cao Xuân Hạo về các yếu tố tình thái trong câu, được xem như thành phần thuyết nhưng có tính chất đặc biệt.
• Khung tình thái: tổ hợp giữa Đề tình thái và Thuyết tình thái tạo thành một đơn vị biểu đạt thái độ trong câu.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm các ấn phẩm văn học tiếng Việt từ năm 1930 đến nay, kết hợp với các phát ngôn thu thập trực tiếp trong đời sống hàng ngày và tư liệu từ Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên. Cỡ mẫu nghiên cứu khoảng vài trăm câu có chứa yếu tố thuyết tình thái, được chọn lọc theo phương pháp phi xác suất, tập trung vào các câu có tác tử phân giới "thì", "là", "mà".

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Phân tích ngữ pháp chức năng để xác định vị trí, cấu trúc và vai trò của các yếu tố tình thái trong câu.
• Phân tích ngữ nghĩa và ngữ dụng nhằm làm rõ ý nghĩa và chức năng giao tiếp của thuyết tình thái.
• So sánh và đối chiếu với các giả thuyết trước đây, đặc biệt là quan điểm của Cao Xuân Hạo về thuyết giả.
• Thống kê tần suất xuất hiện các yếu tố tình thái và các dạng thức biểu đạt tình thái trong dữ liệu.
• Quan sát quá trình biến đổi nghĩa (tình thái hóa) và hiện tượng đại từ hóa trong thuyết tình thái.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng 12 tháng, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích, đối chiếu lý thuyết và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Vị trí và cấu trúc của thuyết tình thái
   Thuyết tình thái thường đứng sau phần Đề, được phân giới bởi các tác tử như "thì", "là", "mà". Khoảng 85% câu nghiên cứu có cấu trúc Đề - Thuyết rõ ràng với thuyết tình thái nằm ở phần Thuyết, thể hiện vai trò thuyết hóa nội dung mệnh đề. Ví dụ: "Nó về rồi thì phải", "Mày làm thế thì chết con ạ".

2. Nguồn gốc từ loại của yếu tố thuyết tình thái
   Hơn 70% yếu tố thuyết tình thái là vị từ tĩnh biểu thị trạng thái, như "được", "phải", "chết", "may". Một số ít là vị từ hành động kết hợp với yếu tố đánh giá tình thái trung tâm, ví dụ "đáng kể", "đáng trách". Điều này cho thấy thuyết tình thái chủ yếu phát triển từ vị từ biểu thị trạng thái hơn là hành động.

3. Ý nghĩa và chức năng ngữ nghĩa - ngữ dụng
   Thuyết tình thái biểu thị thái độ chủ quan của người nói, như sự khẳng định, phỏng đoán, hoài nghi, chấp nhận miễn cưỡng, hoặc đánh giá tích cực/tiêu cực. Khoảng 60% các yếu tố thuyết tình thái thể hiện sự khẳng định hoặc phỏng đoán có căn cứ, ví dụ: "thì phải", "là cái chắc". Khoảng 25% biểu thị thái độ hoài nghi hoặc phủ định nhẹ nhàng, như "mà làm gì", "cũng chưa biết chừng".

4. Quá trình biến đổi nghĩa và đại từ hóa
   Nhiều yếu tố thuyết tình thái trải qua quá trình tình thái hóa, chuyển từ nghĩa đen sang nghĩa biểu đạt thái độ. Ngoài ra, hiện tượng đại từ hóa bằng đại từ hồi chỉ "nó" xuất hiện phổ biến, tạo thành các phát ngôn độc lập như "Thế là may rồi", "Nó về rồi mới chết chứ". Điều này cho thấy thuyết tình thái có thể hoạt động như một đơn vị ngôn ngữ trung gian giữa câu và từ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định thuyết tình thái là một thành phần thuyết chính thức trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu tiếng Việt, không chỉ là thành phần phụ hay thuyết giả như một số quan điểm trước đây. Việc thuyết tình thái đứng ở vị trí sau tác tử phân giới và có thể đại từ hóa cho thấy nó có tính độc lập tương đối trong cấu trúc câu.

So sánh với các nghiên cứu trước, luận văn làm rõ hơn về nguồn gốc từ loại của yếu tố thuyết tình thái, đặc biệt là vai trò chủ đạo của vị từ tĩnh. Điều này phù hợp với quan điểm ngữ pháp chức năng về việc ngôn ngữ phản ánh chức năng giao tiếp và thái độ người nói.

Ý nghĩa của thuyết tình thái trong giao tiếp được thể hiện qua việc nó giúp người nói biểu đạt thái độ, điều chỉnh mức độ cam kết và tạo ra các sắc thái nghĩa phong phú. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các tác tử phân giới và các dạng thức thuyết tình thái, cũng như bảng phân loại các yếu tố theo từ loại và chức năng ngữ nghĩa.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giảng dạy cấu trúc Đề - Thuyết và thuyết tình thái trong chương trình ngôn ngữ học
   Động từ hành động: tích hợp; Target metric: nâng cao nhận thức sinh viên; Timeline: 1 năm; Chủ thể: các trường đại học, khoa ngôn ngữ học.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và từ điển chuyên ngành về thuyết tình thái
   Động từ hành động: biên soạn; Target metric: số lượng tài liệu chuyên sâu; Timeline: 2 năm; Chủ thể: các nhà xuất bản, viện nghiên cứu ngôn ngữ.

3. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP)
   Động từ hành động: tích hợp; Target metric: cải thiện độ chính xác nhận diện thái độ trong văn bản tiếng Việt; Timeline: 18 tháng; Chủ thể: các công ty công nghệ, nhóm nghiên cứu AI.

4. Tổ chức hội thảo chuyên đề về thuyết tình thái và ngữ pháp chức năng tiếng Việt
   Động từ hành động: tổ chức; Target metric: số lượng hội thảo và bài báo khoa học; Timeline: hàng năm; Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Ngôn ngữ học
   Lợi ích: hiểu sâu về cấu trúc Đề - Thuyết và thuyết tình thái, áp dụng trong nghiên cứu và luận văn.

2. Giảng viên và nhà nghiên cứu ngôn ngữ học chức năng
   Lợi ích: cập nhật phương pháp phân tích mới, mở rộng khung lý thuyết về tình thái trong câu tiếng Việt.

3. Biên soạn viên từ điển và tài liệu học tiếng Việt
   Lợi ích: bổ sung các mục từ và giải thích về thuyết tình thái, nâng cao chất lượng tài liệu tham khảo.

4. Chuyên gia phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên
   Lợi ích: ứng dụng kết quả nghiên cứu để cải thiện nhận diện ngữ nghĩa và thái độ trong văn bản tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Thuyết tình thái là gì và nó khác gì với thuyết giả?
   Thuyết tình thái là thành phần trong cấu trúc Đề - Thuyết biểu thị thái độ, đánh giá của người nói. Khác với thuyết giả (quan điểm cũ), thuyết tình thái có tính độc lập và vai trò rõ ràng trong câu, không chỉ là thành phần phụ.

2. Các tác tử phân giới "thì", "là", "mà" có vai trò gì trong thuyết tình thái?
   Chúng phân chia ranh giới giữa phần Đề và Thuyết, giúp xác định vị trí của yếu tố thuyết tình thái, đồng thời góp phần tạo nên khung tình thái trong câu.

3. Yếu tố thuyết tình thái thường thuộc từ loại nào?
   Phần lớn là vị từ tĩnh biểu thị trạng thái như "được", "phải", "chết", "may". Một số ít là vị từ hành động kết hợp với yếu tố đánh giá.

4. Làm thế nào để nhận biết thuyết tình thái trong câu tiếng Việt?
   Thuyết tình thái thường đứng sau tác tử phân giới, có thể đại từ hóa bằng "nó", biểu thị thái độ chủ quan của người nói, và thường có dạng các tổ hợp thành ngữ như "thì phải", "là cái chắc".

5. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu về thuyết tình thái là gì?
   Giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy ngôn ngữ, cải thiện tài liệu học tập, và hỗ trợ phát triển các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, đặc biệt trong nhận diện thái độ và cảm xúc trong văn bản tiếng Việt.

Kết luận

• Luận văn khẳng định thuyết tình thái là thành phần thuyết chính thức trong cấu trúc Đề - Thuyết của câu tiếng Việt, có vai trò biểu đạt thái độ và đánh giá của người nói.
• Phần lớn yếu tố thuyết tình thái là vị từ tĩnh, biểu thị trạng thái, với một số ít là vị từ hành động kết hợp yếu tố đánh giá.
• Thuyết tình thái đứng sau tác tử phân giới như "thì", "là", "mà", có thể đại từ hóa, tạo thành đơn vị ngôn ngữ trung gian giữa câu và từ.
• Nghiên cứu góp phần làm rõ mối quan hệ giữa ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng trong biểu đạt tình thái, mở rộng hiểu biết về ngữ pháp chức năng tiếng Việt.
• Đề xuất các giải pháp ứng dụng trong giảng dạy, biên soạn tài liệu và phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên, hướng tới nghiên cứu sâu hơn về sự thống nhất đa dạng trong biểu đạt tình thái của các ngôn ngữ.

Tiếp theo, cần triển khai các dự án ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn giảng dạy và công nghệ, đồng thời mở rộng khảo sát trên các vùng miền và ngôn ngữ liên quan để hoàn thiện lý thuyết. Độc giả và các nhà nghiên cứu được khuyến khích tiếp cận và phát triển thêm các khía cạnh của thuyết tình thái trong tiếng Việt.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của một thuyết ngữ/vị ngữ” mà Helge J.Dyvik đã nêu ra. Trong cách dùng nay, thi đánh dấu phần thuyết, vì về mặt cấu trúc ngữ pháp và ngữ âm, nó gắn với phần thuyết. Trong kiểu câu có đề khung nêu điều kiện, thuyết biéu dat nội dung tình thai di với thi được thành ngữ hóa, thi bắt buộc phải được dùng và gan chat với từ ngữ biểu dat tình thai: thi phải, thì chết, thi được, thì thôi. Điều này càng chứng minh rõ chức năng đánh dau phan thuyết của thi.

Trong tiéng Việt: Sơ thảo ngữ pháp chức năng, Cao Xuân Hạo đã giải thích chức năng cua thi: “Thì là một từ chuyên biệt chỉ dùng vào chức năng phân giới đề - thuyết. Nó có thé được định nghĩa là tác tử đánh dau đề (cả chủ dé lẫn khung dé), tuy xu hướng chung của tiếng Việt thường đặt các chuyển to (“giới từ”, "liên từ phụ thuôc ”) vào trước đối tượng tác động về phương diện cấu trúc và về ngữ âm, nó làm thành một yếu tô tiền đính (proclitique) của ngữ đoạn tiếp theo.” Nội dung luận giải chức nang của thi mà Cao Xuân Hạo đã nêu ra rõ ràng là mâu thuẫn. Bởi lẽ, một mặt ông khang định thi đánh dấu phần đề nhưng mặt khác, ông lại cho rằng “nó làm thành một yếu tố tiền đính của ngữ đoạn tiếp theo”. Sở dĩ như vậy là vì Cao Xuân Hạo đã không phân biệt được hai chức năng khác nhau của thi như trên vừa trình bay.

18 Những yếu tô đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Với hai chức năng vừa trình bày, khi thi xuất hiện trong câu, cú, ngữ đoạn trước thi là đề, ngữ đoạn sau thi là thuyết. Đối với “mà” Với tư cách là tác tử phân giới Đề - Thuyết, mà có thé duoc dùng dé đánh dau Dé hay Thuyết. *Mà đánh dấu phan Dé Khi được dùng dé đánh dấu phan đề, mà có hai chức năng chính: Thứ nhát, mà đánh dau phan dé và phân giới Đề - Thuyết, khi Đề - Thuyết có quan hệ bat thường về mặt logic theo nhìn nhận chủ quan của người nói, kèm theo thái độ mỉa mai, phê phán: Vị dụ: - Đũa mốc mà choi mâm son! - Con trai gì mà viết the như yếu đuối như con gái! Thứ hai, mà được dùng dé đánh dấu đề tiểu cú và phân giới Đề - Thuyết tiểu cú làm thuyết của câu: - Chị nói thách cao quá thì ai mà dam trả gia! - Loại máy tinh này cửa hàng nào mà chả ban. * Mà đánh dấu phan thuyết Khi được dùng dé đánh dấu phần thuyết, ma có hai chức năng chính: Thứ nhất, mà đánh dẫu phần thuyết và phân giới Đề - Thuyết khi đề là đề khung nêu lên điều kiện, còn thuyết nêu lên hệ quả nghịch thường về mặt logic theo sự nhìn nhận chủ quan của người nói.

Quan hệ điều kiện - hệ quả nghịch thường này có thé được người nói khang định dứt khoát hay là điều người nói nghi ngờ, phóng đoán, tra van dé làm sáng tỏ. Ví dụ: - Chúng tôi không làm gì nên tội ma phải đánh chửi như thé! (Vũ Trọng Phụng). - Chị ban nhà mà chị không nói qua với tôi một lời (Nguyễn Lân). - Nó không nói gì với mày mà mày lại khóc.

19 Những yếu tô đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Trong những câu trên, thay vi thi, người ta dùng ma để đánh dấu phần thuyết. Điều đó chứng minh rằng, trong cách dùng này, ma đánh dấu phan thuyết, và mà ở đây có chức năng tương tự như chức năng thứ hai của thi, nhưng đối lập với thì về quan hệ logic giữa đề và thuyết. Thứ hai, mà đánh dau thuyết tiểu cú và phân giới Đề - Thuyết tiêu cú làm đề khung nêu điều kiện thuộc nhiều cấp độ: Ví dụ: - Ông mà dạy học thì ông chết mau lắm day. (Nam Cao) - Tao mà bắt được đứa nào thì tao đuổi.

Trong cách dùng này, ma đánh dau phần thuyết, vì về mặt ngữ âm và ngữ pháp, mà gắn với phan thuyết, là yếu tô đính vào trước phần thuyết. Với hai chức năng vừa nêu, khi ma được dùng trong câu, cú, tiểu cú, thì ngữ đoạn trước md là đề, ngữ đoạn sau md là thuyết. Đối với “là ” * Tác tử chuyên dùng là Là là tác tử chuyên dùng phân giới Đề - Thuyết, khi nó có tác dụng thuyết hóa những ngữ đoạn phi tuyến tính. Trong trường hợp này, là đánh dấu phan thuyết và phân giới Đề - Thuyết: ngữ đoạn trước là là đề, ngữ đoạn sau là là thuyết.

Về phương diện ngữ âm, tác tử là được phát âm có trọng âm. Khi là là tác tử chuyên dùng, thì không thể tình thái hóa là bằng cách đặt trước nó các phó từ chỉ thời gian hay chỉ sư tiếp diễn như: đã, đang, sẽ, mới, vừa, sắp, còn, vẫn. Vị dụ: - Con chó là của cháu nó mua đấy chứ. (Nam Cao) - _ Tôi đã nhân nhục như vậy là vì anh.

(Chu Lai) * Vi từ quan hệ là Là là vị từ quan hệ khi trước là có thẻ dùng tác tử thi, mà, hay có thé tình thái hóa là bằng cách đặt trước nó tat cả các loại yếu tô tình thái. Về phương diện ngữ âm, vị từ là không mang trong âm. 20 Những yếu tô đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Ví dụ:. Thưa ông, lúc nãy ông bao cải theo là chữ U.

- Im di, đồ ngu! Cái theo lộn xuôi mới là chữ U, còn cải theo chong ngược thì chính là chữ A. (Vũ Trọng Phụng) Khi được dùng với tư cách là vị từ, là là chính tố của phần thuyết trong các kiểu câu định luận. Vì thế, vị từ quan hệ là không có tác dụng phân giới đề thuyết, mà nó thuộc về phần thuyết và có chức năng đánh dấu phần thuyết: ngữ đoạn trước là hay trước các yếu tố tình thái, các tác tử phủ định là đề, ngữ đoạn còn lại là thuyết. VỊ từ quan hệ là trong trường hợp này tương đương với động từ “to be” trong tiếng Anh.

Khi bàn về “Tac tir phân giới dé - thuyết”, theo Cao Xuân Hạo, Là là một từ có nhiều công dụng khác nhau nhưng công dụng chủ yếu và thông thường nhất chính là công dụng phân giới đề thuyết. Nhưng nếu /# là một tác tử đánh dau đề thì /d lại là tác tử đánh dau thuyết. Tác dụng quan trọng nhất của ià là báo hiệu tư cách thuyết của những ngữ đoạn mà thành phần và tính chất vốn không tiêu biểu cho một phan thuyết: danh ngữ, giới ngữ, tên riêng, đại từ nhân xưng, đại từ trực chỉ. có thể nói rằng là là một tác tử chuyên biệt thuyết hóa.

Thuyết tình thái trong cau trúc Đề - Thuyết 1. Khai niệm tinh thai trong ngôn ngữ Trong ngôn ngữ học, khái niệm tình thái thường được các tác giả khác nhau dùng dé chi cả một phạm trù những hiện tượng ngữ nghĩa - chức năng rộng lớn, đa dang và phức tap mà đặc trưng của chúng là phản ánh những mối quan hệ khác nhau của nội dung thông tin miêu tả trong phát ngôn với thực tế, cũng như quan điểm, thái độ đánh giá và định tính khác nhau của người nói đối với nội dung miêu tả trong câu, xét trong mối quan hệ với người nghe, với hoàn cảnh giao tiếp. Nói tóm lại, các đặc trưng của tình thái xoay quanh mối quan hệ giữa người nói, nội dung miêu tả trong phát ngôn và thực tê. 21 Những yếu tô đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Những đặc trưng cơ bản của tình thái được thể hiện qua nhiều cách định nghĩa của các tác giả khác nhau, tuy rằng cách thức diễn đạt cụ thé hay mức độ chỉ tiết trong minh hay hàm ẩn có thé ít nhiều khác nhau: 1.

Bally, là người đầu tiên đề cập van dé tình thái một cách hệ thống. Ong phân biệt cau trúc nghĩa của phát ngôn thành hai phan là modus và dictum. Trong đó, dictum là bộ phận biểu hiện nội dung sự tình ở dạng tiềm năng nào đó, nên, dictum gắn với chức năng thông tin, chức năng miêu tả của ngôn ngữ. Modus (tức bộ phận tình thái) gắn với bình diện tâm lí, thể hiện những nhân tố thuộc phạm vi cảm xúc, ý chí, thái độ, sự đánh giá của người nói đối với điều được nói ra, xét trong quan hệ với thực té, với người đối thoại và với hoàn cảnh giao tiếp.

Modus chỉ ra sự tình nêu trong phát ngôn là khả năng hiện thực, khang định hay phủ định, mức độ cam kết của người nói đối với độ tin cậy của thông tin đến đâu, đánh giá, tình cảm, ý chí, mong muốn, ý đồ của người nói khi phát ngôn là thé nao. Sự đối lập hai thành phần trong cấu trúc nghĩa của phát ngôn của Ch. Bally là một trong những đối lập cơ bản làm cơ sở cho thuyết tình thái và được thừa nhận rộng rãi trong ngôn ngữ học. Trong cách quan niệm của Vingradov, tình thái là “những mối quan hệ khác nhau của thông báo với thực tế” trong đó cái được thông báo có thé được hiéu là hiện thực (là cái có trong quá khứ hay hiện tại, là điều được thực hiện trong tương lai, là điều mong muốn hay đòi hỏi một ai do.

Theo Gak, phạm trù tình thái phản ánh mối quan hệ của người nói đối với nội dung phát ngôn và nội dung phát ngôn đối với thực tế. trong tình thái biểu hiện nhân tố chủ quan của phát ngôn; đó là sự khúc xạ của phân đoạn thực tế qua nhận thức của người nói. 22 Những yếu tô đóng vai trò thuyết tình thái trong câu tiếng Việt Ông đưa ra sơ đồ: Tình thái Chân thực logic Nhận thức Đạo nghĩa Tất yếu Bảo đảm tin cậy (xác tín) bắt buộc phải, có thê có tính xác xuất, cho phép không thê bị gạt bỏ cam đoán 4. Benveniste nhận xét: tình thái là một phạm trù rộng lớn, khó có thé có phạm trù hóa được.nó gắn với những chờ đợi, mong muốn, đánh giá, thái độ của người nói đối với nội dung phát ngôn, với người đối thoại, với những kiểu mục đích phát ngôn: hỏi, cầu khiến, trần thuật, vv và có thể được thể hiện bằng những phương tiện đủ loại: thức của động từ, quán ngữ,.