mở đầu cho một thời đại tiểu thuyết mới”. Tiếp tục quan điểm của các nhà lý luận trên, trong "Trò chuyện về nghệ thuật kết cấu", tiểu thuyết gia Milan Kundera khi nói về lối kể chuyện bằng chiêm bao chủ nghĩa hiện đại đã viết "Các tiểu thuyết của Kafka là sự hợp nhất không có kẽ hở giữa giấc mơ và thực tại và là cái nhìn sáng suốt về thế giới hiện đại, sự tưởng tượng bị ngủ quên trong thế kỷ XIX được Kafka thình lình đánh thức dậy, và ông đã thành công trong việc mà những nhà siêu thực sau ông đã cố nhưng không thực sự làm được: trộn lẫn giữa cái mơ và cái thực” [73,105]. Nhận định trên của M.Kundera đã chứng tỏ tác giả đã phát hiện ra được đặc trưng bản chất của thế giới nghệ thuật của Kafka là sự kết hợp tuyệt vời giữa cái siêu thực và cái bình thường trên cơ sở của một trí tưởng tượng phong phú, qua đó đánh giá Kafka là một nhà văn đã mang đến những khám phá vĩ đại, mở ra một hướng đi mới cho lịch sử tiểu thuyết thế giới.Karelski trong bài viết "Về sáng tác của Kafka" đã đánh giá rất cao về ông, nhìn thấy "Hiệu quả đặc biệt của Kafka là tất cả đều rõ ràng, không có gì khó hiểu", và “tính phi logic, tính rời rạc, tính phi lý quá quắt, đầy phẫn khích của nội dung chính là cuộc cách mạng thầm lặng của Kafka” [71,101]. Tiếp theo, Nathalie Sarraute trong tập tiểu luận Thời đại nghi ngờ đã cho rằng: “Kafka là thiên tài của thời đại chúng ta.
K là nhà tiên tri báo trước kỷ nguyên của con người phi lý, con người không có sự sống. Cũng từ đây, Sarraute đã khích lệ “con người phải theo gót Kafka đi tìm những miền chưa khám phá để phát hiện con người phi lý trong thời đại ngày nay”… Trong Tiểu thuyết hiện đại, Dorothy Brewster&Min Angus Burrell đã đưa ra những lý giải kỳ lạ về Kafka: “Đó là một thế giới có hàng rào vây kín, thiếu không khí, âm thầm, nham hiểm. Những truyện của Kafka đều nghẹt thở 8 n và vô lý như những cơn ác mộng. Đôi khi chúng có giọng hài hước bí hiểm của mộng mị [16, 215].
Đánh giá tổng quan về thế giới nghệ thuật của Kafka, nhà lí luận người Áo E.Fischer trong một bài viết về Kafka đã phát biểu: “Toàn bộ các sáng tác của Kafka là “hình thức hợp nhất của hai yếu tố đối nghịch: Chủ nghĩa cực đoan của thơ trữ tình và phong cách phóng sự khách quan” [40, 85] và “Không có nhà văn nào thể hiện cái tiêu cực này, sự tha hóa tổng thể của con người bằng ngôn từ một cách sinh động tương tự. Tôi cho rằng cái cảm xúc mãnh liệt này, độ chính xác này về sự khủng khiếp liên quan chặt chẽ nhất với sự quá tải của các tiêu cực tính chất một chiều, với chủ nghĩa chủ quan” [40, 185]. Với nhận định này của E.Fischer, chứng tỏ tác giả đã nhìn thấy trong thế giới nghệ thuật của Kafka tính chất tiêu cực, sự tha hóa của con người, đồng thời khẳng định khả năng tái hiện hiện thực của nhà văn bằng tiếng nói nghệ thuật độc đáo. Nhắc đến các công trình nghiên cứu về Kafka không thể không kể đến E.Meletinxki, người đã dành rất nhiều công sức và tâm huyết nghiên cứu về sáng tác của ông qua tác phẩm Thi pháp của huyền thoại.
Đây là một công trình nghiên cứu rất đồ sộ đã chứng tỏ M.Meletinxki đã có một cái nhìn thấu suốt về thế giới huyền thoại của Kafka trên rất nhiều phương diện. Ông cho rằng: “Thế giới nghệ thuật của nhà văn là “sự biến cải siêu tưởng thế giới đời thường” [91, 472]. Ngoài những công trình nghiên cứu đã nêu trên, cũng cần phải kể đến các nhà nghiên cứu Việt Nam ở nước ngoài như: Hoàng Ngọc Tuấn, Nguyễn Quốc Trụ, Phạm Thị Hoài, Jennifer Tran, Khả Tri. đã dành khá nhiều công sức và tâm huyết của mình để đọc, nghiên cứu và dịch các công trình nghiên cứu về Kafka sang Tiếng Việt.
Riêng đối với Hoàng Ngọc Tuấn, ông đã xem Kafka như một người rất quan trọng trong việc đổi mới lịch sử tiểu thuyết; còn tác giả Nguyễn Quốc Trụ lại tìm thấy điểm gặp gỡ giữa Kafka và Chékhov trong việc cùng khám phá những bí mật của thế giới - những bí mật nằm trong thế giới của mỗi con người. 9 n Với Jennifer Tran lại xuất phát từ cái nhìn thần học, tôn giáo đã khẳng định tác phẩm của Kafka là hành động của một niềm tin của con người Do Thái. Như vậy, qua sự tổng hợp các ý kiến xung quanh vấn đề nghiên cứu về Franz Kafka ở trên thế giới, trong phạm vi khảo sát của chúng tôi đã nhận thấy: Các công trình nghiên cứu về Kafka là tương đối nhiều, mỗi bài viết thể hiện một quan điểm và được nhìn dưới một góc độ khác nhau, nhưng nhìn chung chủ yếu khai thác các tác phẩm của Kafka dưới góc độ: giá trị phản ánh hiện thực, và tính chất huyền thoại. Một số bài viết đã đề cập đến vấn đề phi lý nhưng mới chỉ dừng lại ở việc điểm qua chứ chưa đi vào phân tích một cách cụ thể và có hệ thống.
Mặc dầu vậy, những công trình nghiên cứu trên về Kafka đều góp thêm những căn cứ quý báu để khẳng định tầm vóc của Kafka trong lịch sử văn học, đồng thời gợi mở hướng tiếp cận cho chúng tôi tiếp tục nghiên cứu về các sáng tác của nhà văn tiêu biểu này. Tình hình nghiên cứu sáng tác của Franz Kafka ở Việt Nam Không chỉ nổi tiếng trên thế giới mà ngay cả ở Việt Nam, Franz Kafka cũng thu hút được sự quan tâm đông đảo những nhà phê bình, nghiên cứu. Tính đến nay, sẽ là rất khó khăn cho việc tổng kết và đưa ra con số cụ thể bao nhiêu bài viết và công trình lựa chọn sáng tác của Franz Kafka làm đối tượng nghiên cứu. Đứng trước sự phong phú của nguồn tư liệu khảo sát, chúng tôi điểm lại những ý kiến có đề cập ít nhiều đến vấn đề phi lý và có tính gợi mở trong việc chỉ ra những biểu hiện cụ thể của yếu tố phi lý trong sáng tác của nhà văn Kafka.
Ở Việt Nam, sáng tác của Kafka được giới thiệu sớm nhất trong đời sống văn học miền Nam khi chiến tranh đang diễn ra ác liệt. Trải qua gần 60 năm, có thể thấy dấu ấn của Kafka có những lúc đậm nhạt khác nhau do sự chi phối của điều kiện tiếp nhận nhưng sáng tác của ông vẫn không ngừng hiện diện trong đời sống văn học Việt Nam, qua dịch thuật, giảng dạy, nghiên cứu - phê bình và qua sáng tạo văn học. Thời gian đầu Kafka được nhắc rải rác ở các công trình nghiên cứu của các nhà lý luận, phê bình ở miền Nam trước năm 1975. Khởi đầu cho sự tiếp nhận sáng tác của Kafka có thể kể đến quan điểm của tác giả Trần Triệu Luật khi giới thiệu với 10 n bạn đọc cuốn: “Ý thức mới trong văn nghệ và triết học” của Phạm Công Thiện, Trần Triệu Luật đã thể hiện thái độ không đồng tình với Phạm Công Thiện và đặt câu hỏi: “Tại sao lại trình bày Kafka như ý thức cô đơn, cô lập trong khi Huguenin lại như là ý thức của sự khắc khoải mà không thể trái ngược lại” [84, 57].
Tổng kết tình hình dịch thuật, giới thiệu văn học phương Tây hiện đại tại miền Nam việt Nam trước 1975, Hoàng Nhân trong “Nhận định văn học phương Tây hiện đại” cho rằng việc truyền bá sáng tác của Kafka cùng các nhà văn phương Tây hiện đại là vì “một số thiên lệch với dụng ý chính trị, thương mại về các trào lưu phản động, suy đồi nhằm phục vụ cho chủ nghĩa thực dân mới” [115, 16]. Bình luận về cách tiếp nhận “Toà lâu đài” của Doãn Quốc Sỹ trong “Văn học và tiểu thuyết”, Lê Đình Kỵ đánh giá “cách giải thích của Doãn Quốc Sỹ không phải hoàn toàn không có cơ sở, nhưng nó quá hẹp, quá riêng tư khi gắn liền nó với sự cách biệt tình phụ tử lại vừa quá rộng, quá xa khi muốn biến lâu đài kia thành “thượng đế” [69, 133]. Không chỉ tiếp nhận sáng tác của Kafka ở miền Nam mà sáng tác của ông còn được tiếp nhận ở Miền Bắc, đầu tiên có thể kể đến công trình nghiên cứu tác giả Đỗ Đức Hiểu. Với chuyên luận "Phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa" Đổ Đức Hiểu một mặt thừa nhận vai trò tiên phong của F.Kafka đối với văn học hiện sinh cũng như những yếu tố hiện thực, có tính chất tố cáo một chế độ quan liêu, một chế độ nhà nước nghẹt thở đầy áp bức.
Mặt khác ông phê phán những yếu tố siêu hình về thân phận con người tràn ngập trong tác phẩm, lấn át cả một số yếu tố hiện thực. Ông viết: “sáng tác của Kafka có tính chất tố cáo một chế độ quan liêu khủng khiếp, một chế độ nhà nước nghẹt thở, đầy áp bức và ngạo nghễ”, và “một sự phản kháng tiêu cực mơ hồ, bất lực và tuyệt vọng, không thể là một tấm gương cách mạng” [56, 86]. Hoàng Trinh trong công trình "Phương Tây - Văn học và con người" đã nghiên cứu một số nhà văn phương Tây trước vấn đề "thân phận con người" và Kafka là tác giả được nói tới đầu tiên. Trong khi phân tích để chỉ ra những đặc trưng của Kafka với việc phản ánh hiện thực, tác giả cho rằng những tư liệu rút ra từ hiện 11 n thực khi vào tác phẩm của Kafka "đã biến dạng thành một thế giới mờ ảo", quái dị, bay lơ lửng ở trên những cơ sở thực tế của nó, thực đã pha trộn với mộng và nhiều lúc bị mộng lấn át.
Bước sang thời kỳ đổi mới, nghiên cứu về Kafka được mở rộng hơn với sự đóng góp tích cực của Đặng Anh Đào, Trương Đăng Dung, Lê Huy Bắc, Phùng Văn Tửu, Đỗ Ngoạn, Nguyễn Văn Dân,. Với những chuẩn thẩm mỹ mới, việc nhìn nhận Kafka đã có chiều hướng tích cực và thỏa đáng hơn trước, về cơ bản những vấn đề nghệ thuật và nội dung trong sáng tác của Franz Kafka được nghiên cứu một cách chuyên sâu và chủ yếu tập trung xoay quanh ba mảng đề tài: tính huyền thoại, tính phi lý và sự tha hóa. Nhắc tới những công trình nghiên cứu về Franz Kafka, nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào - người từng được xem là một “chuyên gia về Kafka” ở Việt Nam, đã dành rất nhiều thời gian, tâm huyết của của mình để nghiên cứu về tác giả mà bà rất yêu quý.