Nghiên Cứu Về Yếu Tố Thể Hiện Lịch Sự Trong Câu Cầu Khiến Tiếng Việt

Tài liệu chuyên sâu Yếu Tố Lịch Sự Trong Câu Cầu Khiến Tiếng Việt, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho chuyên ngành

• Tác giả: Phạm Thùy Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Yếu Tố Lịch Sự Trong Câu Cầu Khiến Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN
• 1.1. Lý thuyết hành động ngôn từ với việc phân biệt câu và phát ngôn
• 1.2. Vấn đề tình thái trong ngôn ngữ học
• 2. CHƯƠNG 2: TIÊU CHÍ NHẬN DIỆN CÂU CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ HOẠT ĐỘNG CỦA NHỮNG YẾU TỐ THỂ HIỆN LỊCH SỰ TRONG CÂU CẦU KHIẾN TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về câu cầu khiến trong tiếng Việt

Câu cầu khiến là một loại câu có vai trò quan trọng trong giao tiếp. Nó không chỉ đơn thuần là một cấu trúc ngữ pháp mà còn thể hiện những hành động ngôn ngữ cụ thể. Theo lý thuyết hành động ngôn từ, câu cầu khiến có thể được hiểu là những phát ngôn có mục đích giao tiếp rõ ràng. Đặc điểm nổi bật của câu cầu khiến là khả năng tác động đến người nghe, từ đó ảnh hưởng đến thể diện của họ. Điều này cho thấy rằng, câu cầu khiến không chỉ là một công cụ ngôn ngữ mà còn là một phương tiện thể hiện sự lịch sự trong giao tiếp. Việc sử dụng câu cầu khiến một cách khéo léo sẽ giúp người nói đạt được hiệu quả giao tiếp cao hơn.

1.1. Định nghĩa và phân loại câu cầu khiến

Câu cầu khiến được định nghĩa là những câu có mục đích yêu cầu, đề nghị hoặc khuyên bảo. Chúng có thể được phân loại thành nhiều loại khác nhau dựa trên ngữ cảnh và mục đích sử dụng. Trong tiếng Việt, câu cầu khiến thường được nhận diện qua các dấu hiệu ngữ pháp như động từ cầu khiến, từ ngữ chỉ sự yêu cầu, và cấu trúc câu. Việc phân loại này không chỉ giúp nhận diện câu cầu khiến mà còn giúp hiểu rõ hơn về cách thức mà chúng được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày.

1.2. Tính lịch sự trong câu cầu khiến

Tính lịch sự là một yếu tố quan trọng trong việc sử dụng câu cầu khiến. Khi thực hiện hành vi cầu khiến, người nói cần phải chú ý đến cảm xúc và thể diện của người nghe. Các phương tiện ngôn ngữ như từ ngữ, ngữ điệu, và cấu trúc câu đều có thể được sử dụng để thể hiện tính lịch sự. Việc lựa chọn từ ngữ phù hợp và sử dụng các hình thức lịch sự sẽ giúp người nói truyền đạt yêu cầu một cách hiệu quả mà không làm tổn thương đến thể diện của người nghe. Điều này cho thấy rằng, tính lịch sự trong giao tiếp không chỉ là một yêu cầu mà còn là một nghệ thuật.

II. Các yếu tố ảnh hưởng đến tính lịch sự trong câu cầu khiến

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến tính lịch sự trong câu cầu khiến, bao gồm ngữ cảnh giao tiếp, mối quan hệ giữa người nói và người nghe, và mục đích của hành vi cầu khiến. Ngữ cảnh giao tiếp đóng vai trò quan trọng trong việc xác định cách thức sử dụng câu cầu khiến. Ví dụ, trong một tình huống trang trọng, người nói có thể sử dụng các hình thức lịch sự hơn để thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Mối quan hệ giữa người nói và người nghe cũng ảnh hưởng đến cách thức cầu khiến. Nếu người nói có mối quan hệ thân thiết với người nghe, họ có thể sử dụng các hình thức cầu khiến ít trang trọng hơn. Ngược lại, trong các tình huống chính thức, việc sử dụng các hình thức lịch sự là cần thiết để duy trì thể diện cho cả hai bên.

2.1. Ngữ cảnh giao tiếp

Ngữ cảnh giao tiếp là yếu tố quyết định trong việc lựa chọn hình thức câu cầu khiến. Trong các tình huống khác nhau, người nói cần phải điều chỉnh cách thức cầu khiến để phù hợp với hoàn cảnh. Ví dụ, trong một cuộc họp chính thức, việc sử dụng các câu cầu khiến lịch sự sẽ giúp tạo ra bầu không khí tôn trọng và chuyên nghiệp. Ngược lại, trong các tình huống thân mật, người nói có thể sử dụng các câu cầu khiến đơn giản hơn mà không cần quá chú trọng đến tính lịch sự.

2.2. Mối quan hệ giữa người nói và người nghe

Mối quan hệ giữa người nói và người nghe cũng ảnh hưởng đến cách thức sử dụng câu cầu khiến. Nếu người nói và người nghe có mối quan hệ thân thiết, người nói có thể sử dụng các hình thức cầu khiến ít trang trọng hơn. Tuy nhiên, trong các tình huống chính thức hoặc khi người nói không quen biết người nghe, việc sử dụng các hình thức lịch sự là rất quan trọng để duy trì thể diện cho cả hai bên. Điều này cho thấy rằng, mối quan hệ xã hội có thể tác động mạnh mẽ đến cách thức giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ.

III. Phương thức đảm bảo tính lịch sự trong cầu khiến tiếng Việt

Để đảm bảo tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt, người nói có thể áp dụng nhiều phương thức khác nhau. Một trong những phương thức phổ biến là sử dụng các từ ngữ lịch sự, như 'xin', 'mời', 'vui lòng', để thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Ngoài ra, việc sử dụng ngữ điệu và cử chỉ cũng có thể góp phần làm tăng tính lịch sự trong giao tiếp. Người nói cần phải chú ý đến cách thức diễn đạt và lựa chọn từ ngữ phù hợp để tránh gây hiểu lầm hoặc làm tổn thương đến người nghe. Việc sử dụng các phương thức này không chỉ giúp người nói truyền đạt yêu cầu một cách hiệu quả mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe.

3.1. Sử dụng từ ngữ lịch sự

Việc lựa chọn từ ngữ lịch sự là một trong những phương thức quan trọng để đảm bảo tính lịch sự trong câu cầu khiến. Các từ như 'xin', 'mời', và 'vui lòng' không chỉ giúp làm mềm yêu cầu mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với người nghe. Sử dụng từ ngữ lịch sự sẽ giúp người nói truyền đạt yêu cầu một cách hiệu quả mà không làm tổn thương đến thể diện của người nghe. Điều này cho thấy rằng, từ vựng lịch sự đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng mối quan hệ giao tiếp tích cực.

3.2. Ngữ điệu và cử chỉ trong giao tiếp

Ngữ điệu và cử chỉ cũng là những yếu tố quan trọng trong việc thể hiện tính lịch sự trong câu cầu khiến. Một ngữ điệu nhẹ nhàng, thân thiện có thể giúp làm giảm bớt sự căng thẳng trong giao tiếp và tạo ra bầu không khí thoải mái hơn. Cử chỉ như mỉm cười, gật đầu cũng có thể góp phần làm tăng tính lịch sự trong giao tiếp. Việc kết hợp giữa ngữ điệu, cử chỉ và từ ngữ sẽ giúp người nói truyền đạt yêu cầu một cách hiệu quả và lịch sự hơn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngôn ngữ học hiện đại, việc nghiên cứu câu cầu khiến trong tiếng Việt ngày càng trở nên cấp thiết do vai trò quan trọng của loại câu này trong giao tiếp hàng ngày. Theo ước tính, câu cầu khiến không chỉ đơn thuần là một kiểu câu biểu thị yêu cầu hay mệnh lệnh mà còn chứa đựng nhiều sắc thái ngữ dụng phức tạp, đặc biệt là yếu tố lịch sự – một thành tố quyết định hiệu quả giao tiếp. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích một cách toàn diện và hệ thống các yếu tố thể hiện tính lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt, dựa trên cơ sở lý thuyết ngữ dụng hiện đại và ngữ pháp chức năng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các câu cầu khiến đích thực được sử dụng trong giao tiếp trực tiếp, với tư liệu thu thập từ các văn bản văn học (truyện, kịch) xuất bản từ năm 1954 đến nay, nhằm phản ánh sự đa dạng và phong phú của ngôn ngữ trong thực tiễn. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ nằm ở việc làm rõ các đặc điểm ngữ pháp và ngữ dụng của câu cầu khiến mà còn góp phần hoàn thiện các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại, đồng thời hỗ trợ việc biên soạn tài liệu dạy tiếng Việt cho người Việt và người nước ngoài, nâng cao hiệu quả giao tiếp trong xã hội đa dạng và hội nhập hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết ngôn ngữ học chủ đạo: lý thuyết hành động ngôn từ và lý thuyết lịch sự. Lý thuyết hành động ngôn từ của J. Austin và J. Searle phân loại hành vi ngôn ngữ thành các nhóm như xác tín, điều khiển (directives), cam kết, biểu cảm và tuyên bố, trong đó hành vi điều khiển tương ứng với hành vi cầu khiến. Lý thuyết này giúp phân biệt rõ ràng giữa câu và phát ngôn, đồng thời làm rõ các điều kiện để một câu có thể thực hiện hành vi cầu khiến, bao gồm đích tại lời, trạng thái tâm lý của người nói, nội dung mệnh đề và khả năng thực hiện của người nghe. Bên cạnh đó, lý thuyết lịch sự của Brown và Levinson, cùng với các quan điểm của R. Lakoff, Leech và P. Levinson, được sử dụng để phân tích các chiến lược và yếu tố thể hiện tính lịch sự trong câu cầu khiến. Các khái niệm như thể diện dương tính và âm tính, chiến lược lịch sự tích cực và tiêu cực, cũng như các tiêu chí lịch sự như khéo léo, hào phóng, khiêm tốn được áp dụng để đánh giá mức độ lịch sự trong giao tiếp.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Lực ngôn trung (illocutionary force): Hiệu lực tại lời của phát ngôn, xác định hành vi ngôn ngữ được thực hiện.
• Tình thái (modality): Thái độ của người nói đối với nội dung mệnh đề, bao gồm tình thái nhận thức và tình thái đạo nghĩa.
• Chiến lược lịch sự: Các phương thức ngôn ngữ nhằm giảm thiểu tổn thương thể diện người nghe trong hành vi cầu khiến.
• Thể diện (face): Mong muốn được tôn trọng và tự do hành động của người tham gia giao tiếp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa tổng hợp và phân tích, đi từ lý thuyết đến thực tiễn, từ nội dung đến hình thức, nhằm làm rõ mối quan hệ giữa ý nghĩa và yếu tố hình thức trong câu cầu khiến tiếng Việt. Nguồn dữ liệu chính là các câu cầu khiến được trích xuất từ các văn bản văn học (truyện, kịch) xuất bản từ năm 1954 đến nay, tập trung vào các phát ngôn trong giao tiếp trực tiếp. Cỡ mẫu được lựa chọn dựa trên tính đại diện và đa dạng của các tình huống giao tiếp, đảm bảo phản ánh đầy đủ các sắc thái lịch sự trong câu cầu khiến.

Các phương pháp phân tích bao gồm:

• Phương pháp thống kê: Thống kê tần suất xuất hiện các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến.
• Phương pháp phân loại: Phân loại các loại câu cầu khiến dựa trên dấu hiệu hình thức và ngữ cảnh sử dụng.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh các chiến lược lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt với các ngôn ngữ khác và giữa các tình huống giao tiếp khác nhau.
• Phương pháp thay thế và cải biến cú pháp: Thử nghiệm các biến thể câu để xác định ảnh hưởng của yếu tố lịch sự đến hiệu quả giao tiếp.

Timeline nghiên cứu kéo dài trong khoảng thời gian từ năm 2004 đến 2006, bao gồm giai đoạn thu thập dữ liệu, phân tích lý thuyết, khảo sát thực tiễn và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tính đa dạng của hình thức câu cầu khiến:
   Khoảng 70% câu cầu khiến trong tiếng Việt được biểu thị qua các động từ tình thái như "hãy", "đừng", "nên", "cần", "phải" và các tiểu từ tình thái cuối câu như "đi", "với", "nào". Tuy nhiên, có khoảng 30% câu cầu khiến không có dấu hiệu hình thức điển hình mà dựa vào ngữ cảnh để xác định hiệu lực cầu khiến, thể hiện tính linh hoạt trong giao tiếp.

2. Mối quan hệ giữa tính lịch sự và mức độ áp đặt:
   Kết quả phân tích cho thấy tính lịch sự trong câu cầu khiến tỷ lệ nghịch với mức độ áp đặt của hành vi cầu khiến. Ví dụ, hành vi ra lệnh (chiếm khoảng 25% trong mẫu nghiên cứu) được đánh giá là có tính áp đặt cao và mức độ lịch sự thấp, trong khi hành vi thỉnh cầu (chiếm khoảng 40%) có tính áp đặt thấp và mức độ lịch sự cao hơn.

3. Ảnh hưởng của ngữ cảnh và quan hệ xã hội:
   Khoảng 85% các câu cầu khiến được sử dụng trong các tình huống giao tiếp có sự phân biệt rõ ràng về quyền lực, tuổi tác và quan hệ xã hội giữa người nói và người nghe. Các yếu tố này ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn chiến lược lịch sự, ví dụ như sử dụng xưng hô phù hợp, lựa chọn từ ngữ mềm mỏng hoặc gián tiếp.

4. Chiến lược đảm bảo lịch sự trong câu cầu khiến:
   Người nói thường sử dụng các chiến lược lịch sự tích cực và tiêu cực kết hợp, như dùng từ ngữ giảm nhẹ, thêm các từ xưng hô lịch sự, sử dụng động từ ngữ vi như "mời", "xin", "đề nghị", và tiểu từ tình thái để giảm thiểu mức độ áp đặt, tăng cường sự hòa nhã trong giao tiếp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự đa dạng hình thức câu cầu khiến xuất phát từ đặc điểm ngôn ngữ tiếng Việt không có phạm trù ngữ pháp "thức" rõ ràng, do đó, ngữ cảnh và các yếu tố xã hội đóng vai trò quyết định trong việc xác định lực ngôn trung. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn đã làm rõ hơn mối quan hệ giữa hình thức và chức năng của câu cầu khiến, đồng thời nhấn mạnh vai trò của yếu tố lịch sự trong việc giảm thiểu xung đột giao tiếp.

Việc phân tích mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa tính lịch sự và mức độ áp đặt phù hợp với lý thuyết của E. Levinson và Brown & Levinson về thể diện và chiến lược lịch sự. Kết quả này cũng cho thấy sự khác biệt trong cách sử dụng câu cầu khiến giữa các nhóm xã hội và trong các tình huống giao tiếp khác nhau, phản ánh tính đa dạng văn hóa và xã hội của tiếng Việt.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất xuất hiện các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến và bảng so sánh mức độ áp đặt – lịch sự giữa các loại hành vi cầu khiến, giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo về chiến lược lịch sự trong giao tiếp tiếng Việt:
   Các cơ sở giáo dục và đào tạo nên tích hợp nội dung về các chiến lược lịch sự trong câu cầu khiến vào chương trình giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt dành cho người học nước ngoài, nhằm nâng cao khả năng giao tiếp hiệu quả và phù hợp văn hóa trong thực tế.

2. Phát triển tài liệu tham khảo và sách giáo khoa có chú trọng yếu tố lịch sự:
   Biên soạn các tài liệu giảng dạy tiếng Việt cần chú trọng phân tích và minh họa các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến, giúp người học nhận biết và vận dụng linh hoạt trong các tình huống giao tiếp đa dạng.

3. Khuyến khích nghiên cứu sâu hơn về ngữ cảnh và văn hóa trong giao tiếp:
   Các nhà nghiên cứu nên tiếp tục khảo sát các yếu tố văn hóa, xã hội ảnh hưởng đến việc sử dụng câu cầu khiến và chiến lược lịch sự, nhằm xây dựng các mô hình ngôn ngữ học phù hợp với đặc thù tiếng Việt và các cộng đồng sử dụng.

4. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong lĩnh vực truyền thông và dịch thuật:
   Các chuyên gia truyền thông, dịch thuật cần áp dụng các chiến lược lịch sự được nghiên cứu để đảm bảo thông điệp được truyền tải một cách tế nhị, tránh gây hiểu lầm hoặc mất thể diện trong giao tiếp đa văn hóa.

Các giải pháp trên nên được triển khai trong vòng 2-3 năm tới, với sự phối hợp của các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức giáo dục, nhằm nâng cao chất lượng giao tiếp tiếng Việt trong và ngoài nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và sinh viên ngành Ngôn ngữ học, Ngữ văn:
   Luận văn cung cấp cơ sở lý thuyết và phân tích thực tiễn sâu sắc về câu cầu khiến và tính lịch sự, hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy chuyên sâu trong lĩnh vực ngôn ngữ học ứng dụng.

2. Người học tiếng Việt là người nước ngoài:
   Tài liệu giúp người học hiểu rõ hơn về cách sử dụng câu cầu khiến phù hợp với văn hóa Việt Nam, từ đó nâng cao kỹ năng giao tiếp và tránh các sai sót ngôn ngữ trong thực tế.

3. Chuyên gia dịch thuật và biên tập:
   Nghiên cứu giúp nhận diện các sắc thái lịch sự trong câu cầu khiến, hỗ trợ dịch thuật chính xác và phù hợp với ngữ cảnh, đặc biệt trong các văn bản giao tiếp và văn học.

4. Nhà nghiên cứu ngôn ngữ học xã hội và ngữ dụng học:
   Luận văn cung cấp dữ liệu và phân tích về mối quan hệ giữa ngôn ngữ, văn hóa và xã hội trong giao tiếp, mở rộng hiểu biết về chiến lược lịch sự và hành vi ngôn ngữ cầu khiến trong tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Câu cầu khiến là gì và có đặc điểm gì nổi bật?
   Câu cầu khiến là phát ngôn nhằm hướng người nghe thực hiện một hành động hoặc đạt đến một trạng thái nhất định. Đặc điểm nổi bật là có dấu hiệu hình thức như động từ tình thái ("hãy", "đừng") hoặc tiểu từ tình thái cuối câu ("đi", "nào"), đồng thời phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp để xác định hiệu lực.

2. Yếu tố lịch sự ảnh hưởng thế nào đến câu cầu khiến?
   Yếu tố lịch sự giúp giảm thiểu tính áp đặt vốn có trong câu cầu khiến, bảo vệ thể diện người nghe và tăng hiệu quả giao tiếp. Người nói sử dụng các chiến lược như dùng từ ngữ mềm mỏng, xưng hô phù hợp, và tiểu từ tình thái để thể hiện sự tôn trọng và khéo léo.

3. Ngữ cảnh có vai trò gì trong việc xác định câu cầu khiến?
   Ngữ cảnh quyết định việc một câu có phải là cầu khiến đích thực hay không, đặc biệt khi hình thức câu không rõ ràng. Ví dụ, câu nghi vấn có thể mang ý nghĩa cầu khiến nếu đặt trong tình huống phù hợp.

4. Chiến lược lịch sự tích cực và tiêu cực khác nhau như thế nào?
   Lịch sự tích cực tập trung vào việc thể hiện sự quan tâm, tôn trọng người nghe, trong khi lịch sự tiêu cực nhằm tránh làm tổn thương lãnh địa cá nhân, giảm thiểu áp đặt và giữ khoảng cách xã hội.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy tiếng Việt?
   Giáo viên nên tích hợp các bài tập và tình huống thực tế về câu cầu khiến và chiến lược lịch sự, giúp học viên nhận biết và vận dụng linh hoạt trong giao tiếp, đồng thời giải thích các sắc thái văn hóa liên quan.

Kết luận

• Luận văn làm rõ mối quan hệ phức tạp giữa hình thức, nội dung và ngữ cảnh trong câu cầu khiến tiếng Việt, đặc biệt nhấn mạnh vai trò của yếu tố lịch sự.
• Phân tích chi tiết các chiến lược lịch sự tích cực và tiêu cực giúp hiểu rõ cách thức giảm thiểu tính áp đặt trong giao tiếp.
• Kết quả nghiên cứu góp phần hoàn thiện lý thuyết ngữ dụng học và ngữ pháp chức năng về câu cầu khiến trong tiếng Việt.
• Luận văn cung cấp cơ sở khoa học cho việc biên soạn tài liệu dạy tiếng Việt và nâng cao hiệu quả giao tiếp trong xã hội đa văn hóa.
• Đề xuất các giải pháp ứng dụng trong giáo dục, nghiên cứu và truyền thông nhằm phát huy giá trị thực tiễn của nghiên cứu.

Next steps: Triển khai các đề xuất đào tạo và nghiên cứu sâu hơn về ngữ cảnh và văn hóa trong giao tiếp cầu khiến.

Các nhà nghiên cứu và giảng viên được khuyến khích áp dụng và phát triển các kết quả nghiên cứu này để nâng cao chất lượng giảng dạy và nghiên cứu ngôn ngữ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những cơ sở lý thuyết có liên quan Nhiệm vụ của chương này là đưa ra những cơ sở lý thuyết có liên quan đến đề tài. Đây là chương có tính chất lý luận và định hướng quan trọng làm tiền đề cho những khảo sát cụ thể ở những chương sau. Chương 2: Tiêu chí nhận diện câu cầu khiến tiếng Việt. Nội dung của chương này là lí giải khái niệm câu cầu khiến, xác định các tiêu chí nhận diện câu cầu khiến sau khi thảo luận về các quan điểm nghiên cứu câu cầu khiến trong ngôn ngữ học truyền thống và hiện đại.

Chương 3: Sự hoạt động của những yếu tố thể hiện lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt. Chương này dành để phân tích các đặc điểm riêng của tính lịch sự, các yếu tố ảnh hưởng đến tính lịch sự khi cầu khiến và chỉ ra các phương thức để đảm bảo tính lịch sự trong cầu khiến tiếng Việt. 5 z PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG I NHỮNG CƠ SỞ LÝ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN 1. Lý thuyết hành động ngôn từ với việc phân biệt câu và phát ngôn Khái niệm lực ngôn trung gắn liền với lý thuyết hành động ngôn từ hay nói một cách khác, lý thuyết hành động ngôn từ nghiên cứu lực ngôn trung của câu nói.

Năm 1955 tại trường tổng hợp Havard (Mỹ), J.Austin, một nhà triết học người Anh đã trình bày 12 chuyên đề. Những chuyên đề này, năm 1962, hai năm sau ngày ông mất được chính các học trò của ông tập hợp lại xuất bản thành sách với nhan đề “How to do things with words” (Nói là hành động). Austin nhận thấy rằng, cho đến thời gian đó, các nhà ngữ nghĩa học chỉ quan tâm tới nghĩa miêu tả của câu, xem chúng là đối tượng nghiên cứu cơ bản. Nghĩa miêu tả của câu là nghĩa có thể được đánh giá theo tiêu chuẩn đúng – sai logic.Cô ấy đẹp.

Mục tiêu chính của Austin là xem xét lại điều mà ông nhìn nhận như là ngụy thuyết miêu tả: quan điểm cho rằng cái chức năng của ngôn ngữ được quan tâm duy nhất về mặt triết học là chức năng xây dựng những phán đoán đúng hay sai. Ông đã phê phán cái thuyết cho rằng câu chỉ có nghĩa khi chúng biểu thị những mệnh đề có thể kiểm tra được tính đúng hay sai bằng các ví dụ sau: 6 z a.Cannibalism is wrong (Tục ăn thịt người là sai lầm).Monet is a better painter than Manet (Monet là họa sĩ tài năng hơn Manet). Austin đã chỉ ra rằng, các câu trên không thể dùng để biểu thị các phán đoán mang tính miêu tả mà chỉ có thể được dùng để biểu cảm, tức biểu thị những xúc cảm của con người hoặc có thể cho rằng mặc dù những câu như vậy có thể được dùng để biểu thị các phán đoán đúng – sai thì cái mà người nói biểu thị, khi nói những câu đó, là những thái độ riêng (chúng tôi nhấn mạnh – PTC) của họ hoặc của ai đó hơn là hiện thực khách quan. Austin cho rằng, có những phát ngôn được thực hiện không nhằm miêu tả các sự vật, sự việc; chúng không phải là những báo cáo về hiện thực mà là nhằm làm một việc gì đó và những phát ngôn như vậy không thể đánh giá nội dung theo tiêu chuẩn đúng – sai logic.

Austin đã gọi những câu như vậy là những phát ngôn ngôn hành. Austin đã lần đầu tiên nêu ra sự phân biệt giữa phát ngôn tường thuật và phát ngôn ngôn hành. Theo định nghĩa, phát ngôn tường thuật là phát ngôn nêu nhận định. Phát ngôn ngôn hành, trái lại, là phát ngôn mà khi nói ra chúng, người nói hay người viết ra đã làm một điều gì đấy hơn là nói một điều gì đấy [64, 249].Cháu mời chú uống nước.Tôi xin lỗi anh.

Nội dung những câu như trên không thể có giá trị chân lí, nghĩa là người ta không thể nói rằng nó đúng sự thật hay sai sự thật, như khi nói về phát ngôn trần thuật bình thường. Tuy nhiên, ở bước phát triển tiếp theo trong lý thuyết của mình, Austin cho rằng, tất cả các phát ngôn đều là phát ngôn ngôn hành. Tất cả các phát ngôn đều thể hiện những hành động bằng lời nào đó. Những phát ngôn như: Anh ăn cơm chưa?; Ai ngủ?; Bao giờ chị về?.

đều được dùng để thực hiện 7 z hành động hỏi. Đến đây, Austin đã nêu ra sự phân biệt giữa phát ngôn ngôn hành tường minh và phát ngôn ngôn hành nguyên cấp. Phát ngôn ngôn ngôn hành tường minh trước hết là các phát ngôn có chứa những động từ gọi là động từ ngôn hành (hứa, mời, xin lỗi, khuyên, đề nghị.), ở hiện tại và chủ thể của động từ ngôn hành là người nói. Còn phát ngôn ngôn hành nguyên cấp là phát ngôn không chứa động từ ngôn hành.

Đồng thời, Austin cũng phân biệt ba loại hành động ngôn ngữ trong một phát ngôn: 1)Hành động tạo lời (sử dụng các yếu tố ngôn ngữ (ngữ âm, từ vựng.) để tạo ra một phát ngôn có nội dung và hình thức nào đấy); 2)Hành động tại lời (hành động người nói thực hiện ngay khi nói năng); 3)Hành động mượn lời (thông qua câu nói mà tác động vào tâm lí của người nghe làm vui mừng, xúc động, yên tâm. Cái mà Austin gọi là hành động tạo lời chính là việc tạo ra một phát ngôn (tức phát – ngôn – thành – phẩm) với một dạng thức cụ thể và một ý nghĩa ít nhiều xác định. Người ta có thể phát ngôn ra cùng một câu mà không nhất thiết phải nói cùng một nội dung cũng như họ có thể nói cùng một nội dung mà không nhất thiết phải phát ngôn ra cùng một câu. Người ta có thể xác nhận cùng một mệnh đề bằng cách nói ra những câu khác nhau.

Ví dụ: Mẹ mắng tôi. Tôi bị mẹ mắng. Ngược lại, người ta có thể xác nhận những mệnh đề khác nhau bằng cách nói ra cùng một câu trong những ngữ cảnh khác nhau và bằng cách gán những giá trị khác nhau cho các biểu thức quy chiếu trong câu đó [64, 253]. Ví dụ câu: Bạn tôi đang đợi tôi.

có thể biểu thị vô số những mệnh đề khác nhau tùy thuộc vào giá trị được gán cho “bạn tôi”, “tôi” và cái thời gian được quy chiếu bởi thời của động từ. Và như vậy, đến đây chúng ta thấy rằng có một sự phân biệt quan 8 z trọng giữa việc phát ngôn ra câu và việc xác nhận mệnh đề hay là sự phân biệt giữa phát ngôn (hành vi) và câu (kiểu câu). Ngữ pháp truyền thống đã lầm lẫn giữa hai khái niệm này. Câu là thuộc bình diện ngữ pháp còn phát ngôn là thuộc bình diện ngữ dụng.

“Câu không phải là một sự kiện vật chất, cũng không phải là một đối tượng vật chất. Hiểu một cách trừu tượng, nó là một chuỗi các từ đặt cạnh nhau theo một quy tắc ngữ pháp của mỗi một ngôn ngữ” [2, 18]. Còn phát ngôn “là một chuỗi lời nói bất kì do một người nói ra, trước và sau nó có một khoảng im lặng về phía người nói” [2, 17]. Như vậy, phát ngôn là một sự kiện vật chất, nó chóng lụi tàn, tắt theo luồng hơi thở.

Một câu nói với tư cách là đơn vị giao tiếp, được hiện thực hóa trong một thời gian cụ thể, không gian cụ thể thì được gọi là một phát ngôn. Một câu nói có thể giống nhau ở nhiều người nhưng cũng phải được coi là những phát ngôn khác nhau. Phát ngôn phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh, một phát ngôn có thể giống hoàn toàn về mặt từ ngữ, trật tự từ so với phát ngôn trước đó nhưng ý định phát ngôn đã có thể khác đi. Câu thì không lệ thuộc vào ngôn cảnh.

Có thể nói rằng câu là một chuỗi các từ kết hợp theo các quy luật ngữ pháp ẩn mình đằng sau các dạng hiện thực hóa khác nhau là phát ngôn. “Nói chung, phát ngôn được xây dựng trên câu. Không có câu thì không có phát ngôn” [Dẫn theo Đỗ Hữu Châu]. Sự phân biệt ở đây là phát ngôn với tư cách là đơn vị lời nói, có những thuộc tính phi ngôn ngữ học như thời gian và địa điểm phát ngôn, ý định của người nói.

Về dụng học, một phát ngôn gắn với thời điểm phát ngôn, một mệnh đề P đúng trong một thời điểm này nhưng lại không đúng trong một thời điểm khác. “Nêu ra một nhận định hay một sự xác nhận thì không phải thực hiện một hành động tạo lời kiểu này chứ không phải tạo lời kiểu nọ; đó là sự thực hiện một hành động tạo lời mà sản phẩm của nó, tức một hiện dạng – phát ngôn mang một lực ngôn trung khác” [64, 248]. 9 z Chúng ta sử dụng ngôn ngữ để hỏi, để yêu cầu, để đe dọa và cả để thực hiện các hành động ngôn hành, nghĩa là có nhiều chức năng khác nhau mà ngôn ngữ có thể thực hiện và tương ứng là có nhiều lực ngôn trung khác nhau. Nhưng số lượng lực ngôn trung trong ngôn ngữ nói chung là bao nhiêu thì cho đến nay, người ta vẫn chưa thể thống kê hết được.

Lực ngôn trung phụ thuộc rất nhiều vào ngữ cảnh. Lực ngôn trung hay hiệu lực tại lời của phát ngôn bị quy định bởi 3 nhân tố: + Dạng thức ngôn ngữ của phát ngôn. + Ý định của người nói. + Khả năng hiểu của người nghe.Tôi nói sao được.

Cả ba câu trên đều phản ánh sự tình “tôi không nói” nhưng cách dùng khác nhau. Câu b) để từ chối, câu c) để thanh minh, còn câu a) có tiềm năng cho cả hai cách dùng. Để từ chối lời đề nghị “Cô nói với anh ấy việc này giúp tôi”, có thể dùng a) hoặc b) nhưng không thể dùng c). Đứng trước lời trách móc “Sao cô lại nói việc này với anh ấy”, có thể thanh minh bằng a) hoặc c) nhưng không thể dùng b) để thanh minh.

Trở lại với đối tượng nghiên cứu của luận văn, đối với việc tìm hiểu các yếu tố lịch sự trong câu cầu khiến tiếng Việt, chúng tôi thực hiện nghiên cứu của mình trên cơ sở tư liệu là câu cầu khiến được sử dụng trong giao tiếp với tư cách là các phát ngôn có lực ngôn trung (hiệu lực tại lời) đích thực là cầu khiến. Vấn đề tình thái trong ngôn ngữ học Vấn đề tình thái đã được nghiên cứu từ lâu trong logic học và trong ngữ pháp truyền thống. Trong những năm gần đây, vấn đề này nổi lên như là trung 10 z tâm chú ý và được đi sâu nghiên cứu trong ngôn ngữ học. Tuy nhiên , khái niệm tình thái được các tác giả hiểu không giống nhau.