phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo và danh mục các công trình của tác giả có liên quan đến luận án đã đợc công bố, luận án gồm có 4 chơng 14 tiết. TỎNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN 1. Nhóm công trình nghiên cứu liên quan tới bối cảnh, tiền đề cho sự hình thành tơi tơjởng nhân văn của Nguyễn Du 1. Những nghiên cứu về bỗi cảnh kinh tễ, xã hội, văn hóa, t tổng cuối thé ky XVIII dau thé ky XIX T tởng Nguyễn Du xuất hiện trong một bối cảnh lịch sử, xã hội với những biến đổi dữ đội của Việt Nam cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XIX.
Việc xem xét bối cảnh lịch sử giai đoạn này một cách khách quan, chân thực và đề từ đó nhìn rõ đợc sự tác động của những nhân tố khách quan đối với việc hình thành và phát triển t tỏng nhân văn của Nguyễn Du trở thành một công việc quan trọng trong nghiên cứu này, bên cạnh việc đi sâu nghiên cứu trực tiếp vào các nguyên tác của Nguyễn Du. Do vậy, những nghiên cứu về điều kiện kinh tế - xã hội - văn hóa, t tởng Việt Nam giai đoạn cuối thé ky XVIII dau thé ky XIX sé doc ching téi chú trọng khảo cứu toan dién. Các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa, t tởng giai đoạn cuối thế kỉ XVII đầu thế kỷ XIX đã đợc nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến với những góc độ tiếp cận và những mức độ sâu sắc, đa dạng khác nhau. Ở góc độ tiếp cận sử học, có nhiều công trình đề cập đến bối cảnh kinh tế, xã hội, văn hóa Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XIX.
Phải kể đến các bộ sử hết sức đồ sộ, nh Khâm định Việt sử thông giám cơng mục [112] của Quốc sử quán triều Nguyễn, 7jch triểu hiến chơng loại chí [18] của Phan Huy Chú và các công trình khảo cứu của nhà bác học Lê Quý Đôn nh: Phủ biên tạp lục [47], Đại Việt thông sử [42], Vân đài loại ngữ [46] Đây là những tài liệu hết sức quý giá về bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa t tởng của Việt Nam thế kỷ XVII- XVIII. Những cứ liệu lịch sử, những nhận xét khách quan và logic mà các công trình đa ra là những luận cứ quan trọng để tác giả luận án dùng làm cơ sở dé phân tích, làm rõ thêm những phơng diện khách quan cho sự hình thành t tởng nhân văn Nguyễn Du. 11 Trong công trình Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, tập 3 thời kì khủng hoảng và suy vong [92] của Phan Huy Lê, đã có sự khái quát và đánh giá tình hình kinh tế - xã hội của Việt Nam thế ki XVII, khẳng định sự khủng hoảng và suy vong của chế độ phong kiến Việt Nam giai đoạn này. Tác giả Lê Thành Khôi trong Lich sử Việt Nam - Từ nguồn gốc đên giữa thế kỷ XX [79] đã khái quát sự suy yếu của chế độ phong kiến Việt Nam thông qua tình trạng phân tranh cát cứ trong thế kỷ XVII-XVII.
Công trình Đại cơng lịch sử Việt Nam toàn tập [115] của Trơng Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn, trong phần chơng XX đã trình bày những vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội, t tởng của xã hội Việt Nam cuối thế ky XVII. Từ đó, khẳng định tác phẩm của Nguyễn Du “phản ánh tâm t của ngời đơng thời đối với thực tiễn xã hội, vừa nói đến nỗi đau của xã hội phong kiến buổi suy tàn, cũng là phản ánh ý thức cá nhân trong tình cảm lứa đôi”[115, tr. Cuốn sách của Nguyễn Thanh Nhã, Bức tranh kinh tế Việt Nam thể kỷ XVII va XVIII [107] 1a mét céng trình cung cấp những t liệu rất giá trị về sự vận hành của nền kinh tế Đại Việt trong hai thế kỷ nhằm phục vụ cho guồng máy chiến tranh. Những mầm mống của nền kinh tế hàng hoá phục vụ chiến tranh, đi còng sự xuất hiện của đồng tiền, sự quá tải của nền nông nghiệp thời chiến, phục vụ phân tranh đã dẫn đến những khủng hoảng tất yếu về mặt xã hội mỗi khi thiên tai, địch hoạ kéo đến.
Cuốn sách đúng nh tên gọi, đã khắc hoạ tơng đối đầy đủ bức tranh kinh tế khủng hoảng ở Việt Nam trong hai thế kỷ XVII và XVII. Những t liệu mà cuốn sách cung cấp là những căn cứ quan trọng để tác giả sử dụng cho các phân tích, nhận định về sự tác động của các yếu tố kinh tế hàng hóa đến sự vận động t tởng dân tộc trong đó có t tong nhân văn của Nguyễn Du. Ngoài ra, còn rất nhiều các công trình sử học nghiên cứu về bối cảnh xã hội Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX nh Tiến trình lịch sử Việt Nam [103] của Nguyễn Quang Ngọc (2007), Đại cơng lịch sử cổ trung đại Việt Nam [134], Nxb Giáo dục — 2006 của Nguyễn Khắc Thuần. Những nghiên cứu này đã khắc hoạ nên bối cảnh khủng hoảng toàn diện của xã hội phong kiến Việt Nam, khi một loạt mâu thuẫn không thê giải quyết xảy ra trong các mặt cơ bản của đời sống kinh tế, chính trị, xã hội thế kỷ này.
Những nghiên cứu sử học với những 12 cứ liệu đợc đa ra là cơ sở cho tác giả luận án có những đánh giá về sự tác động của bối cảnh xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX đến sự ra đời và phát triển t tởng nhân văn của Nguyễn Du. Bên cạnh các công trình tiếp cận từ góc độ sử học thì các công trình nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử t tởng Việt Nam cũng chú trọng tới điều kiện lịch sử, chính trị, xã hội mà t tởng nhân văn của Nguyễn Du đợc hình thành và phát triển. Đáng chú ý là các công trình: Công trình Lịch sử ? tổng Việt Nam [140] của Nguyễn Tài Th, phân tích và khái quát những tình hình xã hội, văn hóa, t tởng thế kỷ XVII. Tác giả đã phân tích về sự xuống dốc của đạo đức trong xã hội, sự tiêu cực và bệ rạc trong giáo dục khoa cử, phản ánh một nền giáo dục h hỏng trong bối cảnh thời đại Nguyễn Du.
Tác giả khẳng định: “Xã hội loạn lạc của thế kỷ XVIII là nguồn gốc của những suy t văn học và sáng tác văn học. Nhiều tác phẩm văn học lớn đã ra đời, nh “Chinh Phụ Ngâm” của Đặng Trần Côn và Đoàn Thị Điểm, “Cung Oán Ngâm Khúc” của Nguyễn Gia Thiều, và nhất là cuỗn Truyện Kiều của Nguyễn Du, ra đời đầu thế kỷ XIX, là tác phẩm tiêu biểu của văn học cổ điển Việt Nam. Các tác phẩm trên phản ánh nhiều cảnh ngộ éo le của con ngời, thể hiện nhiều khát vong vé tinh yêu và lẽ sống, về đạo làm ngời, đồng thời đề cập đến nhiều phơng hớng giải quyết các vấn đề nhân sinh và xã hội” [140, tr. Công trình Khái loc lich sw t tong triết học Việt Nam [48], da trinh bày những bối cảnh của xã hội Việt Nam cuối thế ky XVIII dau thé ky XIX trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa t tởng.
Từ đó các tác giả khẳng định: “Thời đại Nguyễn Du sống là thời đại của các sự đảo lộn xã hội, loạn lạc triền miên. Trong thời đại đó, con ngời bị đây đến tận cùng của mâu thuẫn tồn tại hay không tồn tại, sống hay là chết. Hoàn cảnh khắc nghiệt đó đây con ngời vào tình thế buộc phải đối mặt với vấn nạn lựa chọn giữa tồn tại sinh học và tồn tại tinh thần. Trong bối cảnh gay gắt đó, Nguyễn Du đã xây dựng một triết học về cuộc đời, một chủ nghĩa nhân van tham dom tinh thần dân tộc, đồng thời chứa đựng những nội dung sâu sắc mang tầm nhân loại”[48, tr.
13 Ngoài ra, còn có các nghiên cứu tiếp cận từ văn học, văn hóa học về thời đại Nguyễn Du đề cập đến những tác động của yếu tố khách quan đến t tởng Nguyễn Du, trong đó tiêu biểu có: Công trình Truyện Kiểu và thời đại Nguyễn Du(1956) [156] Trơng Tửu đã vận dụng quan điểm Mácxít trong lý giải tác phâm văn học. Trong chơng 3 và 4 cùng một tiêu đề “Thời đại Nguyễn Du và nội dung t tởng Truyện Kiều”, Trơng Tửu đã tập trung phân tích các bình diện: nhà văn và thời đại, tình hình đấu tranh giai cấp ở thé ky XVIII; quá trình thành bại của phong trào Tây Sơn; vai trò bá chủ của đồng tiền trong sinh hoạt xã hội của thời đại; sự ban cing hda cua tang lớp thị dân; tự do, công bằng — hai vũ khí phản phong của nhân dân. Trơng Tửu đã hết sức chó ý đến đặc điểm thời đại và sự ảnh hởng của nó đến t tởng Nguyễn Du. Theo ông, các yếu tố huyết thống, quê hơng, thời đại đợc nêu ra ở trên không phải tác động đến nhà thơ ở các phần nổi của nó, mà là phần chìm, hay đúng hơn là cái phần chìm đó kết tinh, ngng kết, tổng hợp thành cá tính văn chơng Nguyễn Du.
Và nh vậy, con ngời đích thực của Nguyễn Du, con ngời Nguyễn Du trong Nguyễn Du không phải chỉ là con ngời xã hội đã nặng mang tâm sự hoài Lê. Mà đúng hơn là “kẻ mang tâm bệnh”. Từ góc độ tiếp cận đó, Trơng Tửu khẳng định rằng, toàn bộ t tong cua Nguyễn Du hình thành song song với toàn bộ quá trình thành bại của phong trào khởi nghĩa Tây Sơn và những biến động của xã hội. “Nguyễn Du là một nghệ sĩ vĩ đại, vì vậy, không có lý gì mà Nguyễn Du lại không phản ánh đợc trong tác phâm một vài cục diện cốt yếu của phong trào Tây Sơn, mặc dầu thi sĩ đã quay Ing lại với nó” [156, tr.
Những sự phân tích của Trơng Tửu đem đến một t duy mới cho sự đánh giá Nguyễn Du và t tởng của ông đặc biệt thông qua tác phâm Truyện Kiều, nó không dựa trên góc độ luân lý, đạo đức hoặc trực giác, ấn tợng nh nhiều nhà nghiên cứu khác mà nó tiếp cận vấn đề một cách khá khách quan và lý tính. Tuy có chỗ Trơng Tửu không tránh khỏi những suy điễn chủ quan và sự chịu ảnh hởng của nguyên tắc cắt nghĩa t tởng tác phâm từ quan điểm giai cấp máy móc, nhng nhiều nội dung đợc trình bày trong công trình là những phát hiện mới lạ của nhà nghiên cứu so với giai đoạn nghiên cứu đó.