Đặt vấn đề Trong giai đoạn vừa qua, nền KTXH Việt Nam có những bước phát triển mạnh mẽ dẫn đến hệ thống thương mại, HTPP trong nền kinh tế có sự vận động theo hướng hiện đại và hiệu quả. Chợ là một trong những loại hình kinh doanh thương mại, có vai trò lớn trong HTPP hàng hóa. Khoảng hơn 10 năm trở lại đây, số lượng chợ được xây mới hoặc cải tạo nâng cấp tiếp tục tăng với sự đa dạng về loại hình và cấp độ chợ (ngoài các chợ đầu mối nông sản, còn hình thành các chợ chuyên doanh, chợ đầu mối bán buôn một hoặc một số mặt hàng nhất định, chợ hoa-sinh vật cảnh, chợ văn hóa-du lịch, chợ ẩm thực…). Theo số liệu của Vụ Thị trường trong nước – Bộ Công Thương, cả nước đã xây mới 2.106 chợ, cải tạo nâng cấp được 3.184 chợ các loại, nâng tổng số chợ cả nước đến cuối năm 2015 khoảng 8.
Tính chung trên các địa bàn, giá trị hàng hóa, dịch vụ qua hệ thống chợ chiếm trung bình khoảng 40% tổng mức bán lẻ hàng hóa trên thị trường cả nước, góp phần không nhỏ vào việc tiêu thụ nông sản hàng hóa, đẩy mạnh sản xuất và phục vụ đời sống sinh hoạt của nhân dân. Cũng theo Bộ Công Thương thì hiện nay, tổng số người buôn bán tại các chợ khoảng 2 triệu người. Riêng các chợ ở khu vực nông thôn, số lượng người buôn bán thường xuyên, cố định chiếm khoảng 47%; người bán hàng không thường xuyên, cố định (trong đó bao gồm cả những người sản xuất trực tiếp bán sản phẩm tự sản xuất) chiếm khoảng 53%. Ngoài ra, qua hoạt động kinh doanh tại chợ, một lượng vốn không nhỏ được đưa vào lưu thông, góp phần tăng trưởng KTXH chung của cả nước cũng như từng địa phương.
Chợ ở Việt Nam không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà nó còn có ý nghĩa về văn hóa-xã hội. Hơn nữa, tính sơ bộ đến cuối 2015 khoảng 66,12% dân số của nước ta (số liệu Tổng cục thống kê) đang sống ở vùng nông thôn, vùng núi, vùng sâu vùng xa, nơi chợ truyền thống vẫn là loại hình thương mại chủ yếu, điều này càng khẳng định tầm quan trọng của chợ trong phát triển KTXH của Việt Nam. Phát triển chợ theo hướng nào đang là vấn đề cấp thiết đặt ra. Chợ truyền thống vốn tồn tại hàng ngàn năm qua và nó giữ trong mình giá trị bản sắc riêng.
Chính vì vậy, mà chợ truyền thống vẫn tồn tại và phát triển cho tới hiện nay, không chỉ ở các nước đang và chậm phát triển, mà ngay cả ở các nước công nghiệp phát triển, bên cạnh những trung tâm thương mại, trung tâm mua sắm hiện đại, sang x trọng, người ta vẫn có thể tìm đến các chợ truyền thống để mua sắm, để tham quan và trải nghiệm những nét văn hóa dân tộc độc đáo,. Ở Việt Nam, chợ truyền thống đã trải qua quá trình hình thành và phát triển hàng nghìn năm theo xu thế phát triển chung của KTXH đất nước. Đến nay, chợ truyền thống vẫn giữ vai trò là kênh lưu thông hàng hóa chủ yếu, là cơ sở hạ tầng thương mại không thể thiếu ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, biên giới và hải đảo. Vấn đề đặt ra là, trong sự vận động chung của nền KTXH theo hướng hiện đại thì sự vận động của chợ truyền thống sẽ theo hướng nào? Mô hình chợ và phương thức quản lý chợ sẽ thay đổi ra sao để phù hợp với yêu cầu phát triển KTXH của đất nước trong khi vẫn phát huy được lợi thế của kênh lưu thông, trao đổi hàng hóa truyền thống và những giá trị văn hóa, tinh thần cùng bản sắc của chợ? Trong thực tiễn, thời gian qua chợ truyền thống ở Việt Nam vẫn tăng mạnh về số lượng và đang đáp ứng nhu cầu trao đổi lưu thông hàng hóa ở khắp mọi miền đất nước.
Đặc biệt, ở nông thôn, vùng núi, vùng sâu, vùng xa, việc có chợ đã kích hoạt hoạt động kinh tế, kinh doanh, góp phần quan trọng vào phát triển sản xuất hàng hóa ở những vùng kém phát triển và yếu thế này. Nhiều chợ đầu mối, chợ hạng I, hạng II được xây mới, nâng cấp, cải tạo để đáp ứng yêu cầu trao đổi, lưu thông hàng hóa trong nước và quốc tế ngày càng phát triển. Sự vận động của chợ theo xu thế phát triển KTXH chung đã và đang phát huy các tác động tích cực, góp phần thúc đẩy trao đổi lưu thông hàng hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển KTTT và HNQT của Việt Nam. Tuy nhiên, sự vận động của chợ truyền thống Việt Nam trong thời gian qua vẫn còn nhiều điểm chưa phù hợp với thực tiễn phát triển KTXH Việt Nam gây khó khăn cho lưu thông, trao đổi, mua bán hàng hóa, bất tiện cho người mua bán và làm lãng phí cơ sở vật chất, hạ tầng chợ, lãng phí vốn đầu tư xã hội, ảnh hưởng tiêu cực tới phát triển KTXH đất nước.
Hiện trạng, rất nhiều chợ đầu mối, chợ hạng I xây mới ở các địa phương với kinh phí đầu tư xây dựng rất lớn, chợ xây xong rồi nhưng thiếu vắng người kinh doanh, mua bán; nhiều chợ truyền thống ở các thành phố lớn được đầu tư lớn chuyển đổi thành TTTM, ST cũng cùng chung số phận,. Từ đó, đặt ra vấn đề đối với quản lý nhà nước là làm thế nào để định hướng cho sự vận động của chợ truyền thống phù hợp với điều kiện thực tiễn phát triển KTXH đất nước trong bối cảnh KTTT và HNQT, và có giải pháp gì để chợ phát huy vai trò là kênh lưu thông trao đổi, mua bán hàng hóa quan trọng, là điểm đến xi hấp dẫn của khách tham quan, du lịch, góp phần xúc tiến, quảng bá hình ảnh cho đất nước, con người, hàng hóa và dịch vụ Việt Nam? Xuất phát từ những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn vấn đề nghiên cứu “Xu hướng vận động của chợ truyền thống ở Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế” làm đề tài Luận án tiến sĩ. Luận án sẽ tập trung nghiên cứu làm rõ hướng vận động của chợ truyền thống trong xu hướng vận động chung của nền kinh tế quốc dân, chỉ rõ những tác động của việc xây dựng nền KTTT theo hướng hiện đại và hội nhập kinh tế quốc tế tới sự vận động của chợ truyền thống, từ đó đề xuất các giải pháp, chính sách nhằm đảm bảo sự vận động của chợ truyền thống đi đúng hướng, đáp ứng được yêu cầu phát triển KTXH đất nước. Tổng quan các công trình nghiên cứu 2.
Các công trình nghiên cứu nước ngoài Chợ truyền thống, một loại hình hạ tầng thương mại truyền thống được đề cập nhiều trong các nghiên cứu của các tổ chức tư vấn thị trường quốc tế như AT Kearney, McKinsey& Company, Deloitte, Nielsen, PwC, … khi nghiên cứu về xu hướng hàng tiêu dùng và thương mại bán lẻ thế giới chung và của các nước mà các nghiên cứu lựa chọn với các so sánh, phân tích về các loại hình cửa hàng/chợ truyền thống và các loại hình cửa hàng bán lẻ hiện đại khác. Ví dụ như nghiên cứu của PwC (2015) - 2015-2016 Outlook for the Retail and Consumer Products sector in Asia, hay PwC (2016) - Retailing 2020: Winning in a polarized world; Nghiên cứu của AT Kearney (2009) - Những cánh cửa hy vọng của bán lẻ toàn cầu - Chỉ số phát triển bán lẻ toàn cầu 2009; Nghiên cứu của Deloitte and STORES Media, (T. 1/2016) - The 2016 Global Powers of Retailing Report; Nghiên cứu của Nielsen (T.10/2015) - Quyền lực của kênh thương mại truyền thống trong trận chiến giành thị phần; Nghiên cứu của McKinsey & Company (2015) - Retail 4.0: The Future of Retail Grocery in a Digital World; … Trong khi, các cơ quan quản lý và các tổ chức nghiên cứu về kinh tế thương mại của các nước đều quan tâm nghiên cứu về chợ trong mối quan hệ của sự phát triển giữa thương mại truyền thống và hiện đại vì tầm quan trọng của chợ đối với phát triển kinh tế, thương mại của các quốc gia. Sau đây là tổng quan một số công trình nghiên cứu nước ngoài có liên quan mật thiết và có ý nghĩa tham khảo đối với việc hình thành định hướng nghiên cứu cũng như xii trong thực hiện đề tài luận án tiến sĩ về xu hướng vận động của chợ truyền thống ở Việt Nam.
- Nghiên cứu của nhóm tác giả Rika Terano, Rafidah binti Yahya, Zainalabidin Mohamed, and Sahbani bin Saimin (2015), Factor Influencing Consumer Choice between Modern and Traditional Retailers in Malaysia[65]. Nghiên cứu này tiến hành khảo sát thị hiếu mua sắm của người tiêu dùng Malaixia đối với các loại hình cửa hàng bán lẻ truyền thống và hiện đại với các tiêu chí về chất lượng sản phẩm, bao bì, giá cả hàng hóa và cảnh quan môi trường, qua đó nhận dạng xu hướng tiêu dùng, chỉ rõ những lợi thế và bất lợi của các loại hình bán lẻ truyền thống qua chợ, các tiệm tạp hóa nhỏ và lợi các loại hình bán lẻ hiện đại. Từ thị hiếu lựa chọn mua sắm của khách hàng, nghiên cứu này khuyến nghị thay đổi đối với các loại hình cửa hàng để đáp ứng thị hiếu mua sắm, chọn lựa của người thiêu dùng. - Nghiên cứu của nhóm tác giả Agus Prastyawan, Agus Suryono, M.
Saleh Soeaidy, Khairul Muluk, Đại học Brawijaya, Indonesia (2015), Revitalization of Traditional Markets into a Modern Market in the Perspective of Local Governance Theory (Studies on Revitalization Wonokromo Market in Surabaya)[44]. Công trình này nghiên cứu quá trình chuyển đổi chợ truyền thống Wonokromo ở Surabaya, Indonesia thành một cơ sở bán lẻ hiện đại. Trong đó, nghiên cứu những động cơ của các bên liên quan đằng sau việc nâng cấp, chuyển đổi và những tác động tới thị trường của việc nâng cấp, chuyển đổi. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc nâng cấp chuyển đổi chợ Wonokromo đã không có sự tham gia của các thương nhân kinh doanh tại chợ ở giai đoạn đầu xây dựng kế hoạch chuyển đổi.
Tổ chức thương nhân nói họ không được tham gia vào quá trình soạn thảo kế hoạch chuyển đổi. Vị trí của các nhà đầu tư thực hiện chuyển đổi chợ chỉ đơn thuần là người thừa hành với động cơ chính là kinh doanh thuần túy. Chính phủ thì có ý định chuyển đổi, nâng cấp chợ để tăng thu cho địa phương, trong khi Hội đồng lập pháp xem là động cơ chính trị của lợi nhuận, tìm kiếm tiền thuê. Việc không quan tâm tới nguyện vọng của các thương nhân trong quá trình chuyển đổi chợ đã gây cản trở cho chính phủ.
Các thương nhân muốn được thừa nhận như là một đối tác của quá trình chuyển đổi chợ Wonokromo.