CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ XÉT XỬ SƠ THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ ĐỐI VỚI NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI PHẠM TỘI 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội 1. Khái niệm xét xử sơ thẩm vụ án hình sự đối với người dưới 18 tuổi Từ điển Tiếng Việt “Xét xử” là việc xem xét và xử lý các vụ án” [14]. Đây được xem là một trong những hoạt động quan trọng của quá trình tố tụng hình sự, trong đó Tòa án thực hiện vai trò xét xử vụ án nhằm mục đích bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người và quyền công dân.
Theo từ điển Luật học của Viện Khoa học thì cho rằng: “Xét xử là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái với pháp luật của vụ việc” [25, tr. Theo cách hiểu khác của từ điển Luật học thì “xét xử” là xem xét và xử các vụ án, “sơ thẩm” là xét xử lần thứ nhất [1], về phương diện khoa học pháp lý thì “xét xử sơ thẩm” là việc lần đầu tiên đưa vụ án ra xét xử ở tòa án có thẩm quyền. Bản án, quyết định của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm. Nếu không bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn do pháp luật quy định thì có hiệu lực thi hành [20, tr.
Xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự là cấp xét xử đầu tiên của tố tụng Hình sự, trong đó Tòa án có thẩm quyền tiến hành xét xử, giải quyết vụ án, ra bản án, quyết định tố tụng theo quy định của pháp luật [21].Với nhiệm vụ cơ bản và quan trọng nhất là tiến hành giải quyết vụ án bằng việc ra bản án quyết định việc bị cáo có tội 1 hay không phạm tội. Nhằm đánh giá toàn bộ những chứng cứ có được trong vụ án hình sự để đưa ra kết luận cuối cùng, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của con người, giáo dục mọi người ý thức cao về việc tuân thủ pháp luật. Theo quy định tại Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam thì xét xử sơ thẩm được xác định là giai đoạn kết thúc một vụ án Hình sự với mọi chứng cứ của cả vụ án đềudo cơ quan điều tra thu thập được trong quá trình điều tra, xét xử và sẽ được công khai tại phiên tòa. Khi đó, người tham gia tố tụng được nghe trực tiếp lời khai và cũng được tranh luận trực tiếp tại phiên tòa.
Như vậy có thể thấy xét xử sơ thẩm được xem là trung tâm của quyền tư pháp. Xét xử sơ thẩm là giai đoạn tố tụng mà khi đó đòi hỏi người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải hết sức tập trung để xử lý các tình huống hết sức nhanh chóng và đưa ra các lý lẽ không những đòi hỏi sự chính xác mà còn sắc bén, có sức thuyết phục cao, đồng thời phải tuân thủ theo những quy định của pháp luật thông qua đó có thể đánh giá trình độ nghiệp vụ của Thẩm phán, Luật sự, Kiểm sát viên và những người tham gia tố tụng khác. Vì vậy, việc tổ chức phiên tòa sơ thẩm tốt có tác dụng to lớn không chỉ đối với vụ án mà còn có tác dụng đối với việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật mọi công dân [16, tr. Xét xử sơ thẩm vụ án Hình sự hiện nay theo quy định thuộc thẩm quyền của Tòa án nhân dân cấp huyện và Tòa án nhân dân cấp tỉnh [24].
Người dưới 18 tuổi là người chưa phát triển đầy đủ về mặt tâm sinh lý, đang trong giai đoạn hình thành và phát triển cả về nhân cách, trí lực và thể lực, chưa có được một nhân sinh quan và thế giới quan một cách đầy đủ như người trưởng thành, chưa có suynghĩ chín chắn trong việc quyết định hành vi họ làm, chưa có đầy đủ khả năng về nhận thức tính chất nguy hiểm của hành vi mà họ gây ra cho xã hội là như thế nào. Bên cạnh đó, họ còn dễ bị tổn thương, đặc biệt là khi họ 2 tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết các vụ án. Vì thế, chính sách hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội của Nhà nước ta chủ yếu là giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa những sai lầm, tạo điều kiện để họ phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội. Với tư cách là Luật hình thức, thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi quy định trong BLTTHS cũng phải phù hợp với lứa tuổi nêu trên nhằm mục đích bảo đảm một cách tối đa các quyền và lợi ích hợp pháp cũng như những lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi khi tham gia tố tụng.
Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi nằm trong nhóm thủ tục đặc biệt của BLTTHS 2015. Thủ tục này đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng giải quyết các vụ án Hình sự có người bị bắt, bị tạm giam, bị can, bị cáo, người bị hại, người làm chứng là người dưới 18 tuổi (người chưa thành niên) chỉ áp dụng đối với người bị bắt, người bị tạm giam, bị can, bị cáo. Thực tiễn thi hành cho thấy, quy định phạm vi áp dụng nêu trên là chưa đầy đủ và cũng chưa tương thích với Công ước quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam là thành viên. Vì thế, cùng với thay đổi tên gọi của Chương (thay cụm từ “đối với người chưa thành niên” thành cụm từ “đối với người dưới 18 tuổi”), BLTTHS 2015 đã mở rộng phạm vi áp dụng theo hướng không chỉ áp dụng với người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo là người dưới 18 tuổi mà cong áp dụng cả đối với người bị hại, người làm chứng là người dưới 18 tuổi.
Theo quy định tại Điều 413 BLTTHS 2015 thì thủ tục tố tụng đối với người bị buộc tội, người bị hại, người làm chứng là người dưới 18 tuổi được áp dụng theoq quy định của Chương XXVIII, đồng thời những quy định khác của BLTTHS 2015 không trái với quy định của Chương này. Quá trình giải quyết vụ án trong từng trường hợp cụ thể phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau trong đó có xét xử sơ thẩm là giai đoạn quan trọng không thể thiếu trong một quá trình tiến hành tố tụng Hình sự. Theo quy định tại Khoản 1 3 Điều 27 BLTTHS 2015 quy định: “Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được đảm bảo. Bản án, quyết định sơ thầm của Tòa án có thể bị kháng cáo, kháng nghị trong thời hạn do Bộ luật này quy định thì có hiệu lực pháp luật.
Bản án, quyết định sơ thẩm bị kháng cáo, kháng nghị thì vụ án phải được xét xử phúc thẩm. Bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án có hiệu lực pháp luật” [12]. Như vậy, xét xử sơ thẩm là việc xét xử lần thứ nhất được Tòa án giao thẩm quyền thực hiện theo pháp luật quy định và cũng là giai đoạn kết thúc giải quyết một vụ án hình sự. Mọi chứng cứ của vụ án được Cơ quan điều tra thu thập lại trong quá trình điều tra sẽ đều được xem xét công khai tại phiên tòa, những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng sẽ được nghe trực tiếp những lời khai.
Tại phiên tòa sẽ tiến hành tranh luận, chất vấn các vấn đề mà tại Cơ quan điều tra chưa có điều kiện thực hiện. Qua đó, xét xử sơ thẩm được coi là đỉnh cao của quyền tư pháp. Nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội Bộ luật Hình sự 2015 quy định người từ đủ 14 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về những hành vi phạm tội mà mình thực hiện. Tuy nhiên, vì độ tuổi từ 14 đến dưới 18 được cho là chưa có sự nhận thức đầy đủ về hành vi mình thực hiện.
Do đó, các nhà làm luật xây dựng những quy định riêng đối với các đối tượng phạm tội từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi (gọi chung là “người dưới 18 tuổi phạm tội”. Theo quy định tại điều 91 BLHS 2015 thì khi xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội cần phải tuân thủ thủ các nguyên tắc sau: Thứ nhất, việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải đảm bảo lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sữa chữa những sai lầm, phát triển lành mạnh, sớm hòa nhập lại với cộng đồng và góp ích cho xã hội. 4 Thứ hai, người dưới 18 tuổi vi phạm thuộc một trong các trường hợp quy định trong BLHS và có nhiều tình tiết giảm nhẹ, tự nguyện khắc phục phần lớn hậu quả, nếu không thuộc trường hợp đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp giám sát, giáo dục, giáo dưỡng được quy định riêng cho đối tượng này. Thứ ba,việc truy cứu trách nhiệm hình sự và đưa ra xét xử người dưới 18 tuổi phạm tội chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào những đặc điểm về nhân thân của họ, tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm Thứ tư, khi xét xử Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội nếu xét thấy việc miễn trách nhiệm hình sự và áp dụng một trong các biện pháp giám sát, giáo dục, hoặc việc áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng quy định riêng cho những đối tượng này không đảm bảo hiệu quả giáo dục, phòng ngừa Thứ năm, trong xét xử Tòa án không áp dụng hình phạt tù chung thân hoặc tử hình đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, mà chỉ được áp dụng hình phạt cao nhất đối với đối tượng này ở mức tù có thời hạn.
Thứ sáu, Toà án chỉ áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người dưới 18 tuổi phạm tội khi xét thấy các hình phạt và biện pháp như giáo dục, giáo dưỡng khác không có tác dụng răn đe, phòng ngừa, đối tượng nguy hiểm cần thiết phải tách riêng ra khỏi xã hội.