Luận Văn Thạc Sĩ: Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn Đối Với Người Chưa Thành Niên Phạm Tội Tại Tỉnh Hà Tây

Luận văn thạc sĩ phân tích biện pháp ngăn chặn áp dụng với người chưa thành niên phạm tội tại Hà Tây, đề xuất giải pháp hiệu quả cho cơ quan điều tra.

• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên phạm tội trên địa bàn tỉnh Hà Tây của cơ quan Cảnh sát điều tra
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: Nhận thức chung về các biện pháp ngăn chặn và việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên phạm tội của cơ quan Cảnh sát điều tra
• 1.1. Nhận thức chung về các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự
• 1.1.1. Khái niệm về các biện pháp ngăn chặn
• 1.1.2. Căn cứ áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn của cơ quan Cảnh sát điều tra
• 1.1.2.1. Căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn
• 1.1.2.2. Căn cứ hủy bỏ hay thay thế biện pháp ngăn chặn

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Biện pháp ngăn chặn người chưa thành niên phạm tội là vấn đề cấp thiết không chỉ ở Việt Nam mà trên toàn thế giới. Thế hệ trẻ là tương lai của đất nước, do đó, việc chăm sóc, giáo dục và phòng ngừa tội phạm trong nhóm này được coi là nhiệm vụ quan trọng. Hiến pháp Việt Nam năm 1992 (sửa đổi 2001) đã ghi nhận trách nhiệm của Nhà nước, xã hội và gia đình trong việc bảo vệ và giáo dục trẻ em. Tuy nhiên, tình hình tội phạm do người chưa thành niên thực hiện tại Hà Tây vẫn đáng lo ngại, với các hành vi phạm tội ngày càng nghiêm trọng như ma túy, giết người, cướp của. Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đúng đắn là cần thiết để đảm bảo công tác điều tra và xử lý tội phạm hiệu quả.

1.1. Vai trò của pháp luật trong phòng ngừa tội phạm

Pháp luật đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn tội phạm, đặc biệt là đối với người chưa thành niên. Các văn bản pháp luật như Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em năm 1991, Luật Hình sự năm 1999, và Luật Tố tụng Hình sự năm 2003 đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc. Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn như bắt người, tạm giữ, tạm giam còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc bỏ lọt tội phạm hoặc xâm phạm quyền công dân. Do đó, cần nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp này để đảm bảo công lý và trật tự xã hội.

II. Tình hình nghiên cứu và mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu về biện pháp ngăn chặn người chưa thành niên phạm tội đã được thực hiện ở nhiều quốc gia và tại Việt Nam. Các công trình nghiên cứu trước đây tập trung vào việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong luật tố tụng hình sự, nhưng chưa đề cập sâu đến các khó khăn và giải pháp cụ thể tại địa phương như Hà Tây. Mục đích của đề tài là đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn từ năm 2001 đến 2005, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm.

2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên phạm tội, đặc biệt là các tội xâm phạm trật tự xã hội và ma túy tại Hà Tây. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các vụ án từ năm 2001 đến 2005, nhằm đánh giá hiệu quả của các biện pháp ngăn chặn và đề xuất cải tiến phù hợp với thực tiễn địa phương.

III. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp với các phương pháp phân tích, so sánh, và tổng hợp. Các tài liệu về luật quốc tế, luật hình sự, và xã hội học được sử dụng để đánh giá hiệu quả của các biện pháp ngăn chặn. Quá trình nghiên cứu cũng bao gồm khảo sát thực tế và tham khảo ý kiến của các cán bộ điều tra để đảm bảo tính khách quan và thực tiễn.

3.1. Những vấn đề mới của đề tài

Đề tài làm rõ lý luận về việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, đồng thời đánh giá ưu điểm và hạn chế của các biện pháp này tại Hà Tây. Các giải pháp đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn, đảm bảo tuân thủ quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự và các chiến thuật nghiệp vụ.

IV. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự, đặc biệt là việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên phạm tội. Đề tài cũng nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng chống tội phạm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, và tăng cường niềm tin của nhân dân vào lực lượng Cảnh sát nhân dân. Ngoài ra, đề tài có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong các trường Công an và các cơ quan nghiên cứu.

4.1. Kết cấu của đề tài

Nội dung luận văn gồm 3 chương, tập trung vào nhận thức chung về các biện pháp ngăn chặn, thực trạng áp dụng tại Hà Tây, và các giải pháp nâng cao hiệu quả. Phần kết luận tổng hợp các kết quả nghiên cứu và đề xuất hướng phát triển trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tình hình người chưa thành niên vi phạm pháp luật đang là thách thức an ninh trật tự nghiêm trọng tại nhiều địa phương trong tiến trình đô thị hóa nhanh chóng. Tại địa bàn tỉnh Hà Tây trong giai đoạn từ năm 2001 đến tháng 6 năm 2005, cơ quan chức năng đã ghi nhận 532 vụ việc với 870 đối tượng chưa thành niên có hành vi phạm pháp, trong bối cảnh địa phương có quy mô dân số trên 2,4 triệu người cùng tốc độ tăng trưởng GDP bình quân đạt 7% mỗi năm. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm tập trung vào sự xung đột giữa yêu cầu đấu tranh, trấn áp tội phạm nguy hiểm với nghĩa vụ bảo vệ quyền con người, quyền lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi vốn có tâm sinh lý chưa phát triển hoàn thiện. Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận, khảo sát thực trạng thi hành các biện pháp ngăn chặn theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, đồng thời chỉ ra những sơ hở, vướng mắc trong chỉ đạo và phối hợp của lực lượng Cảnh sát điều tra. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ 14 đơn vị hành chính cấp huyện, thị xã thuộc tỉnh Hà Tây, tập trung chuyên sâu vào nhóm tội phạm xâm phạm trật tự xã hội và ma túy. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn, hướng đến mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ vi phạm thủ tục tố tụng xuống dưới 1%, hạn chế tối đa các trường hợp oan sai và nâng cao hiệu quả giáo dục hoàn lương cho hơn 85% người chưa thành niên lầm lỡ tại cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết cưỡng chế nhà nước trong tố tụng hình sự kết hợp với học thuyết tư pháp thân thiện và chính sách hình sự nhân đạo đối với người chưa thành niên. Cơ sở lý luận được xây dựng dựa trên nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa theo Điều 112 Hiến pháp năm 1992 và các chuẩn mực quốc tế từ Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em năm 1989. Mô hình nghiên cứu phân tích mối quan hệ tương tác giữa 3 nhóm yếu tố cốt lõi: mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi vị thành niên và tính tương xứng của biện pháp cưỡng chế.

Khung lý thuyết tập trung làm rõ 4 khái niệm pháp lý trung tâm:

1. Biện pháp ngăn chặn: Các biện pháp cưỡng chế tố tụng do cơ quan có thẩm quyền áp dụng nhằm kịp thời chặn đứng tội phạm, ngăn ngừa bị can bỏ trốn hoặc cản trở điều tra.
2. Người chưa thành niên phạm tội: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật Hình sự.
3. Tạm giam, tạm giữ: Biện pháp tước quyền tự do thân thể nghiêm khắc nhất, chỉ áp dụng trong trường hợp phạm tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng theo Điều 303 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003.
4. Biện pháp thay thế giam giữ: Các hình thức nhân đạo như bảo lĩnh, cấm đi khỏi nơi cư trú, giao người chưa thành niên cho gia đình hoặc tổ chức xã hội giám sát.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ 532 hồ sơ vụ án hình sự liên quan đến 870 đối tượng người chưa thành niên được lưu trữ tại Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về trật tự xã hội cùng Công an các huyện, thị xã trên địa bàn tỉnh Hà Tây. Timeline nghiên cứu bao quát số liệu liên tục trong 4,5 năm, từ tháng 1 năm 2001 đến hết tháng 6 năm 2005.

Quy trình nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu khảo sát toàn bộ đối với 100% các vụ án đã thụ lý có đối tượng là người chưa thành niên trong giai đoạn này, kết hợp phỏng vấn sâu 25 điều tra viên và kiểm sát viên giàu kinh nghiệm. Phương pháp phân tích thống kê mô tả định lượng được sử dụng nhằm lượng hóa cơ cấu tội phạm, phân bố độ tuổi và tỷ lệ áp dụng từng biện pháp ngăn chặn. Phương pháp phân tích luật học định tính được lựa chọn để đánh giá tính hợp pháp, tính tương thích giữa quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, Pháp lệnh Tổ chức điều tra hình sự năm 2004 với hoạt động thực thi thực tế, đảm bảo kết quả đánh giá mang tính khách quan và khoa học toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu thực chứng giai đoạn 2001 - tháng 6/2005 trên địa bàn tỉnh Hà Tây làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng:

1. Cơ cấu tội danh nghiêng hẳn về các tội xâm phạm quyền sở hữu và xâm phạm sức khỏe con người: Tội trộm cắp tài sản chiếm tỷ lệ áp đảo với 242 vụ (chiếm 45,5% tổng số vụ) và 365 đối tượng (chiếm 42,0% tổng số đối tượng). Tội cố ý gây thương tích đứng thứ hai với 123 vụ (chiếm 23,1% số vụ) và 183 đối tượng (chiếm 21,0% số đối tượng).
2. Tình trạng phạm tội có tổ chức và mức độ bạo lực gia tăng: Nhóm tội phạm nguy hiểm ghi nhận 28 vụ cướp tài sản (57 đối tượng), 24 vụ cưỡng đoạt tài sản (43 đối tượng) và 10 vụ giết người (12 đối tượng). Hoạt động tụ tập thành băng nhóm sử dụng hung khí nguy hiểm diễn biến phức tạp tại các tuyến giao thông trọng điểm như Quốc lộ 1A và Quốc lộ 6A.
3. Chênh lệch giới tính rõ rệt trong cơ cấu đối tượng: Trong tổng số 870 người chưa thành niên vi phạm pháp luật, đối tượng nam giới chiếm 857 trường hợp (tương đương 98,5%), trong khi nữ giới chỉ chiếm 13 trường hợp (tương đương 1,5%).
4. Tệ nạn ma túy và đánh bạc xâm nhập lứa tuổi học đường: Ghi nhận 39 vụ đánh bạc với 102 đối tượng tham gia cùng 10 vụ án liên quan đến tàng trữ, mua bán, tổ chức sử dụng ma túy với 14 đối tượng.

Dữ liệu trên có thể được trình bày trực quan bằng biểu đồ cột kép so sánh tương quan giữa số vụ và số bị can theo từng nhóm tội danh, kết hợp với bảng phân tích tỷ trọng phần trăm theo địa bàn phân bố từ các vùng đô thị như Hà Đông, Sơn Tây đến các huyện nông nghiệp thuần túy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng trên xuất phát từ tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường và tốc độ đô thị hóa nhanh tại các chuỗi đô thị Hòa Lạc, Xuân Mai. Nhiều gia đình mải mê làm ăn, buông lỏng quản lý giáo dục khiến thanh thiếu niên dễ bị lôi kéo vào lối sống hưởng thụ, thiếu hiểu biết pháp luật. So sánh với các nghiên cứu tương đương tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, tỷ lệ người chưa thành niên phạm tội trộm cắp và cố ý gây thương tích tại Hà Tây có mức độ tương đồng cao (chiếm trên 68% tổng số vụ án).

Tuy nhiên, điểm khác biệt đáng lưu ý là thực tiễn áp dụng biện pháp ngăn chặn của cơ quan Cảnh sát điều tra đôi lúc còn lạm dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam đối với các hành vi ít nghiêm trọng, trong khi các biện pháp mềm dẻo như bảo lĩnh hoặc cấm đi khỏi nơi cư trú chỉ chiếm khoảng dưới 15% tổng số trường hợp. Điều này phản ánh tư duy nặng về trấn áp hơn là giáo dục, chưa khai thác tối đa tinh thần nhân đạo của Điều 69 Bộ luật Hình sự 1999 và Điều 303 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình thẩm định và phê chuẩn các biện pháp ngăn chặn: Thủ trưởng Cơ quan Cảnh sát điều tra và Viện Kiểm sát nhân dân các cấp cần kiểm soát 100% hồ sơ bắt khẩn cấp, tạm giữ trong thời hạn 12 giờ theo luật định, giảm 25% tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam đối với các tội danh ít nghiêm trọng trong giai đoạn 2006 - 2008.
2. Nâng cao năng lực chuyên môn và tâm lý học tư pháp cho lực lượng điều tra: Công an tỉnh cần chủ trì tổ chức các khóa đào tạo định kỳ hàng năm cho 100% điều tra viên thụ lý án người chưa thành niên, bảo đảm cán bộ nắm vững kiến thức tâm sinh lý lứa tuổi và kỹ năng lấy lời khai thân thiện.
3. Mở rộng áp dụng các biện pháp ngăn chặn không tước tự do: Cơ quan Cảnh sát điều tra phối hợp với chính quyền cấp xã, đoàn thanh niên và gia đình nhằm tăng tỷ lệ áp dụng biện pháp bảo lĩnh và giao người giám sát lên mức 35% - 40% đối với các đối tượng phạm tội lần đầu có nơi cư trú rõ ràng trước năm 2010.
4. Nâng cấp cơ sở vật chất và hoàn thiện chế độ giam giữ riêng biệt: Công an tỉnh cùng Ban Chỉ huy các trại tạm giam, nhà tạm giữ cần bố trí 100% buồng giam giữ cách ly hoàn toàn giữa người chưa thành niên và người đã thành niên theo đúng tinh thần Nghị định 89/1998/NĐ-CP và Nghị định 149/1992/NĐ-CP, hoàn thành nâng cấp trong vòng 18 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Điều tra viên và cán bộ Cơ quan Cảnh sát điều tra: Nắm bắt cẩm nang thực tiễn để xác định chính xác thẩm quyền, căn cứ bắt người, tạm giữ, tạm giam, hạn chế tối đa nguy cơ sai phạm tố tụng trong hơn 10 tình huống điều tra phức tạp.
2. Kiểm sát viên Viện Kiểm sát nhân dân các cấp: Sử dụng làm tài liệu tham chiếu nghiệp vụ kiểm sát tính hợp pháp của các lệnh bắt khẩn cấp, gia hạn tạm giữ và phê chuẩn tạm giam đối với người dưới 18 tuổi.
3. Giảng viên, học viên và sinh viên khối ngành Luật học, An ninh, Cảnh sát: Khai thác hệ thống số liệu thực chứng 532 vụ án và khung phân tích lý luận chuyên sâu để phục vụ các công trình nghiên cứu về tội phạm học và tư pháp người chưa thành niên.
4. Cán bộ quản lý xã hội, chính quyền địa phương và cán bộ Đoàn Thanh niên: Ứng dụng mô hình phối hợp liên ngành nhằm thiết lập mạng lưới quản lý, giám sát và cảm hóa thanh thiếu niên chậm tiến ngay tại địa bàn cơ sở.

Câu hỏi thường gặp

Khi nào người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị áp dụng biện pháp tạm giam?

Theo quy định tại Điều 303 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chỉ bị bắt, tạm giữ, tạm giam khi có đủ căn cứ pháp lý và chỉ áp dụng đối với tội phạm rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Trong 532 vụ việc khảo sát tại Hà Tây, các trường hợp phạm tội giết người, cướp tài sản manh động mới bị áp dụng biện pháp nghiêm khắc này.

Điều kiện để người chưa thành niên phạm tội được áp dụng biện pháp bảo lĩnh là gì?

Căn cứ Điều 92 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, biện pháp bảo lĩnh được xem xét khi hành vi phạm tội thuộc nhóm ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, bị can có nhân thân tốt và nơi cư trú rõ ràng. Việc bảo lĩnh đòi hỏi ít nhất 2 người thân thích có phẩm chất đạo đức tốt cam kết bằng văn bản hoặc tổ chức xã hội nơi đối tượng sinh hoạt đứng ra tiếp nhận quản lý.

Thủ tục bắt người chưa thành niên trong trường hợp khẩn cấp có điểm gì cần lưu ý?

Lệnh bắt khẩn cấp do Thủ trưởng hoặc Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra ban hành khi có căn cứ đối tượng chuẩn bị thực hiện tội phạm nghiêm trọng hoặc có dấu vết trên người. Trong thời hạn 12 giờ kể từ khi thực hiện lệnh bắt, cơ quan điều tra bắt buộc phải gửi văn bản đề nghị kèm tài liệu sang Viện Kiểm sát cùng cấp để xét phê chuẩn trước khi tiến hành các bước tố tụng tiếp theo.

Tại sao pháp luật bắt buộc phải giam giữ riêng người chưa thành niên?

Quy chế giam giữ theo Nghị định 89/1998/NĐ-CP và Nghị định 149/1992/NĐ-CP nghiêm cấm giam chung người chưa thành niên với người thành niên. Quy định này nhằm ngăn ngừa nguy cơ bị lây nhiễm tư tưởng tội phạm chuyên nghiệp, bảo vệ tâm lý non nớt của lứa tuổi thanh thiếu niên và tạo môi trường giáo dục, cảm hóa phục hồi nhân cách thuận lợi nhất.

Thời hạn tạm giữ tối đa đối với người chưa thành niên phạm tội là bao lâu?

Theo Điều 87 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, thời hạn tạm giữ thông thường không được quá 3 ngày. Trường hợp phức tạp có thể gia hạn 2 lần, mỗi lần không quá 3 ngày và đều phải được Viện Kiểm sát phê chuẩn, nâng tổng thời gian tạm giữ tối đa lên 9 ngày. Nếu không đủ chứng cứ khởi tố bị can, cơ quan điều tra phải trả tự do ngay lập tức.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và nền tảng pháp lý của chế định biện pháp ngăn chặn đối với người chưa thành niên theo Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003.
• Phân tích thực chứng 532 vụ án với 870 đối tượng vi phạm tại tỉnh Hà Tây, chỉ ra cơ cấu tội phạm tập trung cao ở hành vi trộm cắp (45,5%) và cố ý gây thương tích (23,1%).
• Đánh giá thẳng thắn những bất cập trong việc lạm dụng biện pháp tạm giam và tình trạng thiếu hụt buồng giam giữ riêng biệt cho người dưới 18 tuổi.
• Đề xuất đồng bộ 4 nhóm giải pháp nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành, chuẩn hóa quy trình điều tra thân thiện và đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ.
• Đặt nền móng khoa học vững chắc cho lộ trình cải cách tư pháp người chưa thành niên giai đoạn 2006 - 2010 với mục tiêu giảm 15% - 20% tỷ lệ tái phạm.

Các cơ quan tiến hành tố tụng và đơn vị nghiên cứu học thuật cần tích cực áp dụng những giải pháp và khuyến nghị của luận văn vào thực tiễn xét xử, điều tra nhằm bảo đảm thượng tôn pháp luật và giữ vững tính nhân văn sâu sắc của nền tư pháp Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề kinh tế để xem xét. Nếu cứ áp dụng các biện pháp ngăn chặn như hiện nay (ví dụ tạm giam) thì số bị can, bị cáo ở các trại tam giam sẽ tăng lên, gây quá tải trong nhà giam, nhà nước phải chi phí tốn kém cho các hoạt động đi kèm như chế độ ăn, ở, sinh hoạt, chế độ tạm giữ, canh gác, cơ sở thiết bị vật chất cũng tăng lên. Nên chăng cần có những biện pháp quản lý, giám sát nào đó mà vẫn đạt được mục tiêu ngăn chặn tội phạm? Có quan điểm lại cho rằng, phòng ngừa tội phạm cũng là biện pháp ngăn chặn tội phạm trong tố tụng hình sự. Đây là quan điểm hình thức, từ ngữ, chưa thấy rõ bản chất phòng ngừa từ xa của công tác phòng chống tội phạm.

Hiện nay chúng ta đang tổ chức cuộc "Vận động toàn dân tham gia quản lý, giáo dục, cảm hóa những người lầm lỗi tại cộng đồng" và thực hiện "Chương trình quốc gia phòng chống tội phạm". Vấn đề này thực hiện như thế nào? Một số quan điểm khác lại lấp lửng, biến hóa, tùy tiện, đặc biệt trong hoạt động tạm giữ hành chính và tố tụng. Quan điểm này đã được nhiều báo cáo tổng kết chấn chỉnh, một số địa phương cấp huyện sử dụng nó như là một hoạt động cứu cánh cho việc điều tra vụ án. Đó chính là vấn đề hình sự hóa các quan hệ pháp luật dân sự, hành chính, kinh tế và ngược lại, hoặc lấy cưỡng chế thay cho hoạt động điều tra thu thập chứng cứ.

Ngoài ra, còn có rất nhiều bài báo viết lên những thông tin về hoạt động áp dụng các biện pháp ngăn chặn dưới dạng mượn dư luận để gây sức ép hoặc coi áp dụng biện pháp ngăn chặn như là một hình thức trừng phạt người có hành vi phạm tội. Cách hiểu đó, họ chưa thấy hết được mục đích, căn cứ, đối tượng của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn. Theo Từ điển nghiệp vụ phổ thông ngành công an thì: "Các biện pháp ngăn chặn trong phòng, chống tội phạm là biện pháp chủ động đối phó kịp thời không để cho bọn phản cách mạng và bọn tội phạm khác thực hiện âm mưu phạm tội của chúng". Khái niệm cho thấy, biện pháp ngăn chặn được thể hiện chủ yếu là tính chủ động tấn công, phòng ngừa tội phạm mà chưa nêu ra các chủ thể một cách rõ ràng, đối tượng bị áp dụng và những căn cứ nào dùng để giải quyết vụ án hình sự.

Theo tác giả Phạm Thanh Bình, Nguyễn Vạn Nguyên: Những biện pháp ngăn chặn là những biện pháp cưỡng chế cần thiết trong tố tụng hình sự do các cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án áp dụng đối với bị can, bị cáo và trong một số trường hợp được pháp luật quy định, có thể áp dụng đối với cả những người chưa bị khởi tố (người bị bắt trong trường hợp quả tang hoặc trong trường hợp khẩn cấp) nhằm ngăn chặn những hành vi nguy hiểm cho xã hội, không cho họ tiếp tục phạm tội, trốn tránh pháp luật hoặc có hành vi gây cản trở cho việc điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Về nội dung, khái niệm này cơ bản là đầy đủ nhưng vẫn chưa hoàn chỉnh vì khi bắt người phạm tội quả tang, không nhất thiết chỉ có Cơ quan điều tra (CQĐT), Viện kiểm sát (VKS), Tòa án mà bất kỳ người nào trông thấy cũng có quyền bắt. Từ sự phân tích trên, chúng tôi rút ra khái niệm về các biện pháp ngăn chặn như sau: Các biện pháp ngăn chặn là các biện pháp cưỡng chế trong tố tụng hình sự được áp dụng đối với bị can, bị cáo và người chưa bị khởi tố về hình sự để kịp thời ngăn chặn tội phạm, ngăn ngừa họ tiếp tục phạm tội, cũng như không cho họ có những hành động làm cản trở hoạt động điều tra, xét xử hoặc thi hành án hình sự. Căn cứ áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn của cơ quan Cảnh sát điều tra - Căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn Theo quy định tại Điều 79 BLTTHS 2003, căn cứ áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong hoạt động điều tra vụ án bao gồm ba căn cứ sau: + Để kịp thời ngăn chặn tội phạm Có nghĩa là không để cho tội phạm xảy ra, chặn đứng được hành vi chuẩn bị phạm tội, không cho nó diễn ra trong thực tế hoặc buộc những hành vi phạm tội phải dừng lại, không để cho người phạm tội thực hiện hành vi đến cùng.

Căn cứ này cho chúng ta thấy sự ràng buộc kết nối giữa BLTTHS với lý luận về tội phạm trong luật hình sự là rất chặt chẽ. Bởi trong các giai đoạn thực hiện tội phạm thì có giai đoạn chuẩn bị và trách nhiệm hình sự cũng được đặt ra ở một số tội phạm nhất định. BLTTHS quy định việc bắt người trong trường hợp khẩn cấp là một chế định tương ứng với việc xác định giai đoạn chuẩn bị thực hiện tội phạm trong luật hình sự. Đó chính là tính logíc phù hợp giữa luật nội dung với luật hình thức.

Trong hoạt động điều tra, vận dụng căn cứ này vào việc bắt khẩn cấp, quy định tại điểm a khoản 1điều 81 BLTTHS có ý nghĩa rất quan trọng. + Khi có căn cứ chứng tỏ bị can sẽ gây khó khăn cho việc điều tra Mục đích của CQĐT là tái xác lập lại sự việc phạm tội đã xảy ra trong thực tế một cách khách quan, chính xác, đầy đủ và toàn diện, làm cơ sở cho việc giải quyết vụ án. Do vậy, các hoạt động điều tra để xác định người thực hiện hành vi phạm tội là điều cần thiết. Song thực tế những người thực hiện hành vi phạm tội lại tìm mọi cách để cản trở quá trình xác định sự thật của vụ án.

BLTTHS quy định căn cứ này cho phép CQĐT được tiến hành áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với những đối tượng là bị can, có biểu hiện ra bên ngoài như họ có thể bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ, thông cung, mua chuộc, khống chế, đe dọa người làm chứng, người bị hại. Đây cơ sở, căn cứ để áp dụng các biện pháp ngăn chặn. + Khi có căn cứ chứng tỏ bị can, bị cáo tiếp tục phạm tội Cơ sở để áp dụng căn cứ này là những biểu hiện ra bên ngoài của bị can thông qua các dấu hiệu về nhân thân của đối tượng trước khi áp dụng biện pháp ngăn chặn, đặc điểm nhân thân của đối tượng chẳng hạn như phần tử phản cách mạng, những tên lưu manh côn đồ hung hãn, những kẻ chuyên sống bằng con đường phạm tội. Hành vi của các đối tượng này thường thể hiện là các hành vi đe dọa người làm chứng, người tố giác tội phạm.

Và nguy cơ của sự đe dọa, trả thù đó có khả năng xảy ra. Trong thực tiễn, điều tra viên phải đánh giá một cách khách quan, phải có tài liệu chứng minh điều đó, để hạn chế đến mức thấp nhất sự thiếu vô tư, không dám tin tưởng vào trình độ, chuyên môn của mình mà ra các quyết định áp dụng một cách tràn lan. Trường hợp nào thấy cần thiết áp dụng thì tiến hành và ngược lại, đó là sự thể hiện bản lĩnh nghiệp vụ dám tin tưởng, dám chịu trách nhiệm trước các quyết định của mình khi áp dụng biện pháp ngăn chặn. - Căn cứ hủy bỏ hay thay thế biện pháp ngăn chặn Hủy bỏ hoặc thay thế biện pháp ngăn chặn thực chất là vấn đề mềm hóa cách xử sự trong hoạt động giải quyết vụ án hình sự, nó có lợi cho đối tượng hoặc tăng tính nghiêm khắc khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn, đồng thời làm cơ sở cho việc vận dụng chính sách nhân đạo, chiến thuật nghiệp vụ của cơ quan CSĐT.

+ Hủy bỏ biện pháp ngăn chặn là việc các cơ quan có thẩm quyền ra quyết định không tiếp tục áp dụng biện pháp ngăn chặn đối với người đang bị áp dụng một biện pháp ngăn chặn cụ thể. Tại Điều 94 BLTTHS quy định hủy bỏ biện pháp ngăn chặn được tiến hành trong các trường hợp sau: Thứ nhất, khi vụ án bị đình chỉ khi cơ quan tiến hành tố tụng có tài liệu, chứng cứ, chứng tỏ có căn cứ quy định tại Điều 107 BLTTHS những trường hợp không khởi tố vụ án hình sự hoặc trường hợp người bị hại có đơn yêu cầu không khởi tố vụ án hình sự theo quy định tại Điều 105 BLTTHS hoặc đã hết thời hạn điều tra mà vẫn không chứng minh được bị can đã thực hiện tội phạm Điều 164 BLTTHS. Thứ hai, khi CQĐT thấy việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn không còn cần thiết nữa Là việc CQĐT xem xét những yêu cầu phục vụ cho việc điều tra như thu thập tài liệu đã đầy đủ, ý thức khai báo, thái độ thành khẩn của bị can… thì CQĐT sẽ ra quyết định hủy bỏ các biện pháp ngăn chặn. + Thay thế biện pháp ngăn chặn là việc CQĐT áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thay thế cho biện pháp ngăn chặn đang được áp dụng (Có thể ít nghiêm khắc hơn nhưng cũng có thể sẽ nghiêm khắc hơn).

Thay thế biện pháp ngăn chặn phải thỏa mãn những điều kiện sau:  Yêu cầu giải quyết vụ án.  Thái độ chấp hành của bị can đối với biện pháp ngăn chặn đang được áp dụng. Đảm bảo được các điều kiện này, CQĐT sẽ tiến hành thay thế biện pháp ngăn chặn. Cho phép CQĐT tạo điều kiện thuận lợi hơn trong việc sử dụng chiến thuật tác động lên thái độ, tâm lý, ý thức của bị can khi tiến hành điều tra vụ án.

ý nghĩa, tầm quan trọng của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn của cơ quan Cảnh sát điều tra Các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự là những biện pháp cưỡng chế của Nhà nước thể hiện tính mệnh lệnh quyền uy trong phương pháp điều chỉnh của luật tố tụng hình sự. áp dụng đúng đắn các biện pháp ngăn chặn có ý nghĩa rất lớn trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Cụ thể: - áp dụng đúng đắn biện pháp ngăn chặn sẽ đảm bảo cho quá trình giải quyết vụ án hình sự khách quan, toàn diện, không có sự oan sai xảy ra. - áp dụng các biện pháp ngăn chặn là đảm bảo quan trọng trong việc tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của công dân.

Các quy định về căn cứ áp dụng biện pháp ngăn chặn là nhằm đạt được mục tiêu ngăn chặn và phòng chống tội phạm. Tuy nhiên, không phải vì thế mà cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng một cách tùy tiện, thiếu căn cứ.