Chương 1: Lý luận cơ bản về ý thức pháp luật Chương 2: Thực trạng ý thức pháp luật ở Việt Nam hiện nay Chương 3: Các giải pháp cơ bản về xây dựng ý thức pháp luật trong nhà nước pháp quyền ở nước ta hiện nay 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, CƠ CẤU, CHỨC NĂNG, PHÂN LOẠI Ý THỨC PHÁP LUẬT 1. Khái niệm ý thức pháp luật Với tư cách là một trong những hình thái của ý thức xã hội, ý thức pháp luật xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước và pháp luật, phản ánh trực tiếp các quan hệ kinh tế, văn hoá, xã hội. Ý thức pháp luật là một trong những hình thái của ý thức xã hội, là một trong những biểu hiện của trình độ văn hoá xã hội dưới dạng chung nhất.
Nó là sản phẩm của quá trình phát triển của xã hội, chịu sự ảnh hưởng sâu sắc của các hệ tư tưởng, quan điểm và quan niệm trong xã hội. Nếu một xã hội mà người dân được giáo dục ý thức pháp luật, nâng cao hiểu biết, nhận thức về pháp luật thì xã hội đó sẽ hạn chế được vi phạm pháp luật, tội phạm. Bằng cách đó mà góp phần tích cực vào việc hình thành, xây dựng văn hoá pháp lý cho cá nhân và toàn xã hội. Là một trong những bộ phận cấu thành thuộc thượng tầng kiến trúc xã hội, ý thức pháp luật chịu sự quy định, tác động mạnh mẽ của đời sống xã hội.
Quan điểm biện chứng là không phải tất cả các quan điểm đều thể hiện trực tiếp các quan hệ kinh tế và những nhu cầu giai cấp và của toàn xã hội. Ví dụ, quan điểm về hình thức tổ chức quyền lực nhà nước, về tổ chức, trình tự tư pháp và xem xét khiếu nại, về thừa kế, được hình thành không chỉ dưới ảnh hưởng của cơ sở kinh tế, mà còn dưới ảnh hưởng của chính trị, truyền thống, văn hoá, đạo đức, tập quán, thậm chí cả tôn giáo. Các hình thái ý thức xã hội khác ở những mức độ khác nhau tác động mạnh mẽ đến ý thức pháp luật cũng như đối với bản thân pháp luật. Chẳng hạn, ý thức pháp luật 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của người dân Việt Nam trong chế độ phong kiến đã chịu ảnh hưởng sâu sắc của ý thức hệ tư tưởng nho giáo và tư tưởng chính trị - đạo đức của dân tộc Việt.
Nội dung Bộ luật Hồng đức dưới triều vua Lê Thánh Tông là một ví dụ tiêu biểu, tư tưởng văn hoá, đạo đức nho giáo cũng như văn hoá đạo đức dân tộc đã thể hiện sâu sắc trong bộ luật như trật tự đạo đức trong gia đình, xã hội và cả những sự đề cao vai trò của phụ nữ và người cao tuổi. Phạm trù ý thức pháp luật có biểu hiện rất đa dạng, phong phú, vừa có sức ỳ to lớn lại vừa thường xuyên biến đổi do sự tác động của các hình thái ý thức xã hội khác, nhất là trong thời đại bùng nổ thông tin như hiện nay. Sự biến động và tác động thường xuyên của các hiện tượng xã hội, những cảm nhận, thái độ, quan niệm, các lý thuyết, tư duy pháp lý của con người, của các nhóm xã hội, của nhà nước và của toàn xã hội cũng vận động không ngừng. Sự bất bình của người dân về một quyết định không công bằng, chưa thấu tình đạt lý của toà án hay một quyết định sai trái của cơ quan hành chính, sự trung lập về một văn bản mới ra đời.
Một quan điểm mới về cách thức, mức độ điều chỉnh của luật bảo vệ môi trường vv. đều thuộc phạm trù ý thức pháp luật. Ý thức pháp luật được hình thành từ những quan niệm của con người về sự cần thiết của các quy tắc xử sự mà nhà nước cần đảm bảo thực hiện, về tính hợp pháp hay không hợp pháp của các thiết chế, chế định pháp lý. Nếu như pháp luật (xét theo nghĩa khách quan) là những chế định bề ngoài, là hệ thống các quy phạm pháp luật, thì ý thức pháp luật là phạm trù chủ quan, là những quan niệm, quan điểm về pháp luật, là tâm lý, cảm xúc, tâm trạng, nguyện vọng của con người về pháp luật, về các vấn đề pháp lý nói chung [18;248].
Trước kia, một nhà khoa học Xô viết nổi tiếng đã từng nhận định “thái độ chủ quan của con người đối với pháp luật hiện hành và mong muốn về những quy định pháp luật mới, được gọi là ý thức pháp luật”.[17;91] Khi một văn bản pháp luật ra đời và được áp dụng vào thực tế cuộc sống, điều 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luật đó có tính hợp pháp hay không hợp pháp trong cách xử sự của con người. Nếu điều luật đó được đa số nhân dân công nhận và nghiêm túc chấp hành thì điều luật có tính đúng đắn. Phạm vi tác động của ý thức pháp luật rất rộng, không có lĩnh vực hành vi pháp luật nào của con người lại không cần đến tư duy nhận thức pháp luật – xã hội, như TS. Nguyễn Minh Đoan đã nhận xét.
[2;22] Ý thức pháp luật kiểu mới mà chúng ta đang tiếp tục phát triển hình thành từ trong xã hội tư bản được chứa đựng trong các tác phẩm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác, trong cương lĩnh của các đảng công nhân. Trong các yêu sách đấu tranh của giai cấp vô sản trong các tác phẩm của mình, Mác và Ph. Ăng-ghen không những chỉ ra cho giai cấp vô sản những yêu cầu pháp lý để đấu tranh nhằm xây dựng một xã hội mới, mà còn xây dựng những khái niệm quan trọng nhất về pháp luật, tạo cơ sở cho sự phát triển ý thức pháp luật mới sau này. Cùng với sự phát triển của hệ thống các quan hệ xã hội mới và của pháp luật, ý thức pháp luật kiểu mới ngày càng được phát triển và nâng cao.
Vấn đề ý thức pháp luật được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau như triết học, luật học, tâm lý học, xã hội học. Tuy vấn đề này còn có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng đa số các nhà nghiên cứu cho rằng: ý thức pháp luật là tổng thể những tư tưởng, học thuyết, quan điểm, thái độ, tình cảm, sự đánh giá của con người về pháp luật trên các phương diện, tiêu chí cơ bản như: về sự cần thiết (hay không cần thiết), về vai trò, chức năng của pháp luật, về tính công bằng hay không công bằng, đúng đắn hay không đúng đắn của các quy định pháp luật hiện hành, pháp luật đã qua trong quá khứ, pháp luật cần phải có, về tính hợp pháp hay không hợp pháp trong hành vi của các cá nhân, tổ chức nhà nước và xã hội. Các đặc điểm cơ bản của ý thức pháp luật 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Là một trong những hiện tượng rộng lớn, phức tạp của đời sống pháp luật, ý thức pháp luật có nhiều biểu hiện phong phú, được thể hiện trong các đặc điểm cơ bản. Có nhiều cách tiếp cận về đặc điểm của ý thức pháp luật xét từ các góc độ của các mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và các hiện tượng xã hội khác như: kinh tế, văn hoá - xã hội, chính trị và cả vấn đề nhà nước.
Thông qua các đặc điểm đó có thể thấy rõ nhữung nét tương đường và những nét khác biệt so với các hình thái ý thức xã hội khác. Đặc điểm 1: Ý thức pháp luật chịu sự quy định của tồn tại xã hội Ngay từ thời của mình, Các - Mác đã khẳng định: “Không phải ý thức của con người quyết định sự tồn tại của họ, trái lại, chính sự tồn tại xã hội của họ quyết định ý thức của họ” [1;15]. Ý thức pháp luật cũng như các hình thái ý thức xã hội khác là sản phẩm của tồn tại xã hội. Những nhận thức, thái độ, tình cảm, quan niệm, mong muốn của con người về pháp luật, về nhà nước suy cho cùng là do những điều kiện xã hội khách quan quy định, chi phối.
Nhìn lại xã hội phong kiến nước ta, ý thức pháp luật của người dân chịu sự quy định, chi phối của tính chất, đặc điểm và những điều kiện kinh tế phong kiến chủ yếu là sản xuất nông nghiệp lúa nước. Những yếu tố xã hội khác như tư tưởng, đạo đức, tập quán chi phối lớn tới ý thức pháp luật của người dân. Hơn thế, pháp luật có nguồn gốc du nhập và ảnh hưởng lớn của pháp luật Trung Quốc trong quá trình Bắc thuộc và bản thân sự hà khắc, đi ngược lại lợi ích người dân trong các quy định pháp luật nên người dân thường có thái độ thờ ơ, coi thường và chống đối pháp luật, ứng xử chủ yếu theo phong tục, tập quán của từng địa phương. Các phong tục, tập quán ấy phần lớn mang tính phù hợp với trật tự quản lý xã hội của địa phương và đến nay vẫn phát huy giá trị tích cực.
Tuy nhiên, một số phong tục, tập quán lạc hậu vẫn tồn tại song song và là rào cản trong quản lý và bảo đảm hiệu lực thống nhất của các văn bản pháp luật. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong thời kỳ cơ chế quản lý tập trung, bao cấp, ý thức pháp luật mang nặng tính bình quân chủ nghĩa, người dân còn e dè, ngại ngùng sử dụng pháp luật, tâm lý coi thường hoặc thờ ơ với pháp luật. Đến thời kinh tế thị trường, xây dựng nhà nước pháp quyền, tự cuộc sống đã rèn luyện cho con người ý thức tôn trọng, chấp hành pháp luật bởi họ thấy điều đó là cần thiết, pháp luật thể hiện nhiều hơn các lợi ích của họ. Nhưng từ một phương diện khác, do sự thôi thúc của đồng tiền, lợi nhuận hặc những lý do phi kinh tế khác, nhiều người cũng không ngần ngại bất cập pháp luật hoặc có thái độ bất cần, coi thường các quy định pháp luật.
Đấy là những biểu hiện về sự quy định của tốn tại xã hội – tức là những điều kiện kinh tế, văn hoá, đạo đức, công nghệ, kỹ thuật và kể cả các vấn đề pháp luật, nhà nước đối với ý thức pháp luật. Yêu cầu của một xã hội văn minh, hiện đại, trên cơ sở phát huy, phát triển những giá trị của văn hoá truyền thống, các văn bản luật phải được ban hành đồng bộ và thực hiện thống nhất trên phạm vi lãnh thổ quốc gia.