Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Nghiên cứu về xây dựng văn hóa nhà trường Tác giả Purkey và Smith (1982), xác định văn hóa nhà trường như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên (các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên) theo hướng dạy và học chất lượng. Như vậy, tác giả này nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong văn hóa nhà trường.
Yếu tố có vai trò định hướng điều chỉnh các hoạt động của người dạy và người học, của các cán bộ nhân viên của nhà trường. Nói cách khác các giá trị, chuẩn mực của nhà trường của xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường []. Schein (2004), khi nghiên cứu văn hóa nhà trường đã cho rằng văn hóa nhà trường gồm 3 thành tố cấu thành. Đó là: a) Những quá trình và cấu trúc hữu hình; b) Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3) Những quan niệm chung.
Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể. Nói cách khác, văn hóa nhà trường theo tác giả Edgar H. Schein gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần []. Theo Eller, John, and Sheila Eller (2009), Creative strategies to transform school culture (Chiến lược sáng tạo để biến đổi văn hóa học đường), Thousand Oaks, CA: Corwin Press, Thousand Oaks, CA: Corwin Press, các tác giả cho rằng văn hoá nhà trường là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong hoạt động của sinh viên và cán bộ nhân viên.
Môi trường tích cực sẽ thúc đẩy thành tích cao, trong khi môi trường tiêu cực sẽ làm nản lòng cả người học, các nhà giáo dục và các phụ huynh. Theo đó, các tác giả đã đề ra các chiến lược nhằm cải thiện môi trường và văn hoá nhà trường, bao gồm: Nuôi dưỡng mối quan hệ giao tiếp và cộng tác cá nhân giữa các thành viên; phát triển các mối quan hệ cộng tác trong công việc; cải thiện các cuộc họp nhân viên; giải quyết các vấn đề liên quan đến hoạt động nhà trường; xử lý xung đột một cách 7 thích hợp. Với các ý tưởng sáng tạo này, lãnh đạo nhà trường có thể tạo ra một môi trường giảng dạy và học tập hợp tác []. Về vai trò của văn hóa nhà trường đối với các hoạt động dạy và học của nhà trường, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu sau: Barth (2002) cho rằng văn hoá nhà trường tác động đến toàn bộ các thành viên trong nhà trường; tác động đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trường.
Tác giả nhấn mạnh: “Văn hoá nhà trường còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trường học hơn là tổng thống của quốc gia, Bộ giáo dục, hội đồng nhà trường, hay thậm chí là hiệu trưởng, giáo viên và các phụ huynh” []. Tương tự, Peterson (2002) cho rằng “Môi trường văn hoá nhà trường tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức được chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi người. Còn môi trường văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng như các hoạt động khác của nhà trường” []. Ở Việt Nam, Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến giáo dục “Cái nền” đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người “Vừa hồng vừa chuyên” được thể hiện qua khẩu hiệu “Tiên học Lễ, hậu học văn”, “Lễ” chính là văn hóa, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hóa nhà trường.
Sinh thời khi đến thăm trường đại học Sư phạm, Bác Hồ, vị lãnh tụ vô vàn kính yêu của chúng ta mong muốn xây dựng nhà trường trở thành trường “Mô phạm” của cả nước. Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng từng mong muốn phải xây dựng “Trường ra trường, lớp ra lớp - Thầy ra thầy, trò ra trò”. Đó chính là những định hướng rất sâu sắc và cụ thể nhằm xây dựng nề nếp văn hóa nhà trường Việt Nam XHCN phát triển []. Các tác giả Nguyễn Vũ Bích Hiền, Nguyễn Thị Minh Nguyệt, Nguyễn Xuân Thanh cho rằng VHNT là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử.VHNT là những nét đặc trưng riêng biệt tạo nên sự khác biệt của NT với các tổ chức khác và sự khác biệt giữa trường này với trường khác.
VHNT liên quan tới toàn bộ đời sống vật chất và tinh thần của một NT. VHNT là những giá trị tốt đẹp được hình thành bởi một tập thể và được mỗi cá nhân trong NT chấp nhận. VHNT tốt hướng tới chuẩn chất lượng cao []. 8 Phạm Công Huân trong bài “Văn hóa tổ chức - hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường” cũng tiếp tục khẳng định văn hóa nhà trường là văn hóa của một tổ chức.
Tác giả phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của văn hóa nhà trường đồng thời đưa ra 5 lí do để khẳng định tầm quan trọng của văn hóa nhà trường đối với chất lượng giáo dục: văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, văn hóa nhà trường tạo động lực làm việc, văn hóa nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát, văn hóa nhà trường hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường []. Nhóm tác giả Phạm Văn Khanh, Lê Ngọc Việt trong bài viết “Giải pháp xây dựng văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực” [] lại phân tích mô hình văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động được thể hiện ở ba yếu tố sau: - Xây dựng cảnh quan sư phạm: xây dựng trường, lớp xanh, sạch, đẹp và an toàn; - Xây dựng môi trường sư phạm: xây dựng các điều kiện thuận lợi cho các hoạt động giáo dục, vui chơi, giải trí trong trường học mang tính giáo dục cao; - Xây dựng văn hóa giao tiếp sư phạm: xây dựng các chuẩn mực, thói quen trong giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường, cộng đồng xã hội. Khi nghiên cứu về “Văn hóa tổ chức Đại học Quốc gia Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập”, tác giả Nguyễn Viết Lộc đã xem xét văn hoá nhà trường ở góc độ văn hoá tổ chức, tác giả cho rằng: “Đây là một tổ chức đặc thù gồm các tổ chức con với những khác biệt về văn hóa (các trường thành viên, đơn vị trực thuộc) tạo thành một tổ chức lớn”; ông khẳng định: “Văn hóa tổ chức có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho tổ chức nhờ phát huy được nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp các nguồn lực ngoại sinh. Qua đó, tác giả cho rằng xây dựng văn hóa tổ chức có vai trò rất quan trọng trong việc phát huy tính liên thông, liên kết, chia sẻ nguồn lực giữa các tổ chức con và đồng thời khắc phục những tồn tại, mâu thuẫn, xung đột làm ảnh hưởng, cản trở quá trình phát triển bền vững” [].
Nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường 9 Tác giả Kytle và Bogotch, đã tìm hiểu hiệu quả cải cách của nhà trường thông qua một mô hình về văn hóa. Kết quả đã chỉ ra rằng, sự phát triển của nhà trường một cách bền vững phải dựa trên sự xây dựng văn hóa của nhà trường. Trong việc xây dựng văn hóa nhà trường, hiệu trưởng có vai trò quan trọng. Hiệu trưởng là người dẫn dắt tất cả các thành viên của nhà trường, đề ra mục đích phấn đấu của nhà trường, phải có phong cách lãnh đạo phù hợp thu hút được mọi người tham gia…Xây dựng văn hóa nhà trường là xây dựng hệ giá trị, xây dựng các chuẩn mực và nguyên tắc hoạt động của nhà trường, là xây dựng phong cách ứng xử văn minh giữa các bộ phận và cá nhân trong nhà trường [].C đã tìm hiểu về hiệu quả hoạt động quản lý của hiệu trưởng.
Hiệu quả này phụ thuộc vào các giáo viên của nhà trường. Khi các giáo viên hợp tác thì hiệu trưởng quản lý các hoạt động của nhà trường có hiệu quả tốt. Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy mối quan hệ giữa giáo viên và hiệu trưởng trong nhà trường là một trong những thành tố quan trọng tạo nên văn hoá nhà trường, bởi giáo viên và hiệu trưởng là 2 đối tượng chính tham gia vào quá trình đào tạo và giáo dục nhà trường []. Quản lý nhà trường theo tiếp cận VHNT của các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Thành Nghị, Lê Tiến Hùng, Phạm Quang Huân, Phan Thị Hoa Hương, Lê Hiển Dương, Trần Quốc Thành…tập trung vào phân tích những quan niệm của các tác giả nước ngoài về VHNT và đưa ra một số giải pháp cho các nhà trường phổ thông hiện nay ở Việt Nam.
Họ nghiên cứu về các vấn đề như vai trò của người quản lý trong việc kiến thiết và phát triển môi trường văn hóa lành mạnh, hiệu quả; vai trò của VHNT trong việc giúp nhà trường đạt được mục tiêu trong thời kỳ hội nhập thông qua việc hình thành khả năng tư duy chiến lược của nhà trường; quản lý sự phát triển VHNT chính là tác động để tạo ra sự dịch chuyển các cấp của VHNT [], []. Quản lý nhà trường theo tiếp cận hệ thống giá trị văn hóa của nhà trường của tác giả Phạm Minh Hạc nhấn mạnh đến việc xây dựng VHNT (Hay còn gọi là văn hóa học đường) bằng giáo dục giá trị được thể hiện qua ba mặt của VHNT: Cơ sở vật chất, môi trường giáo dục và giao tiếp ứng xử. Xây dựng một hệ giá trị trong nhà trường để 10 mọi thành viên đồng thuận lấy đó làm mục tiêu đạo đức xã hội, giá trị nhân cách hay chúng ta còn gọi là dạy người bên cạnh dạy chữ và dạy nghề [].