CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA HỌC ĐƯỜNG Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Các công trình nghiên cứu trên thế giới Văn hóa nói chung và văn hoá học đường nói riêng là một vấn đề rộng lớn và phức tạp, từ lâu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Vấn đề văn hóa học đường được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ngoài quan tâm.
Có thể nêu ra một số nghiên cứu chính sau: Tiêu biểu có các công trình nghiên cứu của các tác giả Peterson [31], Deal, Terrence [24], Frank Gonzales [27], EdgarSchein [25, 373- 374]…Những nghiên cứu của các tác giả đều có điểm chung cho VHHĐ được biểu hiện cụ thể thành hai tầng bậc. Tầng bậc thứ nhất là các yếu tố bề nổi của văn hoá nhà trường và tầng bậc thứ hai là các yếu tố bề sâu của văn hóa nhà trường. Theo Eller, John, and Sheila Eller (2009), Creative strategies to transform school culture (Chiến lược sáng tạo để biến đổi văn hóa học đường), Thousand Oaks, CA: Corwin Press, Thousand Oaks, CA: Corwin Press, các tác giả cho rằng VHHĐ là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong hoạt động của học sinh và cán bộ, giáo viên, nhân viên. Môi trường tích cực sẽ thúc đẩy thành tích cao, trong khi môi trường tiêu cực sẽ làm nản lòng cả người học, các nhà giáo dục và cha mẹ học sinh.
Theo đó, các tác giả cho rằng văn hoá nhà trường, bao gồm: Nuôi dưỡng mối quan hệ giao tiếp và cộng tác cá nhân giữa các thành viên; phát triển các mối quan hệ cộng tác trong công việc; cải thiện các cuộc họp; giải quyết các vấn đề liên quan đến hoạt động nhà trường; xử lý xung đột một cách thích hợp. Với các ý tưởng sáng tạo này, lãnh đạo nhà trường có thể tạo ra một môi trường giảng dạy và học tập hợp tác [27]. Peterson môi trường văn hóa học đường gồm các thành tố sau: 1) Nội quy của nhà trường (kỷ luật của nhà trường); 2) Giá trị và triết lý quan điểm giáo dục của nhà trường; 3) Những nghi lễ khánh tiết đặc trưng của nhà trường; 4) Biểu tượng đặc trưng riêng của nhà trường (huy hiệu); 5) Những tấm gương đại diện dạy tốt và học tốt; 6) Những câu chuyện về thế mạnh và tạo ra ấn tượng tốt về trường (các giai thoại); 7) Giá trị riêng của trường để học sinh tự hào về trường mình. Như vậy, qua nhiều công trình nghiên cứu trên đây giúp cho tác giả hiểu VHHĐ là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong hoạt động giáo dục của nhà trường; VHHĐ biểu hiện thành các yếu tố bề nổi và các yếu tố bề sâu.
Những nghiên cứu trên sẽ được tác giả kế thừa cho những nội dung tiếp theo. Các công trình nghiên cứu ở nước ta Ở Việt Nam, từ khi cuốn “Việt Nam văn hóa sử cương” của Đào Duy Anh (1938) được Quan Hải Tùng Thư xuất bản, tạo nên dấu mốc lịch sử đánh dấu ra đời của ngành Văn hóa học. Từ đó trở đi, việc nghiên cứu văn hóa mới thật sự được quan tâm bởi các học giả uy tín ở trong và ngoài nước. Gần đây, có một vài công trình về văn hóa học lý thuyết ra đời như: “Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới” (1994) của Phan Ngọc; “Văn hóa học đại cương và Cơ sở văn hóa Việt Nam”(1996) của Trần Quốc Vượng ; “Cơ sở văn hóa Việt Nam”(1997) của Trần Ngọc Thêm; …Điều đó đã dẫn đến việc nghiên cứu văn hóa ngày càng được thúc đẩy mạnh mẽ.
Nhờ những kết quả nghiên cứu này mà việc giáo dục văn hóa ở nước ta nâng lên tầm giáo dục tự giác và mang tính khoa học. Tuy nhiên, có một thực tế là các nhà nghiên cứu về văn hóa đều xuất thân từ các ngành khoa học khác nhau như Triết học, Sử học, Tâm lý học, Ngôn ngữ học, Văn học, Nghệ thuật học. thậm chí là Toán học, Kinh tế học hoặc Tin học đã đi vào lĩnh vực Văn hóa học, trong đó có văn hóa học đường. Điều này đã dẫn đến những bất đồng ý kiến trong nhận thức khoa học, cũng như trong quá trình tiếp cận vấn đề.
Việc xây dựng văn hóa trong các trường học đã được các nhà khoa học quan tâm, nghiên cứu nhằm tìm ra các biện pháp xây dựng văn hóa học đường sao cho hiệu quả nhất. Ở nước ta khi bàn về vấn đề này có rất ít tác giả quan tâm, nghiên cứu có hệ thống về xây dựng văn hoá nhà trường. Một số sách, bài viết gần đây như: Xây dựng môi trường văn hoá cơ sở, Văn Đức Thanh (2001), Nhà xuất bản chính trị quốc gia, Hà Nội; Môi trường giáo dục, Phạm Hồng Quang (2006), Nhà xuất bản Giáo dục; Giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ em, Nguyễn Ánh Tuyết (2006), Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội; Văn hóa giao tiếp trong nhà trường, Nguyễn Thị Kim Ngân (2009), Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh; Những điều cần tránh trong ứng xử - Đức năng thắng số, Minh An (2012), Nhà xuất bản Hồng Đức; Giáo trình Lý luận văn hóa, Phạm Ngọc Trung (Chủ biên) (2012), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội,… Tất cả chỉ mới tập trung vào phần lý luận chung, chỉ đề cập tới những khía cạnh nhất định của công tác xây dựng văn hoá học đường, môi trường văn hoá cơ sở, chưa có những giải pháp toàn diện và lâu dài cho công tác quản lý xây dựng văn hóa nhà trường. Bên cạnh đó cũng có một số công trình nghiên cứu khoa học khác như: “Biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường ở trường Cao đẳng công nghiệp Nam Định” (Lê Thị Ngoãn); “Xây dựng văn hóa học tập ở trường trung học phổ thông Ngọc Hà – Hà Giang” (Nhân Thị Nga); “Xây dựng văn hóa nhà trường ở các Trưởng THPT huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh” (Lưu Văn Mùi); “Biện pháp quản lý việc xây dựng văn hóa học đường của Hiệu trưởng Trường trung học phổ thông Sông Công tỉnh Thái Nguyên” (Lưu Quý Đôn); “Xây dựng văn hóa chia sẻ cho học sinh Tiểu học huyện Hàm Yên, tỉnh Tuyên Quang” 7 (Nguyễn Thị Liễu),… Về tổng quan, các đề tài nghiên cứu trên cũng chưa phải là những khảo cứu chuyên sâu, chưa đề cập một cách đầy đủ và toàn diện về văn hoá học đường, nhất là về công tác quản lý xây dựng văn hoá học đường.
Đặc biệt, ở cấp THCS chưa có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Ngành Giáo dục - Đào tạo tỉnh Cà Mau nói chung, huyện Thới Bình nói riêng trong những năm gần đây chú trọng tới công tác xây dựng văn hóa học đường để góp phần xây dựng một môi trường giáo dục lành mạnh, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đáp ứng được nhu cầu của người học trong thời đại hiện nay. Tuy nhiên, việc chỉ đạo thực hiện và kết quả công tác xây dựng văn hóa học đường trên địa bàn tỉnh nói chung và huyện Thới Bình nói riêng vẫn chưa có chiều sâu, còn hạn chế. Thực tế, công tác quản lý trường học của hiệu trưởng chủ yếu mới tập trung vào quản lý chuyên môn và quản lý đội ngũ giáo viên, quản lý học sinh nhằm nâng cao chất lượng dạy và học của nhà trường.
Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài này hy vọng sẽ góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa học đường ở các trường THCS, đánh giá ưu điểm, khuyết điểm về thực trạng đề từ đó có thể đề xuất một số biện pháp quản lý xây dựng văn hóa học đường góp phần xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, tích cực, nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh. Các khái niệm chính của đề tài 1. Khái niệm quản lý giáo dục và quản lý nhà trường a. Quản lý giáo dục Quản lý giáo dục được hiểu là một hệ thống những tác động có chủ đích, có kế hoạch hợp quy luật của QLGD đến toàn bộ phần tư và các lực lượng trong hệ thống giáo dục nhằm cho hệ thống vận hành theo đúng tính chất nguyên lý và đường lối phát triển giáo dục.
Hiện tại có nhiều định nghĩa về quản lý giáo dục được khá nhiều công trình nghiên cứu và cũng có nhiều tác giả đề cập như sau đây: Tác giả Đặng Quốc Bảo cho rằng: “Hoạt động quản lý bắt nguồn từ sự phân công, hợp tác lao động. Chính sự phân công, hợp tác lao động nhằm đến hiệu quả nhiều hơn, năng suất cao hơn trong việc đòi hỏi phải có sự chỉ huy phối hợp, điều hành, kiểm tra, chỉnh lý… phải có người đứng đầu. Đây là hoạt động để người thủ trưởng phối hợp nỗ lực với các thành viên trong nhóm, trong cộng đồng, trong tổ chức đạt được mục tiêu đề ra”[2]. Tác giả Nguyễn Ngọc Quang cho rằng: “Quản lý là hoạt động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng bị quản lý trong tổ chức để vận hành tổ chức, nhằm đạt được mục đích nhất định”[37].
Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quát, là hệ thống những tác động có mục đích, có 8 kế hoạch hợp quy luật của chủ thể quản lý trong hệ thống giáo dục là sự điều hành hệ thống quốc dân, điều hành các cơ sở giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu đẩy mạnh công tác giáo dục theo yêu cầu ngày càng đổi mới của xã hội. Tuy các cách diễn đạt về quản lý có những điểm khác nhau nhưng khái niệm quản lý QLGD bao hàm ý nghĩa chung là một dạng hoạt động thiết yếu nhằm đảm bảo hoàn thành công việc chung qua việc phối hợp những nỗ lực của mọi người trong tổ chức. Quản lý là quá trình tác động có định hướng, có tổ chức của chủ thể quản lý lên khách thể quản lý, thông qua các cơ chế quản lý, nhằm sử dụng hiệu quả các nguồn lực trong điều kiện môi trường biến động khiến hệ thống ổn định, phát triển, đạt được những mục tiêu đã định. Khái niệm quản lý nhà trường Quản lý nhà trường là hoạt động của các cơ quan quản lý nhằm tập hợp và tổ chức các hoạt động của giáo viên, học sinh và các lực lượng giáo dục khác, cũng như huy động tối đa các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong nhà trường.
Quản lý nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vi trách nhiệm của mình đưa nhà trường vận hành theo nguyên lý giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, đối với thế hệ trẻ và đối với từng học sinh.