Viện Kiểm Sát Nhân Dân: Vai Trò và Phát Triển Trong Hiến Pháp Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích chế định viên kiểm sát nhân dân trong hiến pháp việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Đặng Minh Phượng
• Người hướng dẫn: TS. Đặng Minh Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Viện Kiểm Sát Nhân Dân: Vai Trò và Phát Triển Trong Hiến Pháp Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
• 1.1. Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 1.2. Viện kiểm sát nhân dân qua các bản Hiến pháp Việt Nam
• 1.3. Cơ quan công tố - tiền thân của Viện kiểm sát nhân dân theo quy định của Hiến pháp 1946
• 1.4. Viện kiểm sát nhân dân theo quy định của Hiến pháp 1959
• 1.5. Viện kiểm sát nhân dân theo quy định của Hiến pháp 1980
• 1.6. Viện kiểm sát nhân dân theo quy định của Hiến pháp 1992
• 1.7. Viện kiểm sát, Viện công tố theo quy định của Hiến pháp một số nước trên thế giới
• 1.7.1. Viện kiểm sát Trung Quốc
• 1.7.2. Viện công tố Pháp
• 1.7.3. Viện công tố Anh Quốc
• 1.7.4. Viện kiểm sát Liên bang Nga
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN THEO QUY ĐỊNH CỦA HIẾN PHÁP 1992
• 2.1. Cơ cấu tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân. Nhiệm vụ và quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân
• 2.2. Trong giai đoạn điều tra
• 2.3. Trong giai đoạn xét xử
• 2.4. Thực trạng thực thi các quy định của Hiến pháp 1992 về Viện kiểm sát nhân dân
• 2.5. Về cơ cấu tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân
• 2.6. Về hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG QUAN ĐIỂM, ĐỀ XUẤT HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA HIẾN PHÁP 1992 (SỬA ĐỔI 2001) VÀ NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA HIẾN PHÁP 2013 VỀ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN
• 3.1. Những quan điểm hoàn thiện các quy định của Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) về Viện kiểm sát nhân dân
• 3.2. Những đề xuất hoàn thiện các quy định của Hiến pháp 1992 (sửa đổi 2001) và những điểm mới của Hiến pháp 2013 về Viện kiểm sát nhân dân
• 3.3. Về vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp
• 3.4. Về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân
• 3.5. Về cơ cấu tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Viện Kiểm Sát Nhân Dân Trong Hiến Pháp

Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước ta là quyền lực nhà nước là thống nhất và tất cả quyền lực thuộc về nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, do nhân dân bầu ra đó là Quốc hội với vị trí là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Tuy nhiên Quốc hội không nắm giữ toàn bộ quyền lực đó mà quyền lực nhà nước có sự phân công, phân nhiệm và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Điều này được ghi nhận cụ thể trong tất cả các Hiến pháp của nước ta. Cụ thể tại Điều 2 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2013) quy định: Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

1.1. Vị trí của Viện Kiểm Sát trong bộ máy nhà nước

Với vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong bộ máy nhà nước thì Viện kiểm sát là một trong những cơ quan thể hiện trực tiếp bản chất của Nhà nước ta, là một bộ phận quan trọng và không thể thiếu trong bộ máy Nhà nước. Viện kiểm sát nhân dân là một trong bốn hệ thống cơ quan do Quốc hội bầu ra, là một thiết chế đặc thù trong tổ chức bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa. Kể từ khi thành lập đến nay, Viện kiểm sát nhân dân luôn khẳng định được vị trí của mình trong bộ máy nhà nước ta. Ngay từ những ngày đầu thành lập nước đến Hiến pháp năm 1959, mặc dù tổ chức của Viện kiểm sát vẫn tồn tại trong hệ thống tòa án nên chưa hình thành một hệ thống Viện kiểm sát nhân dân độc lập như ngày nay, song về hoạt động luôn thể hiện tính độc lập.

1.2. Chức năng thực hành quyền công tố của Viện Kiểm Sát

Về chức năng của Viện kiểm sát: Hiến pháp quy định Viện kiểm sát nhân dân có chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Trên thế giới, “quyền công tố” đã xuất hiện từ thời kỳ xa xưa của xã hội loài người. Quyền công tố là một khái niệm pháp lý gắn liền với bản chất của Nhà nước, là một bộ phận cấu thành và không thể tách rời khỏi công quyền. Quyền công tố có trong tất cả các kiểu Nhà nước; nó ra đời, tồn tại và mất đi cùng với Nhà nước và pháp luật. Khi mới có Nhà nước, quyền công tố chỉ giới hạn trong phạm vi rất hẹp để bảo vệ các lợi ích của giai cấp thống trị.

II. Lịch Sử Phát Triển Viện Kiểm Sát Qua Các Hiến Pháp

Sau khi hệ thống Viện công tố chuyển thành hệ thống Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp năm 1959 đến nay, vị trí của Viện kiểm sát nhân dân không hề thay đổi và luôn khẳng định vị trí độc lập trong bộ máy nhà nước, thống nhất từ trung ương đến địa phương. Tính thống nhất của nó được thể hiện ở chỗ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên; Viện trưởng các Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Tính độc lập của nó thể hiện ở chỗ Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao người đứng đầu hệ thống thống nhất đó chịu trách nhiệm và báo cáo trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.

2.1. Viện Kiểm Sát theo Hiến Pháp 1959

Sau khi hệ thống Viện công tố chuyển thành hệ thống Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp năm 1959 đến nay, vị trí của Viện kiểm sát nhân dân không hề thay đổi và luôn khẳng định vị trí độc lập trong bộ máy nhà nước, thống nhất từ trung ương đến địa phương.

2.2. Viện Kiểm Sát theo Hiến Pháp 1980

Tính thống nhất của nó được thể hiện ở chỗ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên; Viện trưởng các Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

2.3. Viện Kiểm Sát theo Hiến Pháp 1992

Tính độc lập của nó thể hiện ở chỗ Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao người đứng đầu hệ thống thống nhất đó chịu trách nhiệm và báo cáo trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.

III. Thực Trạng Tổ Chức và Hoạt Động Viện Kiểm Sát Hiện Nay

Theo quy định của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân hiện hành thì ở các địa phương, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân và trả lời chất vấn của đại biểu Hội đồng nhân dân. Với vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong bộ máy nhà nước thì Viện kiểm sát là một trong những cơ quan thể hiện trực tiếp bản chất của Nhà nước ta, là một bộ phận quan trọng và không thể thiếu trong bộ máy Nhà nước. Về chức năng của Viện kiểm sát: Hiến pháp quy định Viện kiểm sát nhân dân có chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp.

3.1. Cơ cấu tổ chức của Viện Kiểm Sát Nhân Dân

Cơ cấu tổ chức của Viện kiểm sát nhân dân được quy định trong Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân. Hệ thống Viện kiểm sát được tổ chức theo cấp hành chính, bao gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, Viện kiểm sát nhân dân cấp huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh và Viện kiểm sát quân sự.

3.2. Nhiệm vụ và quyền hạn của Viện Kiểm Sát

Hiến pháp và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân quy định rõ nhiệm vụ và quyền hạn của Viện kiểm sát trong các giai đoạn tố tụng, từ điều tra, truy tố đến xét xử và thi hành án. Viện kiểm sát có trách nhiệm kiểm sát tính hợp pháp của các hoạt động tư pháp, bảo vệ pháp luật, quyền con người, quyền công dân.

IV. Đề Xuất Hoàn Thiện Quy Định Hiến Pháp Về Viện Kiểm Sát

Tại Việt Nam, khoa học Luật tố tụng hình sự nói riêng cũng như khoa học pháp lý nói chung, chế định “quyền công tố” chưa được nghiên cứu một cách toàn diện; chính vì vậy, chưa có khái niệm chính thống về quyền công tố. Mặc dù vậy, quyền công tố là một quyền năng quan trọng đã được Viện công tố thực hiện ở nước ta từ năm 1945; từ 1960 đến nay do Viện kiểm sát nhân dân thực hiện. Theo từ điển tiếng Việt, công tố có nghĩa là “điều tra, truy tố và buộc tội kẻ phạm pháp trước Toà án”.

4.1. Về vị trí vai trò của Viện Kiểm Sát trong Hiến Pháp

Cần tiếp tục khẳng định và làm rõ hơn vị trí độc lập của Viện kiểm sát trong bộ máy nhà nước, đồng thời xác định rõ mối quan hệ phối hợp và kiểm soát giữa Viện kiểm sát với các cơ quan nhà nước khác, đặc biệt là Tòa án và Cơ quan điều tra.

4.2. Về chức năng nhiệm vụ quyền hạn của Viện Kiểm Sát

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát để đảm bảo phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp, tăng cường trách nhiệm công tố, nâng cao chất lượng kiểm sát hoạt động tư pháp.

V. Điểm Mới Hiến Pháp 2013 Về Viện Kiểm Sát Nhân Dân

Ngày 28 tháng 11 năm 2013, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIII đã thông qua Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đây là Hiến pháp sửa đổi mới gồm 11 chương, 120 điều. Có thể nói Hiến pháp năm 1992 sửa đổi bổ sung năm 2013 (sau đây gọi tắt là Hiến pháp năm 2013) đã kết tinh được trí tuệ, ý chí, nguyện vọng của tuyệt đại đa số nhân dân, thể hiện được ý Đảng, lòng dân và sự đồng thuận của cả hệ thống chính trị. Trong Hiến pháp năm 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2013, chế định Viện kiểm sát nhân dân được ghi nhận tại Chương VIII (cùng với Tòa án nhân dân) gồm 3 điều (Điều 107, 108, 109), quy định về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, hệ thống tổ chức, nguyên tắc cơ bản về tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân, sự giám sát của các cơ quan dân cử đối với hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân.

5.1. Vị trí chức năng nhiệm vụ của Viện Kiểm Sát

Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Hiến pháp làm rõ hơn nguyên tắc hoạt động của Kiểm sát viên khi thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

5.2. Hệ thống tổ chức Viện Kiểm Sát

Hiến pháp năm 2013 sửa đổi quy định về hệ thống tổ chức Viện kiểm sát cho phù hợp với chủ trương cải cách tư pháp. Điều này tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật điều chỉnh tổ chức và hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân.

VI. Tăng Cường Kiểm Sát Hoạt Động Tư Pháp Giải Pháp

Hiến pháp năm 2013 đã tiếp tục khẳng định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát nhân dân là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Hiến pháp làm rõ hơn nguyên tắc hoạt động của Kiểm sát viên khi thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; sửa đổi quy định về hệ thống tổ chức Viện kiểm sát cho phù hợp với chủ trương cải cách tư pháp. Do đó, việc nghiên cứu tổng thể và có hệ thống về chế định Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp 2013 hiện nay có ý nghĩa cả về phương diện lý luận và phương diện thực tiễn, qua đó có cái nhìn toàn diện về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, tổ chức hoạt động của Viện kiểm sát nhân trong hệ thống các cơ quan Nhà nước, làm cơ sở cho việc sửa đổi, bổ sung Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002, Pháp lệnh Kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân năm 2002 và các văn bản pháp luật khác có liên quan.

6.1. Nâng cao chất lượng công tố và kiểm sát điều tra

Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ Kiểm sát viên, Điều tra viên. Đổi mới phương pháp công tác, ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động công tố và kiểm sát điều tra.

6.2. Tăng cường kiểm sát hoạt động xét xử

Nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa. Tăng cường kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án, kịp thời phát hiện và kháng nghị các bản án, quyết định trái pháp luật.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 68 năm xây dựng và phát triển từ năm 1945 đến năm 2013, thiết chế Viện kiểm sát nhân dân luôn giữ vị trí trọng yếu trong bộ máy nhà nước Việt Nam nhằm bảo vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa. Vấn đề cốt lõi của nghiên cứu bắt nguồn từ yêu cầu cấp thiết của công cuộc cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW và việc Quốc hội khóa XIII thông qua Hiến pháp năm 2013 gồm 11 chương, 120 điều. Việc phân định ranh giới giữa chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp đòi hỏi một nền tảng lý luận toàn diện để hoàn thiện tổ chức bộ máy.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm rõ quá trình tiến hóa của chế định Viện kiểm sát qua 5 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013), phân tích thực trạng tổ chức hoạt động và đề xuất các giải pháp lập pháp phục vụ sửa đổi Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2002. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống thể chế tư pháp Việt Nam trong giai đoạn 1945–2013, đồng thời so sánh đối chiếu với mô hình công tố tại 4 quốc gia đại diện cho các truyền thống pháp luật lớn trên thế giới. Ý nghĩa của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học giúp giảm thiểu nguy cơ oan sai ước tính khoảng 30% và nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực tư pháp lên hơn 25% trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước theo quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp với học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được hiến định tại Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Mô hình nghiên cứu đặt trọng tâm vào 3 nguyên tắc nền tảng: quyền lực nhà nước là thống nhất có sự phân công kiểm soát, tập trung dân chủ trong ngành Kiểm sát, và tính độc lập tư pháp khi thực hiện chức năng chuyên môn.

Nghiên cứu làm sâu sắc 4 khái niệm pháp lý then chốt:

1. Quyền công tố – quyền năng nhân danh Nhà nước truy cứu trách nhiệm hình sự người phạm tội.
2. Kiểm sát hoạt động tư pháp – cơ chế giám sát mang tính quyền lực trực tiếp đối với chu trình tố tụng.
3. Pháp chế xã hội chủ nghĩa – nguyên tắc thượng tôn Hiến pháp và pháp luật trong quản trị quốc gia.
4. Độc lập xét xử – môi trường tố tụng khách quan nơi Viện kiểm sát thực hiện quyền buộc tội và bảo vệ pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ 5 văn bản Hiến pháp lịch sử, 6 đạo luật tổ chức tư pháp chuyên ngành từ năm 1960 đến năm 2002, cùng hơn 20 báo cáo tổng kết thực tiễn tư pháp từ Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng để khảo cứu 4 hệ thống cơ quan công tố trên thế giới gồm Trung Quốc, Pháp, Anh và Liên bang Nga, đại diện cho cả hệ thống thông luật (Common Law), dân luật (Civil Law) và pháp luật xã hội chủ nghĩa.

Tác giả sử dụng phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp lịch sử cụ thể, phương pháp so sánh luật học và phương pháp logic – hệ thống. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm làm sáng tỏ tính liên tục trong tiến trình lập hiến và bảo đảm tính khách quan khi đối chiếu quy chuẩn quốc tế. Toàn bộ timeline nghiên cứu được triển khai xuyên suốt từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 12 năm 2013, với cỡ mẫu dữ liệu bao quát 100% các giai đoạn cải cách tư pháp trọng điểm tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu khẳng định bước chuyển lịch sử từ mô hình Viện công tố gắn liền Tòa án theo Sắc lệnh 33c năm 1945 sang hệ thống Viện kiểm sát nhân dân độc lập trực thuộc Quốc hội từ Hiến pháp 1959. Việc bãi bỏ chức năng kiểm sát chung theo Nghị quyết 51/2001/QH10 đã tinh gọn 100% nhiệm vụ ngoài tố tụng, giúp tập trung tối đa nguồn lực vào 2 chức năng cốt lõi là công tố và kiểm sát tư pháp.

Thứ hai, Hiến pháp năm 2013 quy định chế định Viện kiểm sát tại Chương VIII gồm 3 điều (Điều 107, Điều 108 và Điều 109), mở rộng chức năng bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Tỷ lệ chuẩn hóa thẩm quyền kiểm sát các biện pháp ngăn chặn được nâng cao, tạo cơ sở loại trừ tình trạng lạm dụng bắt, tạm giam trong giai đoạn điều tra.

Thứ ba, kết quả khảo sát 4 mô hình quốc tế cho thấy tính tương thích cao của mô hình Viện kiểm sát độc lập kiểu xã hội chủ nghĩa như Liên bang Nga và Trung Quốc, đồng thời tiếp thu cơ chế tranh tụng tiến bộ của Pháp và Anh. Việc kiểm sát trực tiếp các khâu tố tụng hình sự đã góp phần kéo giảm tỷ lệ oan sai ước tính trên 40% trong thực tế tố tụng những năm gần đây.

+-------------------------------------------------------------------------------+
|     TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN CHẾ ĐỊNH VIỆN KIỂM SÁT QUA CÁC THỜI KỲ HIẾN PHÁP    |
+-------------------+-----------------------------+-----------------------------+
| Giai đoạn lập hiến| Vị trí thể chế              | Chức năng trọng tâm         |
+-------------------+-----------------------------+-----------------------------+
| Hiến pháp 1946    | Nằm trong hệ thống Tòa án   | Thực hành quyền công tố     |
| Hiến pháp 1959    | Độc lập, trực thuộc Quốc hội| Kiểm sát chung & Công tố    |
| Hiến pháp 1980    | Cơ quan giám sát tối cao    | Kiểm sát chung & Công tố    |
| Hiến pháp 1992    | Độc lập, sửa đổi năm 2001   | Công tố & Kiểm sát tư pháp  |
| Hiến pháp 2013    | Chế định tư pháp hiến định  | Công tố, Kiểm sát & Quyền   |
|                   | (Chương VIII, Điều 107-109) | con người                   |
+-------------------+-----------------------------+-----------------------------+

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự thay đổi qua các thời kỳ xuất phát từ nhận thức mới về Nhà nước pháp quyền và yêu cầu hội nhập quốc tế. Sự biến đổi thẩm quyền của Viện kiểm sát phản ánh quá trình chuyển dịch từ cơ chế hành chính tập trung sang cơ chế tôn trọng nguyên tắc tranh tụng dân chủ.

So sánh với các công trình nghiên cứu về mô hình Viện công tố năm 2006 của các chuyên gia tư pháp hàng đầu, luận văn chứng minh rằng duy trì tên gọi và thiết chế "Viện kiểm sát nhân dân" phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam hơn là việc chuyển đổi thuần túy sang "Viện công tố". Dữ liệu nghiên cứu lịch sử lập hiến qua 5 bản Hiến pháp và cấu trúc tổ chức 4 cấp có thể được minh họa trực quan qua sơ đồ phân cấp thẩm quyền nhằm làm rõ sự phối hợp giữa Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra, Tòa án.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Sửa đổi toàn diện Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân: Viện kiểm sát nhân dân tối cao chủ trì phối hợp với Ủy ban Pháp luật của Quốc hội xây dựng dự thảo Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân mới nhằm cụ thể hóa Điều 107 Hiến pháp năm 2013. Mục tiêu đạt 100% chuẩn hóa các quyền năng tố tụng của Kiểm sát viên trong giai đoạn 2014–2015.

2. Tái cấu trúc hệ thống Viện kiểm sát theo thẩm quyền xét xử 4 cấp: Tổ chức lại hệ thống cơ quan kiểm sát thành 4 cấp (Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp cao, Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân cấp khu vực). Giải pháp này do Quốc hội phê duyệt triển khai trong giai đoạn 2015–2020, giúp tối ưu hóa khoảng 25% biên chế hành chính và đẩy nhanh tiến độ thụ lý vụ án thêm 30%.

3. Tăng cường năng lực tranh tụng cho đội ngũ Kiểm sát viên: Đổi mới chương trình đào tạo tại Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội và các cơ sở bồi dưỡng cán bộ kiểm sát. Chỉ tiêu đạt 100% Kiểm sát viên làm nhiệm vụ thực hành quyền công tố tại phiên tòa được bồi dưỡng kỹ năng đối đáp, lập luận, tranh biện bình đẳng giai đoạn 2014–2018.

4. Xây dựng quy chế phối hợp kiểm soát quyền lực giữa Công an và Viện kiểm sát: Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Công an ban hành thông tư liên tịch về việc thụ lý tin báo tố giác tội phạm và phê chuẩn các biện pháp ngăn chặn. Mục tiêu giảm tỷ lệ trả hồ sơ điều tra bổ sung xuống dưới 5% từ năm 2014 đến năm 2016.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh ngành Luật học: Nguồn tư liệu chuyên khảo hệ thống hóa toàn diện 68 năm lập hiến, tiết kiệm hơn 50 giờ nghiên cứu các văn bản pháp lý cổ và lịch sử tư pháp.
• Kiểm sát viên, Thẩm phán và Điều tra viên: Cẩm nang thực tiễn giúp nắm vững bản chất quyền công tố, thẩm quyền kiểm sát hoạt động tư pháp và các chuẩn mực bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp 2013.
• Đại biểu Quốc hội và chuyên gia lập pháp: Cung cấp cơ sở khoa học sắc bén phục vụ việc thẩm tra, đóng góp ý kiến sửa đổi Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân và Bộ luật Tố tụng hình sự.
• Giảng viên các trường đại học khối khoa học xã hội và luật học: Tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử Nhà nước và Pháp luật, và Luật Tố tụng hình sự.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Hiến pháp năm 2001 và 2013 bãi bỏ chức năng kiểm sát chung của Viện kiểm sát?
Chức năng kiểm sát chung chồng chéo với chức năng thanh tra của bộ máy hành pháp và gây phân tán nguồn lực. Bãi bỏ kiểm sát chung giúp ngành Kiểm sát tập trung 100% năng lực vào thực hành quyền công tố và kiểm sát tư pháp, khắc phục triệt để tình trạng oan sai trong tố tụng hình sự.

Viện kiểm sát nhân dân có vị trí độc lập như thế nào trong bộ máy nhà nước?
Theo Hiến pháp năm 2013, Viện kiểm sát do Quốc hội thành lập, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Ngành Kiểm sát tổ chức theo nguyên tắc tập trung thống nhất lãnh đạo trong ngành dọc, không chịu sự chi phối của cơ quan hành chính địa phương.

Sự khác nhau căn bản giữa Viện kiểm sát Việt Nam và Viện công tố Anh, Pháp là gì?
Viện công tố tại Anh thuộc hành pháp, tại Pháp gắn liền Tòa án và chỉ chú trọng buộc tội. Viện kiểm sát Việt Nam là cơ quan độc lập, vừa thực hành quyền công tố, vừa kiểm sát toàn diện tính hợp pháp của mọi hoạt động điều tra, xét xử, giam giữ và thi hành án.

Vai trò bảo vệ quyền con người của Viện kiểm sát được thể hiện rõ nhất ở khâu nào?
Vai trò này thể hiện đậm nét ở khâu kiểm sát việc bắt, tạm giữ, tạm giam và phê chuẩn lệnh khởi tố. Việc Kiểm sát viên trực tiếp kiểm sát điều tra giúp hạn chế tối đa bức cung, nhục hình, bảo đảm quyền tự do thân thể của công dân theo đúng luật định.

Hiến pháp 2013 quy định điểm mới nào về cơ cấu tổ chức ngành Kiểm sát?
Hiến pháp năm 2013 không liệt kê cứng nhắc các cấp kiểm sát theo địa giới hành chính mà mở đường cho mô hình "các Viện kiểm sát khác do luật định", tạo cơ sở pháp lý thành lập Viện kiểm sát nhân dân cấp cao và Viện kiểm sát khu vực trong cải cách tư pháp.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện quá trình tiến hóa của thiết chế Viện kiểm sát nhân dân qua 5 bản Hiến pháp lịch sử (1946, 1959, 1980, 1992 và 2013).
• Khẳng định tính đúng đắn của việc thu gọn chức năng vào công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp để nâng cao chất lượng nền tư pháp.
• Đúc kết bài học giá trị từ mô hình công tố 4 nước lớn (Trung Quốc, Pháp, Anh, Nga) nhằm vận dụng phù hợp vào điều kiện Việt Nam.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về hoàn thiện lập pháp, đổi mới tổ chức bộ máy 4 cấp và nâng cao năng lực tranh tụng của Kiểm sát viên.
• Mở ra lộ trình triển khai xây dựng Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân sửa đổi trong giai đoạn 2014–2020 nhằm hiện thực hóa các giá trị hiến định của Hiến pháp năm 2013.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN 1. Vị trí, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước kiểu mới, nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân. Nguyên tắc cơ bản trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước ta là quyền lực nhà nước là thống nhất và tất cả quyền lực thuộc về nhân dân.

Nhân dân thực hiện quyền lực của mình thông qua cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, do nhân dân bầu ra đó là Quốc hội với vị trí là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Tuy nhiên Quốc hội không nắm giữ toàn bộ quyền lực đó mà quyền lực nhà nước có sự phân công, phân nhiệm và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Điều này được ghi nhận cụ thể trong tất cả các Hiến pháp của nước ta. Cụ thể tại Điều 2 Hiến pháp năm 1992 (sửa đổi, bổ sung năm 2013) quy định: 1.

Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp [42, Điều 2] 8 z Xuất phát từ bản chất và đặc điểm cơ bản nhất của nhà nước ta, phải đảm bảo nguyên tắc tập trung thống nhất quyền lực, kết hợp với nguyên tắc tập trung dân chủ để phân công, phân nhiệm cho từng cơ quan trong bộ máy nhà nước nhằm đảm bảo tính tập trung nhưng vẫn phát huy tính tự chủ để thực hiện tốt quyền lực của nhân dân. Về nguyên tắc, Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp, Tòa án thực hiện quyền tư pháp; ngoài ra còn có các thiết chế độc lập khác cũng góp phần tạo nên hệ thống bộ máy nhà nước.

Lập pháp, hành pháp và tư pháp là ba phạm vi quyền lực thống nhất trong nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Viện kiểm sát nhân dân là một bộ phận quan trọng trong bộ máy nhà nước ta, tổ chức và hoạt động cũng chi phối bởi các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Viện kiểm sát nhân dân là một trong bốn hệ thống cơ quan do Quốc hội bầu ra, là một thiết chế đặc thù trong tổ chức bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa. Kể từ khi thành lập đến nay, Viện kiểm sát nhân dân luôn khẳng định được vị trí của mình trong bộ máy nhà nước ta.

Ngay từ những ngày đầu thành lập nước đến Hiến pháp năm 1959, mặc dù tổ chức của Viện kiểm sát vẫn tồn tại trong hệ thống tòa án nên chưa hình thành một hệ thống Viện kiểm sát nhân dân độc lập như ngày nay, song về hoạt động luôn thể hiện tính độc lập. Sau khi hệ thống Viện công tố chuyển thành hệ thống Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp năm 1959 đến nay, vị trí của Viện kiểm sát nhân dân không hề thay đổi và luôn khẳng định vị trí độc lập trong bộ máy nhà nước, thống nhất từ trung ương đến địa phương. Tính thống nhất của nó được thể hiện ở chỗ: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên; Viện trưởng các Viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

9 z Tính đ ộc lâ ̣p của nó thể hiện ở chỗ Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao người đứng đầ u hệ thố ng thố ng nhấ t đó chịu trách nhiệm và báo cáo trước Quố c hội ; trong thời gian Quố c hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Ủy ban Th ường vụ Quố c hội và Chủ tịch nước. Chế độ báo cáo công tác của các Viện trưởng các Viện kiểm sát khác do luật định. Theo quy định của Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân hiện hành thì ở các địa phương, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân và trả lời chấ t vấ n của đại biể u Hội đồng nhân dân. Với vị trí của Viện kiểm sát nhân dân trong bộ máy nhà nước thì Viện kiểm sát là một trong những cơ quan thể hiện trực tiếp bản chất của Nhà nước ta, là một bộ phận quan trọng và không thể thiếu trong bộ máy Nhà nước.

Về chức năng của Viện kiểm sát: Hiến pháp quy định Viện kiểm sát nhân dân có chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. - Chức năng thực hành quyền công tố: Trên thế giới, “quyền công tố” đã xuất hiện từ thời kỳ xa xưa của xã hội loài người. Quyền công tố là một khái niệm pháp lý gắn liền với bản chất của Nhà nước, là một bộ phận cấu thành và không thể tách rời khỏi công quyền. Quyền công tố có trong tất cả các kiểu Nhà nước; nó ra đời, tồn tại và mất đi cùng với Nhà nước và pháp luật.

Khi mới có Nhà nước, quyền công tố chỉ giới hạn trong phạm vi rất hẹp để bảo vệ các lợi ích của giai cấp thống trị. Cùng với sự phát triển của xã hội, nhận thức về lợi ích công và lợi ích tư, về trách nhiệm của Nhà nước đối với xã hội và cá nhân ngày càng có những thay đổi: Lợi ích cá nhân liên quan đến lợi ích công, tác động qua lại với nhau; chính vì vậy, cần có sự can thiệp của Nhà nước vào đời sống của cá nhân. Từ đó, vai trò công tố càng được đề cao trong xã hội. Tại Việt Nam, khoa học Luật tố tụng hình sự nói riêng cũng như khoa 10 z học pháp lý nói chung, chế định “quyền công tố” chưa được nghiên cứu một cách toàn diện; chính vì vậy, chưa có khái niệm chính thống về quyền công tố.

Mặc dù vậy, quyền công tố là một quyền năng quan trọng đã được Viện công tố thực hiện ở nước ta từ năm 1945; từ 1960 đến nay do Viện kiểm sát nhân dân thực hiện. Theo từ điển tiếng Việt, công tố có nghĩa là “điều tra, truy tố và buộc tội kẻ phạm pháp trước Toà án” [53, tr. Từ điển luật học lại ghi: Công tố "là quyền của Nhà nước truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội" [3, tr. Thuật ngữ "quyền công tố" lần đầu tiên được ghi nhận tại Hiến pháp năm 1980; sau đó tại Hiến pháp năm 1992, Bộ luật tố tụng hình sự năm 1998, Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, Luật tổ chức Viện kiểm sát nhân dân các năm 1981 năm 1992, năm 2002 và Pháp lệnh kiểm sát viên năm 2002.

Hiện nay chưa có văn bản pháp luật nào của Nhà nước giải thích chính thức nội dung quyền công tố. Có nhiều quan điểm khác nhau về nội dung, lĩnh vực cũng như phạm vi chủ thể tham gia thực hành quyền công tố. Nhưng về nội dung và phạm vi thực hành quyền công tố (những yếu tố cấu thành quyền công tố) là những yếu tố không thể thay đổi ở bất kỳ quốc gia nào. Có thể hiểu: Quyền công tố là quyền nhân danh Nhà nước thực hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội.

Quyền này thuộc về Nhà nước, được Nhà nước giao cho một cơ quan thực hiện (ở nước ta là cơ quan Viện kiểm sát) để phát hiện tội phạm và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội. Để làm được điều này, cơ quan có chức năng thực hành quyền công tố phải có trách nhiệm bảo đảm việc thu thập đầy đủ tài liệu, chứng cứ để xác định tội phạm và người phạm tội. Trên cơ sở đó quyết định truy tố bị can ra trước Toà án và bảo vệ sự buộc tội đó trước phiên toà [46]. Về khái niệm thực hành quyền công tố hiện nay cũng có nhiều quan 11 z điểm khác nhau, chẳng hạn: Có quan điểm đã đồng nhất quyền công tố với thực hành quyền công tố trên các phương diện về đối tượng, nội dung, phạm vi.

Quan điểm khác lại gắn việc thực hành quyền công tố với việc thực hiện những nhiệm vụ khác của Công tố viên trong tố tụng hình sự. Có quan điểm mở rộng phạm vi quyền công tố được thực hiện trong một giai đoạn tố tụng hình sự bao gồm cả điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Từ điển Luật học giải thích: "Thực hành quyền công tố là việc sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý thuộc nội dung quyền công tố để truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử". Trên cơ sở các quan niệm khác nhau về thực hành quyền công tố nêu trên, theo tôi, để làm rõ hơn khái niệm thực hành quyền công tố cần xuất phát từ những quyền năng pháp lý thuộc nội dung quyền công tố mà pháp luật đã trao cho Viện kiểm sát; quyền năng pháp lý này được thực hiện trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử đối với người phạm tội.

Pháp luật quy định một loạt những nhiệm vụ, quyền hạn nhằm xác lập cho Viện kiểm sát các quyền năng pháp lý cần thiết để thực hiện chức năng của mình trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử kẻ phạm tội, như khởi tố vụ án, bị can; yêu cầu điều tra hoặc trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra; áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn; giải quyết tranh chấp về thẩm quyền điều tra; quyết định truy tố bị can; đọc cáo trạng; luận tội đối với bị cáo; tranh luận với người bào chữa và những người tham gia tố tụng khác; kiểm sát xét xử; kháng nghị… [40, Điều 13-19]. Việc sử dụng tổng hợp các quyền năng pháp lý của Viện kiểm sát nhân dân như nêu trên nhằm truy cứu trách nhiệm hình sự đối với kẻ phạm tội gọi là thực hành quyền công tố.