Luận văn thạc sĩ: Vị trí của thể loại truyền kỳ trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích vị trí thể loại truyền kỳ trong tiến trình phát triển văn học Việt Nam, làm rõ giá trị lịch sử và văn hóa.

• Tác giả: Trần Nghi Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thị Thu Vân
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Vị Trí Của Thể Loại Truyền Kì Trong Tiến Trình Phát Triển Của Văn Học Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Giới thiệu về thể loại truyền kỳ

Thể loại truyền kỳ là một trong những thể loại văn học đặc sắc của văn học Việt Nam, mang trong mình những đặc trưng riêng biệt về nội dung và nghệ thuật. Khái niệm về thể loại này được hình thành từ những tác phẩm tiêu biểu như Thánh Tông di thảo, Truyền kỳ mạn lục, và Lan Trì kiến văn lục. Đặc trưng của thể loại truyền kỳ không chỉ nằm ở cốt truyện mà còn ở cách xây dựng nhân vật và kết cấu. Nội dung của thể loại này thường khai thác từ văn học dân gian, phản ánh những giá trị văn hóa và tư tưởng của dân tộc. Đặc biệt, thể loại này đã đóng góp không nhỏ vào sự phát triển của văn học trung đại và ảnh hưởng đến văn học hiện đại.

1.1. Đặc trưng của thể loại truyền kỳ

Thể loại truyền kỳ có những đặc trưng nổi bật về nội dung và nghệ thuật. Nội dung thường xoay quanh các câu chuyện kỳ ảo, huyền bí, mang tính chất giáo dục và nhân văn sâu sắc. Nghệ thuật của thể loại này thể hiện qua việc sử dụng ngôn từ phong phú, hình ảnh sinh động, và cách xây dựng cốt truyện chặt chẽ. Các tác phẩm truyền kỳ không chỉ đơn thuần là những câu chuyện giải trí mà còn chứa đựng những bài học quý giá về đạo đức, nhân cách con người. Điều này cho thấy vai trò quan trọng của thể loại này trong việc giáo dục và hình thành nhân cách cho thế hệ trẻ.

II. Vị trí của thể loại truyền kỳ trong tiến trình văn học

Thể loại truyền kỳ đã có một vị trí quan trọng trong tiến trình văn học Việt Nam, đặc biệt là trong giai đoạn văn học trung đại. Từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV, thể loại này bắt đầu manh nha hình thành và phát triển. Giai đoạn từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVI là thời kỳ phát triển rực rỡ của truyền kỳ, với nhiều tác phẩm nổi bật được sáng tác. Đến thế kỷ XVIII, thể loại này bắt đầu có dấu hiệu suy tàn, nhưng những ảnh hưởng của nó vẫn còn tồn tại trong văn học hiện đại. Các tác phẩm truyền kỳ không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn thể hiện tâm tư, tình cảm của con người trong từng giai đoạn lịch sử.

2.1. Giai đoạn phát triển của thể loại truyền kỳ

Giai đoạn phát triển của thể loại truyền kỳ có thể chia thành ba giai đoạn chính. Giai đoạn đầu từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV, thể loại này bắt đầu hình thành với những tác phẩm mang tính chất thử nghiệm. Giai đoạn thứ hai, từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVI, là thời kỳ hoàng kim với sự xuất hiện của nhiều tác phẩm nổi tiếng như Truyền kỳ mạn lục. Cuối cùng, từ thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX, thể loại này bắt đầu suy tàn, nhưng những dấu ấn của nó vẫn còn ảnh hưởng đến các tác phẩm văn học sau này. Điều này cho thấy sự phát triển và biến đổi của truyền kỳ trong bối cảnh văn học dân gian và văn học viết.

III. Truyền kỳ cầu nối giữa văn học dân gian và văn học viết

Thể loại truyền kỳ đóng vai trò như một cầu nối giữa văn học dân gian và văn học viết. Nhiều tác phẩm truyền kỳ đã khai thác đề tài từ truyền thuyết, truyện cổ tích, và truyện ngụ ngôn. Điều này không chỉ giúp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian mà còn làm phong phú thêm cho văn học viết. Nghệ thuật của truyền kỳ chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ văn học dân gian, thể hiện qua cốt truyện, kết cấu và cách xây dựng nhân vật. Sự giao thoa này tạo nên một thể loại văn học độc đáo, vừa mang tính chất truyền thống vừa hiện đại.

3.1. Đề tài và nghệ thuật của truyền kỳ

Đề tài của truyền kỳ thường khai thác từ các nguồn gốc văn học dân gian, mang đến những câu chuyện phong phú và đa dạng. Nghệ thuật của thể loại này thể hiện qua việc sử dụng các mô-tip dân gian, cốt truyện hấp dẫn và cách xây dựng nhân vật sinh động. Các tác phẩm truyền kỳ không chỉ đơn thuần là những câu chuyện giải trí mà còn chứa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh tâm tư, tình cảm của con người trong xã hội. Điều này cho thấy sự kết nối chặt chẽ giữa văn học dân gian và văn học viết, đồng thời khẳng định vị trí quan trọng của thể loại này trong văn học Việt Nam.

IV. Đánh giá và ứng dụng của thể loại truyền kỳ

Nghiên cứu về thể loại truyền kỳ không chỉ giúp hiểu rõ hơn về văn học Việt Nam mà còn có giá trị thực tiễn trong việc giảng dạy và nghiên cứu văn học. Các tác phẩm truyền kỳ thường được đưa vào chương trình giảng dạy ở các cấp học, giúp học sinh tiếp cận với những giá trị văn hóa và nghệ thuật của văn học trung đại. Việc nghiên cứu thể loại này cũng góp phần làm phong phú thêm cho kho tàng văn học dân tộc, đồng thời khơi gợi sự hứng thú của người đọc đối với văn chương. Điều này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục nghiên cứu và phát triển thể loại truyền kỳ trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Giá trị giáo dục và văn hóa

Thể loại truyền kỳ mang lại nhiều giá trị giáo dục và văn hóa cho người đọc. Các tác phẩm không chỉ giúp người đọc hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa dân tộc mà còn truyền tải những bài học quý giá về đạo đức, nhân cách. Việc đưa thể loại này vào giảng dạy trong trường học sẽ giúp học sinh phát triển tư duy, cảm nhận văn học và trân trọng hơn những giá trị văn hóa của dân tộc. Điều này không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo tồn văn hóa mà còn góp phần xây dựng nhân cách cho thế hệ trẻ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ THỂ LOẠI TRUYỀN KÌ 1. Khái niệm thể loại Theo Từ điển Văn học, khái niệm truyền kì xuất hiện lần đầu tiên tại Trung Quốc vào thời nhà Đường trong tên gọi thể loại tiểu thuyết truyền kì. Tiểu thuyết truyền kì kế thừa những nhân tố của loại truyện chí quái thời Lục triều. Tiểu thuyết truyền kì là thể văn tự sự cổ điển của Trung Quốc, có nguồn gốc từ truyện dân gian, sử dụng những yếu tố hoang đường, kì ảo để phản ánh hiện thực cuộc sống.

Những yếu tố hoang đường kì ảo này không phải là dạng nhân vật Bụt, tiên với vai trò là nhân vật chức năng như trong truyện cổ tích thần kì, cũng không phải là lực lượng tự nhiên được nhân hóa như trong truyện thần thoại. Sự tham gia của yếu tố thần kì, hoang đường trong tiểu thuyết truyền kì phần lớn ở trong hình thức “phi nhân tính” của các nhân vật. Đó là dạng nhân vật ma, quỷ, hồ li, vật hóa người. Truyện bao giờ cũng có nhân vật là người thật và những nhân vật như ma quỷ, yêu quái… cũng là sự cách điệu, phóng đại tâm lí, ẩn dụ cho một loại người nào đó trong xã hội hiện thực.

Theo tác giả Đoàn Lê Giang, chữ “kì” trong “truyền kì” trong những tác phẩm Truyền kì của Bùi Hình, Đường Tống truyền kì (Lỗ Tấn) không có nghĩa là kì ảo, kì dị mà phải hiểu như một quan niệm văn học, một phương pháp sáng tác; quan niệm này xem trọng cái “lạ” trong sáng tác. Điều đó giúp chúng ta lí giải vì sao một số truyện dù được gọi là “truyền kì” nhưng lại hiếm hoi hoặc thậm chí không có yếu tố hoang đường, kì ảo như những truyện Oanh Oanh truyện, Liễu Thị truyện (Trung Quốc) hay những truyện trong Lan Trì kiến văn lục của Vũ Trinh (Việt Nam). Trong luận văn này, chúng tôi hiểu “kì” trong “truyền kì” theo cả hai nghĩa trên. Tuy gọi là tiểu thuyết nhưng tiểu thuyết truyền kì có dung lượng ngắn, tuy nhiên không phải sự thu ngắn của kiểu truyện dài.

Tiểu thuyết truyền kì phần nào mang dáng dấp của thể loại truyện ngắn cận – hiện đại. 12 Trong văn học Trung Quốc, hai chữ “truyền kì” được khai sinh vào thời vãn Đường với một tập sách của Bùi Hình, nhưng thể loại truyền kì đã được xác lập từ thời sơ Đường với các truyện Cổ kính kí (Vương Độ (?) ), Bổ Giang tổng Bạch Viên truyện (không rõ tác giả), Du tiên quật (Trương Thốc). Còn trong văn học Việt Nam, có thể nói tên gọi truyền kì chính thức xuất hiện lần đầu trong văn học viết vào thế kỉ XVI với tác phẩm Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Tuy nhiên, những đặc điểm của thể loại truyền kì đã xuất hiện khá rõ nét từ Thánh Tông di thảo (thế kỉ XV) và nhạt hơn trong một số tác phẩm trước đó như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh… Thậm chí, theo Vũ Thanh, truyện kì ảo của Việt Nam đã bắt đầu xuất hiện từ thế kỉ XIII với truyện Ứng Minh trì dị sự (Chuyện lạ ở ao Ứng Minh) [52,739].

Như vậy, có thể nói, trong lịch sử văn học Việt Nam, thể loại truyền kì đã manh nha xuất hiện từ buổi đầu của văn học viết trong những tác phẩm ghi chép các truyện kì lạ được lưu truyền trong dân gian như Lĩnh Nam chích quái, Việt điện u linh sau đó phát triển mạnh và đạt đến đỉnh cao với những sáng tác như Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục; đặc biệt là với Truyền kì mạn lục, thể loại truyện truyền kì Việt Nam đã đạt được thành tựu rực rỡ, đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam. Có thể nói, truyện truyền kì Việt Nam có nguồn gốc từ truyền kì của Trung Quốc nhưng có một quá trình hình thành, phát triển nội sinh, gắn liền với nền văn hóa dân tộc, đặc biệt là văn hóa dân gian và văn xuôi lịch sử. Trong quá trình phát triển của mình, truyền kì Việt Nam chịu ảnh hưởng của văn học các nước trong khu vực Đông Á (như Triều Tiên, Nhật Bản) và đồng thời cũng góp phần vào sự phát triển chung của thể loại này trong văn học khu vực thời trung đại. Đặc trưng của thể loại truyền kì 1.

Đặc trưng về nội dung Truyền kì là một thể loại giàu giá trị phản ánh hiện thực. Dù thế giới trong truyền kì là một thế giới hoang đường, kì ảo nhưng đằng sau những yếu tố hoang đường đó là hiện thực lịch sử, xã hội cùng với những số phận con người trong những hoàn cảnh xã hội cụ thể. 13 Đó có thể là một xã hội đầy biến động, rối ren, loạn lạc với giặc giã, trộm cướp, với những cuộc nội chiến trong Truyền kì mạn lục hay Lan Trì kiến văn lục. Trong hai mươi truyện của Truyền kì mạn lục, có những truyện vẽ nên hình ảnh một đất nước “binh biến rối ren” (Chuyện người nghĩa phụ Khoái Châu), “người chết chóc nhiều, những oan hồn không có chỗ tựa nương thường họp lại thành từng đoàn, từng lũ” (Chuyện tướng Dạ Xoa).

Lan Trì kiến văn lục cũng ghi lại một thời kì “giặc cướp nổi lên như ong, lại thêm mất mùa, dịch bệnh” (Dốc Lôi Thủ). Xã hội phong kiến trong các sáng tác truyền kì là một xã hội nhiều tệ lậu với những hôn quân, những quan tham lại nhũng bè phái nhau hãm hại dân lành. Những tên vua quan đó có khi được miêu tả trực tiếp, có khi được ẩn dụ gián tiếp qua hình ảnh quỷ thần hoặc loài vật. Đọc Truyền kì mạn lục, ta thấy hình ảnh những vị vua nhà Lê thời suy vong (Lê Uy Mục, Lê Tương Dực) qua hình ảnh của vua Hồ Hán Thươnng trong Câu chuyện đối đáp của người tiều phu núi Na.

Hiện lên trong truyện ngắn này là một vị vua “dối trá, tính nhiều tham dục, đem hết sức dân để dựng cung Kim Âu, dốc cạn kho của để mở phố Hoa Nhai, phao phí gấm là, vung vãi châu ngọc, dùng vàng như cỏ rác, tiêu tiền như đất bùn, hình ngục có của đút là xong, quan chức có tiền mua là được, kẻ dâng lời ngay bị giết, kẻ nói điều nịnh thì được thưởng, lòng dân động lay…” [11,tr. Trong khi đó, quan lại khi quyền cao lộc hậu thì tham của đút lót, “kêu xin chạy chọt lúc nào cũng rộn rịp những người ra vào, vàng bạc châu báu trong nhà chồng chất đầy rẫy”, nhờ đó mà ăn chơi xa hoa “khoản đãi khách khứa mỗi ngày tốn phí đến hàng chuông thóc” [11,tr.199] Không những thế, như Lý Hữu Chi trong Chuyện Lý tướng quân lại còn “dựa lũ trộm cướp coi như lòng ruột, coi người nho sĩ như cừu thù, thích sắc đẹp, ham tiền tài, tham lam không chán, lại tậu ruộng vườn, dựng nhiều nhà cửa, khai đào đồng nội để làm ao, dồn đuổi xóm giềng cho ruộng đất, đi kiếm những kì hoa đá lạ từ bên huyện khác đem về…” [11,tr.226] Truyện tuy khẳng định đó là vào thời vua Giản Định Đế thời Hậu Trần nhưng thực tế hẳn không xa lạ với xã hội thế kỉ XVI của Nguyễn Dữ. Trong Chuyện Phạm Tử Hư lên chơi Thiên tào, Nguyễn Dữ mượn lời Tử Hư đã vẽ nên bộ mặt triều đình 14 phong kiến mục ruỗng thời bấy giờ với những tên quan lại chỉ là bọn sâu dân hại nước: “ông mỗ ở ngôi trọng thần mà tham lam không chán, ông mỗ làm chức sư tư mà mô phạm không đủ, ông mỗ coi lễ mà lễ nhiều thiếu thốn, ông mỗ chăn dân mà dân nhiều tai hại, ông mỗ chấm văn mà lấy đỗ thiên vị, ông mỗ trị ngục mà buộc tội oan uổng; lại còn những người lúc thường bàn nói thi môi mép bẻo lẻo, đến lúc trù tính, quyết định kế lớn của quốc gia thì mờ mịt như ngồi trong đám mây mù, thậm chí không nói theo danh, không xét theo thực, không trung với đấng quân thượng, lớn thì làm việc bán nước như Lưu Dự, nhỏ thì làm việc dối vua của Diên Linh.145] Có khi các tác giả truyện truyền kì mượn hình ảnh của quỷ thần, loài vật để ẩn dụ cho bọn quan lại phong kiến thời bấy giờ. Trong Chuyện chức phán sự đền Tản Viên, hình ảnh “các đền miếu gần quanh đều ăn của đút lót” của hồn ma Bách hộ họ Thôi mà bao che cho hắn, để hắn mặc sức hưng yêu tác quái và lời thổ thần nước Việt vì vậy không thông đạt được lên trên phải chăng là hình ảnh bọn vua quan phong kiến trên cõi trần thời Nguyễn Dữ sống, những tên quan lại bè phái nhau hãm hại dân lành? Đọc Tân truyền kì lục của Phạm Quý Thích, ta thích thú với hình ảnh Nhặng xanh và Ve sầu (truyện Ve sầu và Nhặng xanh).

Cuộc đối đáp của hai côn trùng này vẽ nên tích cách của hai loại người. Ve sầu tượng trưng cho nhà Nho quân tử giàu lòng tự trọng, trong khi đó Nhặng xanh là hình ảnh của bọn mọt nước sâu dân, không chút tự trọng, liêm sỉ, chỉ cần biết vơ vét cho túi tham của mình. Trong hoàn cảnh xã hội như vậy, cuộc sống của nhân dân muôn phần khổ sở. Quyền sống của con người không được trân trọng, hạnh phúc bị chà đạp, đặc biệt người phụ nữ phải chịu nhiều bất hạnh hơn cả.

Người dân sống dưới ách cai trị của những vua quan như vậy hẳn nhiên chịu cực khổ trăm bề, phải “phục dịch nhọc nhằn, anh nghỉ thì em đi, chồng về thì vợ đổi, ai nấy đều tai sưng vai rách, rất là khổ sở…” [11,tr. Có những gia đình nghèo khó đến nỗi chẳng có tiền làm ma khi người thân qua đời, phải bán vợ đợ con, như trong Chuyện yêu quái ở Xương Giang (Truyền kì mạn lục), người mẹ vì không tiền để đưa ma chồng về quê đã bán người con gái nhỏ cho một nhà phú thương. Những người phụ nữ trong xã hội ấy, 15 dù đoan chính, dịu hiền, mẫu mực như Vũ Nương (Chuyện người thiếu phụ Nam Xương – Truyền kì mạn lục), Nhị Khanh (Chuyện người nghĩa phụ Khoái Châu – Truyền kì mạn lục) hay táo bạo, phá phách như Túy Tiêu (Chuyện nàng Túy Tiêu) thì cũng đều chịu kết cục đau đớn, hoặc bị nghi oan đến phải trầm mình (Vũ Nương), hoặc bị biến thành vật gán nợ thua bạc (Nhị Khanh) hoặc bị cướp về làm thê thiếp (Túy Tiêu), hoặc bị ép uổng không lấy được người mình yêu để đến nỗi đau buồn mà mất (Chuyện tình ở Thanh Trì – Lan Trì kiến văn lục). Xã hội đó cũng là một xã hội đầy những kẻ bất nhân với những nho sĩ lừa thầy phản bạn, kẻ phú thương hay quan lại cậy tiền của cướp vợ người.