Chương 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA ĐỌC CỦA SINH VIÊN TẠI THƯ VIỆN CỦA HỌC VIỆN CẢNH SÁT NHÂN DÂN 1. Đọc Theo Giáo sư - Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng: Đọc hiểu là một khái niệm khoa học chỉ mức độ cao nhất của hoạt động đọc; đọc hiểu đồng thời cũng chỉ năng lực văn của người đọc. Đọc hiểu là hoạt động truy tìm và giải mã ý nghĩa văn bản [17] Theo Giáo sư Trần Đình Sử: Đọc hiểu văn bản như một khâu đột phá trong việc đổi mới dạy học và thi môn Ngữ văn, là yêu cầu bức thiết đối với việc đào tạo nguồn nhân lực mới cho đất nước tiến theo các nước tiên tiến [17].
Văn hóa đọc Trên thế giới cũng như ở Việt Nam có nhiều cách hiểu khác nhau về văn hóa đọc. “Trong giới thư viện học quốc tế hiểu văn hoá đọc như là một bộ phận trong văn hoá theo nghĩa rộng của mỗi cá nhân, bao gồm một tổ hợp các thói quen làm việc với sách từ việc chọn lựa có ý thức về đề tài, tính hệ thống và tính kế thừa, kỹ năng biết tìm các tài liệu cần thiết với sự giúp đỡ của các ấn phẩm thư mục, sử dụng bộ máy tra cứu, định hướng trong tài liệu với mục đích lĩnh hội tối đa và cảm thụ sâu sắc những gì đã đọc đến việc áp dụng những nội dung lĩnh hội qua đọc các lĩnh vực hoạt động của mình làm phong phú thêm đời sống” [3]. Theo Nguyễn Hữu Viêm: “Văn hoá đọc là một khái niệm được hiểu cả ở nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Ở nghĩa rộng, đó là ứng xử đọc, giá trị đọc và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, của cộng đồng xã hội và của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước.
Nghĩa rộng, văn hoá đọc là sự hợp thành của ba yếu tố, đó là: + Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước; + Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của cộng đồng xã hội; 8 Luan van + Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân trong xã hội. Nghĩa hẹp, đó là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mỗi cá nhân, đó là: + Thói quen đọc; + Sở thích đọc; + Kỹ năng đọc” [25] Như vậy, có thể nói, về cơ bản, khái niệm “Văn hoá đọc” dù ở nghĩa rộng hay hẹp đều có nội hàm như nhau, sự khác nhau ở đây là các nhóm đối tượng tác động. Ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các nhà quản lý và cơ quan quản lý nhà nước được thể hiện thông qua chính sách, chủ trương, đường lối và ứng xử hàng ngày nhằm phát triển nền văn hóa đọc. Nói khác đi, đó là hành lang pháp lý phát triển tài liệu đọc có giá trị và lành mạnh cho mọi đối tượng người đọc khác nhau, cũng như sự thuận tiện cho người đọc trong tiếp cận tới tài liệu đọc, thông qua các hình thức cung cấp tài liệu khác nhau, như cửa hàng sách, thư viện, phòng đọcNghĩa là người đọc, không phân biệt giàu nghèo, không phân biệt tuổi tác, không phân biệt nơi cư trú đều dễ dàng tiếp cận đến những tài liệu đọc giá trị họ mong muốn, để họ có cơ hội cải thiện chính cuộc sống của họ.
Ứng xử, giá trị và chuẩn mục đọc của cộng đồng xã hội là sự phát triển của các hội nghề nghiệp liên quan tới đọc như: Hội tác gia, Hội nhà báo, Hội xuất bản, Hội thư viện. Tất nhiên các hội này phải hoạt động với mục đích chính là phát triển nghề nghiệp.Ứng xử đọc của cộng đồng xã hội còn phải kể tới truyền thống văn hoá của xã hội hay nói chính xác hơn là truyền thống văn hoá tôn vinh người viết sách, người đọc sách và người truyền thụ kiến thức (kể cả giáo dục kỹ năng đọc và hướng dẫn đọc). Ở đây không thể không kể tới những hoạt động đa dạng và phong phú của các tổ chức văn hoá xã hội khác nhằm phát triển văn hoá đọc như: hoạt động của Hội phụ nữ, Hội thanh niên. tổ chức thi đọc sách, thi tìm hiểu một vấn đề nào đó thông qua tìm hiểu sách báo.
Ứng xử, giá trị và chuẩn mục đọc của mỗi cá nhân trong xã hội là thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc của mỗi người.Trước hết cần tạo ra và phát triển thói quen đọc suốt cuộc đời cho mỗi người.Xây dựng thói quen đọc phải được bắt 9 Luan van đầu từ tuổi ấu thơ, ở nhiều nước người ta bắt đầu thực hiện từ tuổi trước khi đến trường, do các bậc cha mẹ thực hiện.Còn trong suốt cuộc đời đi học và sau khi ra đời là quá trình học tập và rèn luyện các kỹ năng đọc.Trong suốt quá trình học tập, mỗi cá nhân phát hiện ra sở thích đọc của chính họ để phát huy sở trường và hạn chế những sở đoản. Thói quen và kỹ năng đọc mang tính chất đồng loạt, còn sở thích đọc lại phụ thuộc hoàn toàn vào từng cá nhân cụ thể (trình độ giáo dục và thiên tư cá nhân), ví dụ: có người thích đọc thơ, có người thích đọc tiểu thuyết, có người thích đọc sách nghiên cứu, có người thích đọc sách phổ biên khoa học kỹ thuật, văn hoá nghệ thuật. Yếu tố này tạo ra sự đa dạng, phong phú, giàu mầu sắc cho nền văn hoá đọc trong xã hội. Nếu xét văn hoá đọc của từng cá nhân phải đảm bảo có đủ cả ba yếu tố trên.
Nếu một người có thói quen đọc, nhưng thiếu kỹ năng đọc, hiệu quả đọc không cao, thậm chí không có hiệu quả, chỉ mất thời gian vô ích. Nếu nắm vững kỹ năng đọc, nhưng không tạo được thói quen đọc, cũng chẳng thu lượm được kiến thức là bao, thiếu những kiến thức cần thiết cho cuộc sống của chính họ. Nhưng đôi khi người ta nói văn hoá đọc của mỗi cá nhân đồng nghĩa là kỹ năng đọc của họ. Điều đó nói lên tầm quan trọng của kỹ năng đọc của mỗi cá nhân.
Và chính khái niệm này cũng là một khái niệm đang phát triển và có nội dung hết sức phong phú. Nếu ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các quan chức và cơ quan nhà nước là lành mạnh, có nghĩa là tạo điều kiện thuận lợi, môi trường thân thiện cho mọi người dân dễ dàng tiếp cận với sách báo (tài liệu đọc) có chất lượng cao, nhưng thiếu ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của cộng đồng xã hội, của mọi người dân, cũng không thể tạo ra được một nền văn hoá đọc phát triển. Ngược lại ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của cộng đồng xã hội và ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của mọi thành viên trong xã hội là lành mạnh, nhưng ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc của các quan chức và cơ quan nhà nước không lành mạnh, cũng không thể có một nền văn hoá đọc phát triển. Thậm chí còn có nguy 10 Luan van cơ làm suy thoái ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của các thành viên trong xã hội và cộng đồng xã hội.
Mục đích cuối cùng của phát triển văn hoá đọc là phát triển thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc cho mọi thành viên trong xã hội, nhưng yếu tố quan trong và quyết định đi được đến đích cuối cùng đó chính là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của các quan chức và cơ quan quản lý nhà nước. Yếu tố tạo ra môi truờng thuận lợi cho mọi người dân tiếp cận tài liệu đọc chất lượng cao, môi trường tôn vinh người viết sách, người đọc sách và người truyền thụ kiến thức (kể cả hướng dẫn và giáo dục mọi người dân có ứng xử đọc lành mạnh), tôn vinh các bậc cha mẹ đọc cho con cái nghe, chủ động giáo dục kỹ năng đọc cho mọi người dân là yếu tố quyết định thành bại của quá trình phát triển nền văn hoá đọc của mỗi quốc gia.[5] Nhìn chung, văn hoá đọc là phát triển thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc cho mọi thành viên trong xã hội nhưng yếu tố quan trong và quyết định đi được đến đích cuối cùng đó chính là ứng xử, giá trị và chuẩn mực đọc lành mạnh của các quan chức và cơ quan quản lý nhà nước. Phát triển văn hóa đọc Theo quan điểm của tác giả, phát triển văn hóa đọc là tập hợp các giải pháp đồng bộ nhằm định hướng phát triển phong trào đọc sách của quần chúng nhân dân thông qua vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước, các cơ sở đào tạo, các trung tâm thông tin thư viện, được thể hiện cụ thể qua các nội dung sau: Kỹ năng lựa chọn tài liệu, kỹ năng đọc hiểu nội dung tài liệu, phương pháp đọc tài liệu, kỹ năng phân tích tổng hợp thông tin trong nội dung tài liệu và áp dụng thông tin thu được trong tài liệu vào thực tiễn. Nhu cầu đọc Nhu cầu đọc là đòi hỏi khách quan của con người đối với việc tiếp nhận và sử dụng tài liệu , nhằm duy trìvà phát triển hoạt động sống của mình.
Nhu cầu đọc cũng biểu hiện thái độ nhận thức hoặc cảm thụ của người đọc (cá nhân, nhóm người) đối với việc đọc như đối với các hoạt động cần thiết khác của cuộc sống, mà nhờ đó, các nhu cầu giao tiếp, nhận thức, thẩm mỹ được thỏa mãn. Nhu cầu 11 Luan van đọc chỉ xuất hiện khi bản thân người đọc cảm nhận được việc đọc chính là chất dinh dưỡng tinh thần không thể thiếu được trong đời sống thường nhật của họ. Như vậy, nhu cầu đọc là tinh thần xuất phát từ nhu cầu nhận thức, nhu cầu giao tiếp và nhu cầu thẩm mỹ. Đọc không chỉđể nhận thức mà còn để cảm nhận , thấu hiểu, thưởng thức một vẻ đẹp, một giá trị.
Nhu cầu đọc thường xuất hiện và được duy trì ổn định ở những người có đời sống tinh thần phát triển cao. Nhu cầu đọc bắt nguồn từ yêu cầu của các hoạt động khác nhau trong đời sống của mỗi cá nhân và chịu sự ảnh hưởng trực tiếp của các điều kiện xã hội. Điều này được thể hiện qua nội dung và phương thức mà xã hội thỏa mãn nhu cầu ðọc cho ngýời ðọc. Nhu cầu đọc nếu được đáp ứng thường xuyên, đầy đủ thì ngày càng phát triển và bền vững.
Ngược lại, nếu không được đáp ứng lâu dần sẽ suy giảm và mất đi. Chính bởi lẽ đó, để duy trì nhu cầu đọc thì cần thường xuyên thúc đẩy hoạt động đọc.