Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Trên Thế Giới, tình huống vốn đã được xử dụng từ lâu trong lịch sử giáo dục và thậm chí nó còn được sử dụng từ thời cổ đại. Trong dạy học tình huống, tình huống được định nghĩa: “ Tình huống là một câu chuyện thuật lại một cách chi tiết, khách quan và tỉ mỉ các sự kiện hay vấn đề để người học trải nghiệm sự phức tạp, sự mơ hồ, và sự không chắc chắn mà những người tham gia gặp phải khi lần đầu đối mặt với tình huống đó “ (Vicki L.
Ở phương Đông, ta có thể biết đến việc vận dụng phương pháp xử lý tình huống đã có từ rất lâu, từ thời Đức Khổng Tử (551-487 TCN), sau này đến thời Tam Quốc phân tranh ta thấy sự tài ba trong xử lý tình huống của quân sư Gia Cát Lượng(181-234) nhà Thục Hán ; Đây được xem như hai nhân vật lịch sử điển hình của Trung Hoa trong việc giải quyết tình huống, những tư tưởng của hai ông còn lưu truyền mãi sau này cho thế hệ hậu thế học tập.Đất nước mặt trời mọc Nhật Bản cũng thực hiện phương pháp tình huống trong nhiều lĩnh vực đặc biệt như du lịch, quản lý, kinh tế.Bí quyết thành công trong xử lý tình huống của người Nhật Bản bao gồm bốn bước : Tình huống - Phân tích – Tổng hợp – Hành động. Ở Việt Nam, việc xử lý tình huống đã kết tinh như là một nghệ thuật trong quá trình dựng nước và giữ nước trong lịch sử dân tộc ta.Trần Hưng Đạo “ gác thù riêng mà lo việc nước “ hẳn trong những câu chuyện lịch sử mà người dân Việt Nam còn nhớ, Trần Hưng Đạo đã không thực hiện lời trăn trối của cha để tránh gây 11 nạn cho dân lành, trập trung nội lực của đất nước để chống lại giặc phương Bắc, một cách giải quyết tình huống rất phù hợp của cha ông trong lịch sử. Ở phương Tây, Mĩ là nước sớm nghiên cứu và áp dụng tình huống trong giáo dục – đào tạo. Năm 1870, giáo sư Christopher Columbus Langdell đã khởi xướng phương pháp dạy học tình huống cho khoa Luật của trường Đại học Kinh doanh Havard và đã được chấp nhận một vài năm sau đó.
Tại nước Pháp, phương pháp dạy học tình huống đã được vận dụng khá rộng rãi trong dạy học ngay đầu thế kỷ XX, tuy nhiên tình huống bấy giờ phần nhiều là giả định nên ít có sức thuyết phục. Dạy học tình huống cũng rất được chú trọng bởi các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và Ba Lan thời kỳ bấy giờ, tài liệu lý luận của họ đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam từ những năm 60 của thế kỳ XX. Các công trình nghiên cứu trong nước Trong cuộc sống hàng ngày, phép ứng xử của người dân vốn đã được quan tâm nay càng được nghiên cứu nhiều hơn. Những câu chuyện cổ tích, chuyện dân gian hay những câu ca dao tục ngữ răn dạy con người ta cách “ đối nhân xử thế “ vô cùng phong phú với nhiều lứa tuổi.
Ngay cả trong các chương trình truyền hình chúng ta cũng thấy có các cuộc thi ứng xử như : Đường lên đỉnh Olympia, Ai đúng ai sai. hay đặc biệt là các cuộc thi Hoa hậu phần thi “ ứng xử “ luôn được đông đảo khán giả quan tâm. Lịch sử nền giáo dục nước ta cũng đã đề cập đến phương pháp dạy học tình huống từ rất sớm.Những tác giả như Phan Trọng, Trịnh Văn Biều. đã đề cập đến vấn đề này, hầu hết các tác giả đều cho rằng việc giáo viên có thể xây dựng được những tình huống sư phạm có giá trị trong dạy học là việc không hề đơn giản, đó là cả một quá trình làm việc liên tục, đòi hỏi người giáo viên phải có chuyên môn thật sự vững vàng và phải có thực tiến sinh động mới đáp ứng được yêu cầu của phương pháp này.
12 Một số tác giả đã nghiên cứu phương pháp dạy học này và đã cho xuất bản thành sách như : - Đinh Tuấn Dũng (2002), ” Đổi mới phương pháp dạy học theo tình huống” [3] - Phan Trọng Ngọ (2005), “ Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” [4] Theo Trịnh Văn Biều “Dạy học tình huống là một phương pháp dạy học được tổ chức theo những tình huống có thực của cuộc sống, trong đó người học được kiến tạo tri thức qua việc giải quyết các vấn đề có tính xã hội của việc học tập” [5]. Như vậy, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đều cho rằng phương pháp dạy học tình huống là một phương pháp rất tích cực trong dạy học, nó góp phần không nhỏ và từng bài giảng của mỗi giáo viên, trong một mục tiêu chung của giáo dục và cũng là khâu đột phá trong yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay. Lý luận chung của việc vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD cho học sinh THCS 1. Khái niệm PPTH * Phương pháp và phương pháp dạy học Trong cuộc sống, để làm tốt bất kỳ một công việc nào đó của mình thì mỗi người đều phải có một cách thức nhất định.
Cách thức đó chính là phương pháp làm việc, xuất phát từ tiếng Hy Lạp thì “Methodos” với hàm ý là con đường, công cụ để nhận thức thế giới. Trong từ điển tiếng Việt tôi tìm hiểu được, tác giả Hoàng Phê quan niệm phương pháp “ là cách thức để làm một việc gì sau khi nghiên cứu kỹ: làm việc có phương pháp “ [6]. Qua tìm hiểu và tổng hợp những quan điểm từ trước tới nay của những người đi trước, cá nhân tôi ủng hộ và cho rằng : “ Phương pháp là cách thức, đường lối được đưa ra nhằm giải quyết một vấn đề nào đó “. 13 Cũng có rất nhiều quan điểm khác nhau về dạy học nhưng tóm lược chung lại thì dạy học được coi là một quá trình sư phạm mà ở đó người dạy giữ vai trò truyền đạt những kiến thức, đông thời là người phát triển năng lực, phẩm chất, thái độ cho người học.
“ Phương pháp dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học “ [7] “ Phương pháp dạy học là những hình thức và cách thức hoạt động của GV và HS trong những môi trường dạy học được tổ chức, nhằm lĩnh hội tri thức, kỹ năng, thái độ, phát triển nằng lực và phẩm chất “ [8] Quá trình dạy học bao gồm nhiều thành tố như : mục đích và nhiệm vụ dạy học, phương pháp và phương tiện dạy học, thầy với hoạt động dạy, trò với hoạt động học, kết quả dạy học,. Quá trình này diễn ra và tác động qua lại với môi trường kinh tế - xã hội, môi trường khoa học – công nghệ,. Tóm lại, phương pháp dạy học là một khái niệm được hiểu ở nhiều cấp độ rộng, hẹp khác nhau. Tuy nhiên, những định nghĩa, quan niệm đã có đều thống nhất ở điểm chung, đó là : nói đến phương pháp dạy học là ta đang nói đến cách thứ tổ chức dạy và học của GV và HS nhằm tối ưu mục tiêu và nhiệm vụ dạy học.Trong đề tài này, tôi đề cập đến khái niệm phương pháp dạy học với nghĩa là phương pháp dạy học cụ thể.
Theo đó, phương pháp dạy học là cách thức thực hiện hành động của giáo viên tác động đến học sinh để đạt được mục tiêu đề ra. Theo cách tiếp cận này, ta có thể kể đến các phương pháp dạy học cụ thể như : thảo luận nhóm, nêu vấn đề, tình huống, đóng vai, dự án,. * Phương pháp tình huống Theo quan điểm triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các mối quan hệ xã hội cụ thể, mà đến một thời điểm nhất định liên kết con người với môi trường, biến con người thành một chủ thể của một hoạt động có đối tượng nhằm đạt được một mục tiêu nhất định. 14 Theo Boehrer, J (1995) “ Tình huống là một câu chuyện, có cốt chuyện và nhân vật, liên hệ đến một hoàn cảnh cụ thể, từ góc độ cá nhân hay nhóm, và thường là hành động chưa hoàn chỉnh.
Đó là một câu chuyện cụ thể và chi tiết, chuyển nét sống động và phức tạp của đời thực và lớp học “. Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài toán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết được, kết quả là họ nắm được tri thức mới.Tình huống có vấn đề luôn chứa đựng một nhiệm vụ cần giải quyết, một vướng mắc cần người học tìm cách tháo gỡ. Còn có nhiều những quan điểm khác nhau về tình huống, từ đây tác giả quan niệm việc vận dụng phương pháp tình huống vào dạy học môn GDCD là người giáo viên lấy những câu chuyện, tình huống ở ngoài xã hội ( có thật hoặc hư cấu cho phù hợp ) vào phục vụ cho bài học nhằm tạo ra hứng thú tìm tòi, giải quyết tình huống đó, nhằm phát huy những ý kiến sáng tạo của học sinh, những quan điểm cá nhân của từng học sinh đó bằng chính những kinh nghiệm, tri thức có được. Từ đó những kỹ năng, tri thức, tình cảm mà học sinh có được là của chính bản thân họ, do họ nhận thức được, không bị áp đặt bởi giáo viên.
Các hình thức phương pháp tình huống Dạy học bằng tình huống cũng giống như những phương pháp dạy học khác, đều có thể sử dụng một số hình thức dạy học cơ bản như sau : ( Phần này em chưa rõ lắm ạ ) 1. Sự cần thiết của việc vận dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD cho học sinh THCS 1. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi của học sinh THCS Tuổi thiếu niên là giai đoạn phát triển của trẻ từ 11 – 15 tuổi, các em được vào học tại các trường THCS ( từ lớp 6 đến lớp 9 ). Lưa tuổi này có một vị trí đặc biệt quan trọng trong thời kỳ phát triển của trẻ em, bởi nó là thời kỳ chuyển tiếp từ tuổi 15 thơ sang tuổi trưởng thành và được phản ánh bằng những tên gọi khác nhau như : “ Thời kỳ quá độ “ , “ tuổi khó bảo “ , “ tuổi bất trị “ .