phần Mở đầu, Kết luận,Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm có 02 chƣơng, cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực trạng dạy học trang trí tại trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm Điện Biên Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 8 Chƣơng 2: Vận dụng hoa văn trang trí khăn Piêu trong dạy học trang trí tại trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm Điện Biên Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 9 Chƣơng 1 CƠ CỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC TRANG TRÍ TẠI TRƢỜNG CAO ĐẲNG SƢ PHẠM ĐIỆN BIÊN 1. Khái niệm về phương pháp dạy - học. “Phƣơng pháp” là cách, lối, cách thức hoặc phƣơng sách, phƣơng thức,… để tiếp cận và giải quyết một vấn đề. Nói cách khác, phƣơng pháp là cách thức để làm một việc gì đó” 18, tr.
Có thể nói rằng khi làm bất cứ công việc gì dù nhỏ đến lớn, dù đơn giản hay phức tạp, dù trƣớc mắt hay lâu dài… chúng ta đều phải tìm ra một cách thức hợp lý để công việc đạt đƣợc kết quả tốt nhất, mất ít thời gian nhất và hiệu quarcao nhất. Có nghĩa là cần phải tìm cách tiến hành công việc từ đầu đến cuối, tìm những công đoạn cần thiết hay còn gọi là làm việc một cách khoa học, logic để đạt đƣợc hiệu quả cao. Dạy - học cũng là một công việc. giáo viên cung cấp kiến thức và tổ chức cho học sinh tiếp nhận.
Giáo viên tổ chức nhƣ thế nào để học sinh tiếp nhận đƣợc tốt, đó là phƣơng pháp dạy học. Ngƣời học cũng cần có cách học, cách tiếp thu bài giảng một cách phù hợp để lĩnh hội kiến thức từ ngƣời dạy sao cho thu về đƣợc chất lƣợng bài giảng cao nhất thì đó là phƣơng pháp học. Phƣơng pháp dạy học là một khoa học nghiên cứu về dạy và học, là vấn đề rất rộng. Có những vấn đề chung, nhƣng cũng có những vấn đề riêng mang tính đặc thù cho từng môn học, từng giáo viên.
Dƣới đây là một số khái niệm về phƣơng pháp dạy học: “Phƣơng pháp dạy học là phƣơng pháp truyền thụ của thầy và phƣơng pháp tiếp thu của trò nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học” 30, tr. “Phƣơng pháp dạy - học là cách thức tổ chức, cách truyền đạt của thầy giáo và cách tổ chức học tập, tiếp nhận của học sinh nhằm nâng cao hiệu quả của việc dạy và học. Vì thế, phƣơng pháp dạy - học là cách tổ Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 10 chức dạy của giáo viên và cách tổ chức học của học sinh để cùng đạt mục tiêu đề ra của bài” 18, tr. Phƣơng pháp dạy học phải xuất phát từ nội dung, từ đối tƣợng của việc dạy học,… hay nói cách khác từ nội dung và đối tƣợng của việc dạy học mà có phƣơng pháp thích hợp để truyền tải kiến thức đến ngƣời học.
Đó là quan hệ giữa nội dung và phƣơng pháp dạy học. Cái đích của việc dạy - học là ngƣời học chủ động tiếp nhận và làm phong phú kiến thức từ phía GV, đồng thời biết vận dụng vào thực tế cuộc sống. Trang trí Trang trí là nghệ thuật làm đẹp. Nó giúp cho cuộc sống xã hội thêm phong phú và con ngƣời hoàn thiện hơn.
Song hiểu về trang trí nhƣ thế nào, về hoa văn, họa tiết, trang trí cho đúng thì mỗi ngƣời lại có quan điểm khác nhau. Vậy có một số cách hiểu ngắn gọn về trang trí nhƣ sau: “Trang trí là những cái đẹp do con ngƣời sáng tạo ra nhằm phục vụ cho cuộc sống, giúp cho đời sống con ngƣời và xã hội trở nên tốt đẹp và hoàn thiện hơn” 21, tr.6 “Trang trí là nghệ thuật trang trí đƣờng nét, hình mảng, hình khối, đậm nhạt, màu sắc, ánh sáng,… trên mặt phẳng (giấy, tƣờng,…) hay trong không gian (căn phòng, lớp học, công viên,…) để tạo nên sản phẩm hay hình thể đẹp, hợp nội dung, yêu cầu của từng loại” 16, tr. “Trang trí là nghệ thuật sắp xếp đƣờng nét, hình mảng, họa tiết, hình khối, đậm nhạt, màu sắc… để tạo nên một sản phẩm đẹp, phù hợp với nội dung và đáp ứng đƣợc nhu cầu thẩm mỹ của con ngƣời” 26, tr.57 - Trang trí cơ bản: Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 11 “Là trang trí hình cơ bản - các hình hình học nhƣ: trang trí hình vuông, hình chữ nhật, hình tròn và chữ in hoa… Các loại bài tập này vận dụng các luật trang trí một cách chặt chẽ khi vẽ hình mảng, vẽ họa tiết và vẽ màu” 16, tr. - Trang trí ứng dụng: Là trang trí các đồ vật có tên gọi cụ thể, thông dụng hàng ngày nhƣ: trang trí khăn vuông, trang trí thảm hình chữ nhật, trang trí chiếc đĩa, trang trí lọ cắm hoa, trang trí lều trại, trang trí đầu báo tƣờng, kẻ khẩu hiệu,… Các loại bài tập này cũng vận dụng các quy luật trang trí chung nhƣng linh hoạt, thoáng hơn vì phụ thuộc vào tính chất, đặc điểm của đồ vật và nhƣ vậy trang trí ứng dụng có yêu cầu riêng 16, tr.
- Đặc điểm trong Trang trí Trang trí gần gũi, gắn bó với cuộc sống và nó tạo ra những sản phẩm phục vụ sinh hoạt hàng ngày cho tất cả mọi ngƣời trong xã hội. Trang trí mang sắc thái và mang màu sắc dân tộc rõ nét nhất bởi nó xuất phát từ nhu cầu cuộc sống của cộng đồng, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia và nhƣ vậy nó mang tính giáo dục sâu sắc. Trang trí xuất phát từ thực tế đời sống, vậy nên nó phản ánh cuộc sống nhƣng không rập khuôn mà đòi hỏi phải luôn tạo ra cái mới, cái lạ, cái đẹp nhiều hình, nhiều vẻ từ bố cục, hình mảng, họa tiết đến màu sắc. - Một số nguyên tắc cơ bản về bố cục trong trong trang trí + Nhắc lại Trong cách sắp xếp nhắc lại, yêu cầu các họa tiết phải vẽ bằng nhau, giống nhau về chi tiết, đậm nhạt, màu sắc và có khoảng cách đều nhau.
Dùng một họa tiết nhiều lần xếp theo đƣờng dài của đƣờng diềm; Ở bốn góc, ở giữa các trục đối xứng, hay theo chu vi của hình vuông, hình chữ nhật; Chạy theo đƣờng cong, đƣờng tròn hay ở giữa các trục đối xứng của hình quạt, hình tròn. + Xen kẽ Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 12 Dùng một họa tiết trong trang trí nhiều lần sẽ dẫn tới việc khô cứng, kém đi vẻ đẹp. Có thể dùng hai hoặc nhiều họa tiết khác nhau xếp xen nhau tạo cho bài trang trí sinh động hơn, bớt đơn điệu. Thực chất cách sắp xếp này là nhắc lại một cụm họa tiết.
Cách sắp xếp xen kẽ thƣờng thấy ở đƣờng diềm, hình vuông, hình tròn,… Những họa tiết giống nhau đòi hỏi phải bằng nhau, giống nhau về màu sắc, đậm nhạt và vị trí. + Đối xứng Đây là cách sắp xếp mà họa tiết đối xứng với nhau qua trục. Yêu cầu họa tiết phải bằng nhau, nhƣ nhau về màu sắc, đậm nhạt và vị trí để khi gấp theo trục đối xứng chúng phải “trùng khít” với nhau. Cách sắp xếp này ta thƣờng thấy ở trang trí đƣờng diềm, hình vuông, hình tròn,… Có thể đối xứng qua một trục hay nhiều trục.
+ Cân đối Cách sắp xếp cân đối thể hiện ở việc các họa tiết hay hình mảng trong trang trí không bằng nhau về diện tích, không giống nhau về hình dạng, kích thƣớc, đậm nhạt nhƣ cách sắp xếp đối xứng mà tƣơng xứng với nhau qua qua trục để tạo cho hình thể trang trí cân bằng, tránh đƣợc thế cứng đồng điệu của đối xứng. Cách sắp xếp này thƣờng vận dụng trong trang trí hội trƣờng, hội nghị, sân khấu và các đồ vật (trang trí ứng dụng). + Phá thế Cách sắp xếp này có ý nghĩa phá thế gò bó, đơn điệu của hình thể trang trí: hình vẽ, hình mảng không bằng nhau, đậm nhạt không nhƣ nhau. Trong bài trang trí cần có mảng lớn, mảng nhỏ; có hình tròn, hình tứ giác; có nét thẳng, có nét cong; có nét ngang, có nét dọc; có màu đậm, màu nhạt; màu nóng, màu lạnh…phối hợp với nhau một cách hợp lý tạo nên sự hài hòa, ăn ý.
Màu sắc, đồ án hoa văn, họa tiết trang trí - Màu sắc trang trí Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 13 Trong trang trí, màu sắc giữ vai trò quan trọng, có tính quyết định đến vẻ đẹp của bài vẽ. Màu sắc phụ thuộc vào mục đích, nội dung trang trí. Màu sắc trong bài trang trí phải có màu trọng tâm - màu chủ đạo làm rõ phần chính, đồng thời có màu khác bổ sung, hỗ trợ cho màu chính, tạo cho màu chính đẹp trong cái đẹp chung của toàn bài. Tùy theo từng bài trang trí mà có cách sử dụng màu phù hợp.
- Hoa văn, họa tiết trang trí Họa tiết là những hình vẽ đƣợc đơn giản, cách điệu có thể dùng để trang trí. Họa tiết trang trí bao gồm hoa lá, côn trùng… (thậm chí cả con ngƣời) có ở trong tự nhiên đã đƣợc chọn lọc, sáng tạo (cách điệu) để làm đẹp hơn với nhiều dáng vẻ khác nhau nhƣng vẫn giữ đƣợc hình dáng bên ngoài của nó. Trong thế giới tự nhiên xung quanh chúng ta thật phong phú về các loại hoa lá, chim muông có hình dáng, đƣờng nét và màu sắc rất đẹp mà có thể dùng đƣa vào trang trí. Song tất nhiên không phải cứ chép nguyên bản hoa lá đó đƣa vào trang trí là đƣợc mà phải chọn lựa những hoa lá, chim muông phù hợp để ghi chép rồi đơn giản và sáng tạo làm cho nó trở thành họa tiết trang trí thì mới sử dụng để trang trí đƣợc.
Xem lại một số họa tiết trang trí cổ quen thuộc ở nƣớc ta sẽ thấy rõ điều này: Họa tiết trong trang trí ở các đình chùa, họa tiết trên trống đồng, họa tiết mặt trƣớc hƣơng án, họa tiết trang trí ở các lăng mộ hay họa tiết trên thổ cẩm ngƣời dân tộc… Trong nghệ thuật tạo hình nói chung và nghệ thuật trang trí nói riêng, hoa văn luôn đóng vai trò chủ đạo để tô điểm, phản ánh thế giới với đặc trƣng của nó. Mô típ hoa văn là sự kết hợp của họa tiết, chuyển tải nội dung chủ đề trang trí. Luận văn thạc sĩ ngành Mỹ thuật 14 - Đồ án hoa văn Là một hoặc nhiều mô típ hoa văn không giống nhau đƣợc sắp xếp và đƣợc phân ra chính, phụ rõ ràng nhƣ trong một tấm vải dùng để thêu thành khăn, mặt chăn, mặt gối.của dân tộc Thái nói riêng. Những mô tuýp đó chính là những đồ vật, con vật cỏ cây hoa lá thân thuộc, gần gũi với con ngƣời đã đƣợc cách điệu trở thành đồ án hay họa tiết.