Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các quan niệm cơ bản về dạy học phân hóa 1. Khái niệm dạy học phân hóa Theo Tomlinson: Hiểu một cách đơn giản nhất thì DHPH là “sắp xếp” những gì diễn ra trên lớp để học sinh có nhiều cơ hội chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng và diễn đạt những gì mà các em học được [19]. Carol AnnTomlisonvà JayMc Tighe, (2004) cho rằng: Dạy học phân hóa là cách dạy mà ở đó giáo viên là người chủ động thay đổi chương trình dạy học, phương pháp dạy học, nguồn học liệu, hoạt động của học sinh và cách thức đánh giá kết quả học tập nhằm đáp ứng nhu cầu của một cá nhân hoặc nhóm học sinh, tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi học sinh trong lớp [19].
Đặng Thành Hưng [8] đưa ra quan niệm về DHPH như sau: DHPH thực chất là tạo ra những khác biệt nhất định trong nội dung và phương thức hoạt động của HS (tổng thể hoặc ở từng cấp học, lớp học, môn học, bài học) bằng cách thiết kế và thực hiện quá trình dạy học theo nhiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứng thú hoặc nhu cầu học tập của người học và mục tiêu giáo dục. Tôn Thân, cho rằng “Dạy học phân hóa là chia người hoc thành nhiều loại khác nhau để có cách dạy phù hợp với từng loại” [13]. Đặng Thành Hưng , đưa ra quan niệm về dạy học phân hóa như sau: “Dạy học phân hóa thực chất là tạo ra nhưng khác biệt nhất định trong nội dung và phương thức hoạt động của học trình (tổng thể hoặc ở từng cấp học, lợp học, môn học bài học) bằng cách thiết kế và thực hiện học trình theo nhiều hướng khác nhau dựa vào nhóm năng lực, hứng thú hoặc nhu cầu học tập của người học và mục tiêu giáo dục xã hội” [8]. Nguyễn Hữu Châu cho rằng, “Dạy học phân hóa là một quan điểm dạy học đòi hỏi phải tổ chức, tiến hành các hoạt động dạy học dựa trên những khác biệt của người học về năng lực, sở thích, nhu cầu và các điều kiện học tập, nhằm tạo ra tạo kết quả học tập tốt nhất cho người học” [3].
Như vậy, qua các định nghĩa trên của các tác giả về DHPH thì có thể nói DHPH là một quan điểm DH, cũng có thể coi DHPH là một PPDH. Tuy nhiên, DHPH không đơn thuần là phân loại người học theo năng lực nhận thức, mà là phương pháp dạy học phù hợp với tâm lí, năng khiếu, nguyện vọng từng đối tượng người học trong cuộc sống,… Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Có thể nói, khi sử dụng phương pháp DHPH, GV cần “tìm để giảng dạy, hiểu để giáo dục”. DHPH là phương pháp dạy học có tính đến sự khác biệt của người học (cá nhân) hoặc một nhóm người học, DHPH thường được thể hiện ở việc lấy chuẩn kiến thức, kĩ năng làm nền tảng, ngoài kế hoạch dạy học thông thường, phân hóa để có những kế hoạch dạy học phù hợp, giúp HS yếu kém đạt chuẩn hoặc giúp các đối tượng đã đạt chuẩn hoặc khá, giỏi phát triển ở mức cao hơn. Dựa trên các quan điểm này, chúng tôi xin đưa ra khái niệm về dạy học phân hóa như sau: “Dạy học phân hóa là một phương pháp dạy học mà ở đó giáo viên điều chỉnh quá trình dạy học cho phù hợp với từng cá nhân hoặc nhóm học sinh nhằm phát triển tối đa năng lực học tập của mỗi em”.
Nguồn gốc của dạy học phân hóa Theo Nguyễn Bá Kim [11], việc dạy học phân hóa nội tại xuất phát từ những quan điểm sau: - Yêu cầu xã hội đối với học sinh vừa có sự giống nhau về những đặc điểm cơ bản của người lao động trong cùng một xã hội, vừa có sự khác nhau về trình độ phát triển, về khuynh hướng, tài năng. - Những điểm khác nhau giữa các học sinh có thể có tác động khác nhau đối với quá trình dạy học: một số có tác động tích cực, một số có tác động ngăn trở và một số hầu như không ảnh hưởng gì tới quá trình dạy học. - Học sinh một lớp học vừa có sự giống nhau, vừa sự khác nhau về trình độ phát triển nhân cách, trong đó sự giống nhau là cơ bản. Chính vì giống nhau, ta mới có thể dạy học trong một lớp thống nhất.
- Sự giống nhau và khác nhau về yêu cầu xã hội và về trình độ phát triểnnhân cách từng người đòi hỏi một quá trình dạy học thống nhất cùng với những biện pháp phân hóa nội tại. - Sự hiểu biết của thầy giáo về từng học sinh là một điều kiện thiết yếu bảo đảm hiệu của dạy học phân hóa. - Dạy học phân hóa cần được xây dụng thành một kế hoạch lâu dài, có hệ thống có mục tiêu. Những cấp độ và hình thức dạy học phân hóa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Phần này chúng tôi viết dựa vào nghiên cứu của Nguyễn Bá Kim [10] a) Dạy học phân hóa ở cấp vi mô (phân hóa trong) Dạy học phân hóa ở cấp vi mô: là sự tổ chức quá trình dạy học trong một tiết học, một lớp học có tính đến các đặc điểm cá nhân của học sinh; là việc sử dụng những biện pháp phân hóa thích hợp trong một lớp học thống nhất với cùng một kế hoạch học tập, cùng một chương trình và sách giáo khoa.
Đó là sự cá nhân hóa trong quá trình học. Ở cấp độ này có một số hình thức sau: - Dạy học phân hóa trong các giờ học chính khóa: Trong các giờ học chính khóa có thể sử dụng một số biện pháp phân hóa sau: + Đối xử cá biệt ngay trong những giờ dạy học đồng loạt dựa trên trình độ phát triển chung, chẳng hạn như: giao nhiệm vụ phù hợp với từng loại đối tượng, khuyến khích học sinh yếu, kém khi các em tỏ ý muốn trả lời câu hỏi, phân hóa việc giúp đỡ, kiểm tra đánh giá học sinh. + Ra bài tập có phân bậc hoặc ra thêm bài tập để đào sâu, nâng cao cho học sinh khá, giỏi. + Phân hóa giúp đỡ của thầy, học sinh yếu kém được giúp đỡ nhiều hơn học sinh khá, giỏi.
+ Tác động qua lại giữa các học sinh, lấy điểm mạnh của học sinh này điều chỉnh nhận thức học sinh khác. + Phân hóa bài tập về nhà theo số lượng bài tập, theo nội dung bài tập,theo yêu cầu về tính độc lập. Ra riêng bài tập cho học sinh yếu kém và ra riêng bài tập cho học sinh khá giỏi. - Hoạt động ngoại khóa: Hoạt động ngoại khóa có tác dụng bổ sung, hỗ trợ cho dạy học nội khóa: gây hứng thú học tập bộ môn, bổ sung, đào sâu mở rộng kiến thức, tạo điều kiện gắn liền nhà trường với đời sống, lý luận đi đôi với thực tiễn, học đi đôi với hành, rèn luyện cho học sinh cách thức làm việc tập thể, tạo điều kiện phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu.
Các hình thức hoạt động ngoại khóa gồm có nói chuyện ngoại khóa, tham quan, sinh hoạt câu lạc bộ, báo, tạp chí… Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn - Bồi dưỡng học sinh giỏi: Trong quá trình học tập bộ môn, có những học sinh trình độ kiến thức, kỹ năng và tư duy vượt trội lên trên các học sinh khác, có khả năng hoàn thành nhiệm vụ môn học một cách dễ dàng, đó là những học sinh giỏi bộ môn đó. Việc bồi dưỡng học sinh giỏi một mặt được tiến hành trong những giờ học đồng loạt bằng những biện pháp phân hóa, mặt khác được thực hành bằng cách bồi dưỡng tách riêng diện này trên nguyên tắc tự nguyện. Nội dung bồi dưỡng nhóm học sinh giỏi bao gồm: + Nghe thuyết trình những tri thức bộ môn bổ sung cho nội khóa. + Giải những bài tập nâng cao.
+ Tham quan, thực hành và ứng dụng môn học. + Làm nòng cốt cho những sinh hoạt ngoại khóa bộ môn. - Giúp đỡ học sinh yếu kém: Đứng trước yêu cầu dạy học đồng loạt ở một số bộ môn, một số học sinh gặp khó khăn, kết quả kiểm tra thường xuyên ở dưới trung bình, đó là những học sinh yếu kém bộ môn đó. Sự yếu kém học tập bộ môn có nhiều biểu hiện, nhưng nhìn chung lại có ba điểm cơ bản: - Nhiều “lỗ hổng” về kiến thức và kĩ năng.
- Tiếp thu chậm. - Phương pháp học tập bộ môn chưa phù hợp. Tương tự như việc bồi dưỡng học sinh giỏi, việc giúp đỡ học sinh yếu kém bộ môn được tiến hành bên cạnh những giờ học đồng loạt, bằng các biện pháp phân hóa, là cần tách riêng diện học sinh này để giúp đỡ. Nội dung giúp đỡ học sinh yếu kém cần theo hướng sau đây: - Luyện tập vừa sức học sinh yếu kém (gia tăng số lượng bài tập cùng thể loại và mức độ, sử dụng bài tập phân bậc mịn…).
- Lấp “lỗ hổng” về kiến thức và kĩ năng. - Đảm bảo những tiền đề về kiến thức, kĩ năng cho những tiết lên lớp. - Bồi dưỡng phương pháp học tập bộ môn. b) Dạy học phân hóa ở cấp vĩ mô (phân hóa ngoài) Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn Dạy học phân hóa ở cấp vĩ mô: là sự tổ chức quá trình dạy học thông qua cách tổ chức các loại trường, lớp khác nhau cho các đối tượng học sinh khác nhau, xây dựng các chương trình giáo dục khác nhau.
Một số hình thức dạy học phân hóa ở cấp vĩ mô: - Phân ban: Đặc điểm của hình thức này là mỗi trường tổ chức dạy học theo một số ban đã được quy định. Khi thực hiện phân ban, những học sinh có năng lực, sở thích, nhu cầu, điều kiện học tập tương đối giống nhau được tổ chức thành nhóm học theo cùng một chương trình (mỗi nhóm như vậy gọi là một ban). Tùy theo số lượng học sinh mà mỗi ban có thể chia thành số lớp. Chẳng hạn, những học sinh có khả năng, nhu cầu, sở thích về Toán và khoa học tự nhiên có thể học ở ban Khoa học tự nhiên.
- Dạy học tự chọn: Đặc điểm của hình thức phân hóa này là các môn học và giáo trình được chia thành các môn học và giáo trình bắt buộc tạo thành chương trình cốt lõi cho mọi học sinh và nhóm các môn học, giáo trình tự chọn nhằm đáp ứng sự khác biệt về năng lực, hứng thú và nhu cầu học tập của các đối tượng học sinh khác nhau.