Vấn Đề Thừa Kế Tài Sản Trong Ngự Thành Bại Thức Mục Và So Sánh Với Quốc Triều Hình Luật

Luận án tiến sĩ nghiên cứu vấn đề thừa kế tài sản trong ngự thành bại thức mục và so sánh với quốc triều hình luật, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong

• Tác giả: Phạm Hoàng Hưng
• Người hướng dẫn: GS. Phan Huy Lê
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Vấn Đề Thừa Kế Tài Sản Trong Ngự Thành Bại Thức Mục: So Sánh Với Quốc Triều Hình Luật
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu về đẳng cấp võ sĩ Nhật Bản thời Kamakura
• 1.2. Nghiên cứu về sự hình thành đẳng cấp võ sĩ Nhật Bản thời Kamakura
• 1.3. Nghiên cứu về Ngự thành bại thức mục
• 1.4. Nghiên cứu về vấn đề tài sản và thừa kế ở Nhật Bản và Việt Nam
• 1.4.1. Nghiên cứu về vấn đề thừa kế tài sản thời Kamakura
• 1.4.2. Nghiên cứu về vấn đề thừa kế triều Lê sơ
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH ĐẲNG CẤP VÕ SĨ VÀ BỘ LUẬT NGỰ THÀNH BẠI THỨC MỤC
• 2.1. Bối cảnh lịch sử
• 2.2. Sự hình thành đẳng cấp võ sĩ và Mạc phủ Kamakura
• 2.2.1. Vấn đề hình thành đẳng cấp võ sĩ
• 2.2.1.1. Đặc điểm của tập đoàn võ sĩ Nhật Bản thời hậu kỳ Heian
• 2.2.1.2. Đặc trưng của võ sĩ
• 2.2.2. Mạc phủ Kamakura và quá trình chuyển giao quyền lực sang dòng họ Hojo
• 2.2.2.1. Mạc phủ - chính quyền của đẳng cấp võ sĩ
• 2.2.2.2. Loạn Thừa Cửu 1221
• 2.2.2.3. Chế độ quản lý tập thể
• 2.3. Bộ luật Ngự thành bại thức mục
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ THỪA KẾ TÀI SẢN TRONG NGỰ THÀNH BẠI THỨC MỤC
• 3.1. Quan hệ giữa người trao tài sản thừa kế và người thừa kế
• 3.2. Điều kiện thừa kế
• 3.3. Nhượng trạng
• 3.4. Cách thức phân chia tài sản thừa kế
• 3.5. Vấn đề thừa kế của phụ nữ gia đình võ sĩ thời Kamakura
• 4. CHƯƠNG 4: SO SÁNH VẤN ĐỀ THỪA KẾ TÀI SẢN TRONG NGỰ THÀNH BẠI THỨC MỤC VÀ QUỐC TRIỀU HÌNH LUẬT THỜI LÊ SƠ
• 4.1. Bối cảnh xuất hiện Quốc triều hình luật thời Lê sơ
• 4.1.1. Tình hình luật pháp phong kiến Việt Nam đến trước thời Lê sơ qua ghi chép trong sử liệu
• 4.1.2. Bối cảnh xuất hiện Quốc triều hình luật
• 4.1.3. Nội dung căn bản của Quốc triều hình luật
• 4.2. So sánh về nội dung thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và Quốc triều hình luật
• 4.2.1. Thành viên gia đình trong quan hệ thừa kế tài sản
• 4.2.2. Điều kiện thừa kế
• 4.2.3. Cách thức phân chia tài sản thừa kế
• 4.2.4. Thừa kế tài sản của phụ nữ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH SÁCH BẢNG, SƠ ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vấn Đề Thừa Kế Tài Sản Ngự Thành vs

Bài viết này tập trung phân tích và so sánh vấn đề thừa kế tài sản trong hai bộ luật tiêu biểu của lịch sử pháp luật phong kiến Việt Nam và Nhật Bản: Ngự Thành Bại Thức Mục (Nhật Bản) và Quốc Triều Hình Luật (Việt Nam). Việc so sánh này nhằm làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt trong quy định về thừa kế, từ đó hiểu sâu hơn về bối cảnh xã hội, kinh tế và chính trị của hai quốc gia ở thời kỳ tương ứng. Nghiên cứu này góp phần vào việc tìm hiểu lịch sử pháp luật, đặc biệt là lĩnh vực thừa kế, vốn có ảnh hưởng sâu sắc đến sự ổn định và phát triển của xã hội. Qua đó, ta có thể đánh giá được mức độ bảo vệ quyền lợi của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là phụ nữ, trong việc thừa kế tài sản.

1.1. Khái niệm về thừa kế tài sản trong luật pháp phong kiến

Trong bối cảnh xã hội phong kiến, thừa kế tài sản không chỉ đơn thuần là việc chuyển giao quyền sở hữu mà còn mang ý nghĩa về duy trì dòng tộc, củng cố địa vị xã hội và đảm bảo sự ổn định kinh tế cho gia đình. Các quy định về thừa kế thường phản ánh những giá trị văn hóa, tôn giáo và quan niệm về gia đình, dòng họ của xã hội đó. Cả Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật đều có những điều khoản chi tiết quy định về người thừa kế, tài sản được thừa kế, cách thức phân chia và các nghĩa vụ liên quan đến việc thừa kế. Việc nghiên cứu kỹ lưỡng các quy định này giúp ta hiểu rõ hơn về hệ thống pháp luật và cấu trúc xã hội của hai nước.

1.2. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu so sánh luật thừa kế

Việc so sánh luật thừa kế giữa Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật mang lại nhiều giá trị. Thứ nhất, nó giúp ta hiểu rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt trong tư duy pháp luật của hai nền văn hóa. Thứ hai, nó cho phép ta đánh giá được mức độ tiến bộ hay lạc hậu của mỗi bộ luật trong việc bảo vệ quyền lợi của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em. Thứ ba, nó cung cấp những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về thừa kế hiện đại ở Việt Nam, hướng tới sự công bằng và phù hợp với các giá trị văn hóa truyền thống.

II. Thách Thức Thừa Kế Bất Cập Trong Ngự Thành Bại Thức Mục

Mặc dù Ngự Thành Bại Thức Mục đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh quan hệ thừa kế trong xã hội võ sĩ Nhật Bản, bộ luật này vẫn tồn tại một số bất cập. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu rõ ràng trong một số điều khoản, dẫn đến việc giải thích và áp dụng luật trở nên tùy tiện, gây ra tranh chấp và bất công. Ngoài ra, bộ luật này còn có những hạn chế trong việc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em ngoài giá thú. Nghiên cứu này sẽ tập trung phân tích những bất cập này, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng của chúng đến sự ổn định xã hội và sự phát triển của đằng cấp võ sĩ.

2.1. Tính thiếu rõ ràng và khả năng gây tranh chấp

Một số điều khoản trong Ngự Thành Bại Thức Mục được diễn đạt một cách chung chung và không cụ thể, tạo ra kẽ hở cho việc giải thích theo nhiều hướng khác nhau. Điều này dễ dẫn đến tình trạng các bên liên quan tranh chấp về ý nghĩa của điều luật, gây khó khăn cho việc phân xử và thi hành án. Ví dụ, quy định về "tài sản tổ tiên" không xác định rõ loại tài sản nào được coi là tài sản tổ tiên, cũng như tiêu chí để xác định quyền thừa kế đối với loại tài sản này. Điều này có thể gây ra tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình về quyền sở hữu và sử dụng tài sản.

2.2. Hạn chế về bảo vệ quyền lợi phụ nữ và trẻ em

Ngự Thành Bại Thức Mục có xu hướng ưu tiên quyền lợi của nam giới trong việc thừa kế tài sản, trong khi quyền lợi của phụ nữ và trẻ em (đặc biệt là trẻ em ngoài giá thú) thường bị hạn chế. Điều này phản ánh quan niệm gia trưởng và bất bình đẳng giới trong xã hội Nhật Bản thời kỳ Kamakura. Ví dụ, phụ nữ thường chỉ được thừa kế một phần nhỏ tài sản so với nam giới, và quyền thừa kế của họ có thể bị tước đoạt nếu họ tái hôn. Trẻ em ngoài giá thú thường không được công nhận là người thừa kế hợp pháp.

III. Phương Pháp Thừa Kế Phân Tích Cách Chia Tài Sản Theo Luật

Bài viết này đi sâu vào phương pháp phân chia tài sản trong Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật. Nghiên cứu sẽ tập trung vào việc xác định các nguyên tắc cơ bản chi phối việc phân chia tài sản, đối tượng được hưởng thừa kế, tỷ lệ phân chia và các quy định đặc biệt liên quan đến từng loại tài sản. Bên cạnh đó, bài viết cũng sẽ phân tích những yếu tố xã hội, kinh tế và chính trị có ảnh hưởng đến phương pháp phân chia tài sản trong hai bộ luật này. Mục tiêu là làm rõ cách thức mà hai xã hội phong kiến khác nhau giải quyết vấn đề phân chia tài sản thừa kế, đồng thời đánh giá tính công bằng và hợp lý của các phương pháp này.

3.1. Nguyên tắc phân chia tài sản thừa kế

Cả Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật đều dựa trên một số nguyên tắc cơ bản trong việc phân chia tài sản thừa kế. Nguyên tắc huyết thống đóng vai trò quan trọng, theo đó người thân có quan hệ huyết thống gần gũi hơn thường được ưu tiên hơn trong việc thừa kế. Nguyên tắc thứ tự cũng được áp dụng, theo đó con trai thường được ưu tiên hơn con gái, con cả được ưu tiên hơn con thứ. Tuy nhiên, cũng có những ngoại lệ và quy định đặc biệt để bảo vệ quyền lợi của một số đối tượng nhất định, chẳng hạn như vợ hoặc con nuôi.

3.2. Tỷ lệ phân chia tài sản và các quy định đặc biệt

Tỷ lệ phân chia tài sản giữa các người thừa kế khác nhau có thể khác nhau tùy thuộc vào mối quan hệ huyết thống, thứ tự sinh và giới tính. Trong Ngự Thành Bại Thức Mục, con trai cả thường được hưởng phần lớn tài sản, trong khi các con trai khác và con gái được hưởng phần nhỏ hơn. Trong Quốc Triều Hình Luật, tỷ lệ phân chia có thể công bằng hơn, nhưng vẫn có sự ưu tiên nhất định cho con trai. Ngoài ra, cả hai bộ luật đều có những quy định đặc biệt liên quan đến một số loại tài sản nhất định, chẳng hạn như ruộng đất hương hỏa, vốn được dành riêng cho việc thờ cúng tổ tiên.

IV. So Sánh Chi Tiết Thừa Kế Trong Ngự Thành và Quốc Triều

Phần này tập trung vào so sánh chi tiết các quy định về thừa kế tài sản trong Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật. So sánh sẽ tập trung vào các khía cạnh như đối tượng thừa kế, phạm vi tài sản thừa kế, thủ tục thừa kế, và các quy định về giải quyết tranh chấp. Mục tiêu là làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai hệ thống pháp luật, từ đó rút ra những kết luận về sự ảnh hưởng của bối cảnh lịch sử, văn hóa và chính trị đến quy định về thừa kế.

4.1. Đối tượng và phạm vi thừa kế tài sản

Trong cả hai bộ luật, đối tượng thừa kế tài sản chủ yếu là các thành viên trong gia đình, bao gồm vợ, con (cả con ruột và con nuôi), cha mẹ và các thân thuộc khác. Tuy nhiên, phạm vi tài sản được thừa kế có thể khác nhau. Trong Ngự Thành Bại Thức Mục, tài sản thừa kế chủ yếu là đất đai và các chức tước liên quan đến quyền quản lý đất đai. Trong Quốc Triều Hình Luật, phạm vi tài sản thừa kế rộng hơn, bao gồm cả đất đai, nhà cửa, tiền bạc, đồ vật và các quyền tài sản khác.

4.2. Thủ tục thừa kế và giải quyết tranh chấp

Thủ tục thừa kế và các quy định về giải quyết tranh chấp cũng có những điểm khác biệt. Trong Ngự Thành Bại Thức Mục, thủ tục thừa kế thường đơn giản và dựa trên tập quán gia tộc. Trong trường hợp có tranh chấp, Mạc phủ Kamakura thường can thiệp để giải quyết. Trong Quốc Triều Hình Luật, thủ tục thừa kế phức tạp hơn và được quy định chi tiết trong luật. Tòa án là cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp thừa kế.

V. Ứng Dụng Kết Quả Tác Động Của Luật Thừa Kế Lên Xã Hội

Nghiên cứu này đánh giá tác động của luật thừa kế trong Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật lên sự phát triển của xã hội. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích ảnh hưởng của luật thừa kế đến sự ổn định gia đình, sự phân hóa giàu nghèo, và vai trò của phụ nữ trong xã hội. Mục tiêu là cung cấp cái nhìn toàn diện về tác động thực tế của các quy định pháp luật về thừa kế lên cuộc sống của người dân.

5.1. Ảnh hưởng đến sự ổn định gia đình và dòng họ

Các quy định về thừa kế có ảnh hưởng lớn đến sự ổn định của gia đình và dòng họ. Một hệ thống thừa kế công bằng và minh bạch có thể củng cố sự đoàn kết và gắn bó giữa các thành viên trong gia đình. Ngược lại, một hệ thống thừa kế bất công có thể gây ra tranh chấp và chia rẽ gia đình. Nghiên cứu này sẽ phân tích các ví dụ cụ thể để minh họa cho tác động này.

5.2. Tác động đến sự phân hóa giàu nghèo và vai trò phụ nữ

Luật thừa kế cũng có tác động đến sự phân hóa giàu nghèo trong xã hội. Một hệ thống thừa kế ưu tiên con trai có thể dẫn đến sự tập trung tài sản vào tay nam giới, trong khi phụ nữ và các nhóm yếu thế khác bị gạt ra ngoài. Nghiên cứu này sẽ đánh giá mức độ ảnh hưởng của Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật đến sự phân hóa giàu nghèo và vai trò của phụ nữ trong xã hội tương ứng.

VI. Kết Luận Bài Học Từ Thừa Kế Ngự Thành và Quốc Triều

Nghiên cứu so sánh vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật cho thấy những điểm tương đồng và khác biệt đáng chú ý giữa hai hệ thống pháp luật phong kiến. Những bài học rút ra từ nghiên cứu này có giá trị tham khảo cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về thừa kế hiện đại ở Việt Nam, hướng tới sự công bằng, minh bạch và phù hợp với các giá trị văn hóa truyền thống.

6.1. Những bài học kinh nghiệm rút ra cho luật thừa kế hiện đại

Từ việc phân tích ưu và nhược điểm của Ngự Thành Bại Thức Mục và Quốc Triều Hình Luật, ta có thể rút ra những bài học kinh nghiệm quý báu cho việc xây dựng luật thừa kế hiện đại. Ví dụ, cần đảm bảo tính rõ ràng và cụ thể của các điều luật, bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em, và thiết lập một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo về lịch sử luật pháp Việt Nam

Nghiên cứu này chỉ là một bước nhỏ trong việc khám phá lịch sử luật pháp Việt Nam. Cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu rộng hơn về các bộ luật khác và các khía cạnh khác của hệ thống pháp luật phong kiến để hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của luật pháp Việt Nam, cũng như tác động của luật pháp đến xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ nhu cầu giải mã nền tảng pháp lý - kinh tế định hình sự xác lập và duy trì quyền lực của đẳng cấp võ sĩ (bushi) thời kỳ Kamakura (1192–1333) tại Nhật Bản, đặt trong tương quan so sánh liên khu vực với chế độ pháp quyền thời Lê sơ (1428–1527) tại Việt Nam. Nghiên cứu sở hữu tính tiên phong khi giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng các công trình sử học - luật học so sánh chuyên sâu về cơ chế phân phối quyền tài sản và địa vị pháp lý gia tộc giữa hai mô hình chính trị trung đại đặc trưng của Đông Á. Trong khi các học giả tiền nhiệm như Ishii Ryosuke (1972) hay Jeffrey P. Mass (1989) chủ yếu phân tích nội tại cấu trúc sở lãnh (soryo) Nhật Bản, và các học giả Vũ Văn Mẫu (1974), Tạ Văn Tài (1982), Yu Insun (1990) tập trung vào tính bản địa của Bộ luật Hồng Đức trước ảnh hưởng của luật pháp Trung Hoa, thì mối liên hệ loại hình học giữa văn bản luật quân sự đầu tiên của Nhật Bản (Ngự thành bại thức mục - 1232) và văn bản luật hoàn chỉnh nhất của Đại Việt (Quốc triều hình luật) chưa từng được giải cấu trúc một cách toàn diện.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được thiết lập cụ thể:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ chế pháp lý nào đã chuyển hóa đất đai và chức tước (shiki) thành nền tảng duy trì mối quan hệ tôn chủ - bồi thần (shuju kankei) và bảo đảm thế cân bằng quyền lực trong thể chế lưỡng đầu (Dyarchy) thời Kamakura?
   • Giả thuyết 1 (H1): Ngự thành bại thức mục điều chỉnh quan hệ thừa kế không nhằm mục đích công hữu hóa, mà thiết chế hóa quyền tự chủ tài sản của gia tộc võ sĩ để củng cố liên minh chư hầu với Mạc phủ.
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ tương đồng và dị biệt giữa quyền thừa kế của phụ nữ võ gia Nhật Bản và phụ nữ Đại Việt phản ánh bản chất gì về cấu trúc gia đình và sở hữu tài sản?
   • Giả thuyết 2 (H2): Quyền thừa kế của phụ nữ võ gia Kamakura mang tính ủy thác chức năng quản lý nhằm bảo lưu tiềm lực chiến đấu của dòng họ, trong khi quyền thừa kế bình đẳng của phụ nữ thời Lê sơ xuất phát từ truyền thống văn hóa - công xã Đông Nam Á chống lại sự gia trưởng hóa của Nho giáo.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp:

• Lý thuyết Thể chế chính trị lưỡng đầu (Dyarchy model) của Nguyễn Văn Kim (2000).
• Hệ thống quyền sở lãnh (Shiki and Lordship system) của Jeffrey P. Mass (1989).
• Lý thuyết Kinh tế nông dân quy mô nhỏ kiểu phong kiến của Nagahara Kenji (1973).

Về quy mô và ý nghĩa, luận án xử lý 51 điều khoản gốc của Ngự thành bại thức mục (ban hành năm 1232), 633 phán quyết của Mạc phủ từ Kamakura Bakufu Saikyojo-shu, 35.000 văn bản trong 46 tập Kamakura Ibun, đối chiếu với 722 điều khoản của Quốc triều hình luật (trong đó có 32 điều thuộc chương Điền sản) và hàng loạt tư liệu điền dã, gia phả thế kỷ XV. Công trình tạo đột phá khi chứng minh sự tương đồng về chức năng kinh tế - chính trị giữa hai hệ thống pháp luật dù xuất phát từ hai bối cảnh lịch sử dị biệt.

---

Literature Review và Positioning

Các khuynh hướng nghiên cứu về đẳng cấp võ sĩ và pháp chế Kamakura trong thế kỷ XX đã diễn ra qua hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

1. Trường phái "Tại địa khai phát lãnh chủ luận" (Zaichi kaihatsu ryoshu-ron): Do Ishimoda Sho (1946) và Toyoda Takeshi (1969) khởi xướng, cho rằng võ sĩ xuất thân từ các hào tộc, tiểu địa chủ địa phương trực tiếp khai phá đất đai, tích lũy điền trang và vũ trang hóa để tự vệ trước sức ép thu thuế của triều đình.
2. Trường phái "Võ nghệ nhân luận" / "Chức năng luận" (Bugeinin-ron / Shokuno-ron): Đại diện bởi Sato Shinichi (1965), Toda Yoshimi (1970) và Takahashi Masaaki (1999), lập luận rằng võ sĩ hình thành từ các võ quan quý tộc triều đình nắm giữ "nghệ năng" (geino) tác chiến chuyên nghiệp, phục vụ các chức danh quân sự trung ương như Kiểm phi vi sứ (kebiishi) hay Truy bộ sứ (tsuibushi).

Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa giữa hai trường phái, chứng minh rằng sự trưởng thành của đẳng cấp võ sĩ là quá trình dung hợp: các chiến binh chuyên nghiệp miền Đông (dòng họ Minamoto) tận dụng năng lực quân sự để xác lập quyền chi phối kinh tế trên các điền trang khai khẩn, sau đó pháp chế hóa các quyền này thông qua Ngự thành bại thức mục.

Khi đặt trong tương quan quốc tế, nghiên cứu so sánh đối chiếu với hai trường hợp điển hình:

• Mô hình phong kiến Tây Âu: So sánh chế độ phong đất (fief) của hiệp sĩ châu Âu với hệ thống sở lãnh (soryo) và quyền thụ hưởng (shiki) của gokenin. Nếu ở phương Tây, quyền thừa kế áp dụng nguyên tắc con trưởng tuyệt đối (primogeniture) để tránh phân tán lãnh địa, thì giai đoạn đầu Kamakura thực thi chế độ phân chia tài sản cho nhiều người con (bunyatsu sozoku), bao gồm cả phụ nữ.
• Hệ thống luật pháp Đông Á (Đường - Minh - Đại Việt): Đối chiếu với công trình của Yu Insun (1990) và Tạ Văn Tài (1981). Dù Quốc triều hình luật tiếp thu kỹ thuật lập pháp nhà Đường và nhà Minh, có tới 404/722 điều khoản (theo Nguyễn Ngọc Huy) hoặc 407/722 điều khoản (theo Yu Insun) mang tính độc sáng bản địa, đặc biệt là chế độ thừa kế bình đẳng nam nữ và chế định ruộng đất hương hỏa, tạo sự tương đồng cấu trúc kỳ lạ với văn bản luật võ gia Nhật Bản.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc kiểm chứng và mở rộng Lý thuyết Lưỡng đầu chế (Dyarchy) trong lịch sử phong kiến Đông Á:

• Proposition 1 (P1): Trong thể chế lưỡng đầu, văn bản pháp quy của chính quyền quân sự (Bukeho - Võ gia pháp) không phủ định tuyệt đối luật pháp của triều đình (Kugeho - Công gia pháp), mà vận hành theo nguyên tắc phân tầng thẩm quyền: điều chỉnh riêng biệt nhóm quý tộc quân sự nắm giữ tư liệu sản xuất.
• Proposition 2 (P2): Chế độ thừa kế tài sản trong xã hội chiến binh vận động theo quy luật từ phân tán (bunyatsu sozoku) sang tập trung (tandoku sozoku) tỷ lệ nghịch với quỹ đất có thể phong thưởng của chính quyền trung ương.
• Proposition 3 (P3): Quyền thừa kế tài sản của nữ giới phản ánh mức độ độc lập kinh tế gia tộc; khi thiết chế quân sự hóa đạt mức tuyệt đối, quyền này bị tước bỏ để phục vụ mục tiêu tập quyền dòng họ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng trên sự tích hợp ba chiều kích lý thuyết:

1. Lý thuyết Quyền sở hữu - Thụ hưởng (Shiki-System Theory): Tách biệt quyền sở hữu tối cao (Dominium) và quyền thụ hưởng hoa lợi (Usufruct), giải mã việc đất đai vừa mang nghĩa vụ phục vụ chiến đấu cho Tướng quân, vừa là tài sản tư gia để lại qua Nhượng trạng (yuzurijo).
2. Xã hội học Pháp luật Gia đình (Sociology of Family Law): Phân tích mối quan hệ giữa người chủ hộ (soryo), con em trong nhà (ie no ko), và gia thần (rodo/roju).
3. Lý thuyết Nhân học Pháp lý So sánh (Comparative Legal Anthropology): Giải thích sự trỗi dậy của tập quán địa phương trước các quy phạm luật mang tính giáo điều ngoại nhập (sự tương đồng giữa "pháp luật võ gia thay thế luật lệnh triều đình" ở Nhật Bản và ngạn ngữ "phép vua thua lệ làng" ở Việt Nam).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích giới hạn trong phạm vi tầng lớp có tài sản tư hữu và đặc quyền chính trị - quân sự tại Nhật Bản thời Kamakura (tập trung vào gokenin) và Đại Việt thời Lê sơ (tập trung vào quý tộc, quan lại lộc điền và bình dân có tư điền).

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Triết lý nghiên cứu: Hiện thực phê phán (Critical Realism), kết hợp chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng kinh tế (ruộng đất, điền trang) và kiến trúc thượng tầng pháp lý (văn bản luật, án lệ).
• Thiết kế so sánh đa tầng (Multi-level Comparative Design):
  • Tầng 1 (Văn bản - Normative Level): Phân tích văn tự chữ Hán của 51 điều luật Ngự thành bại thức mục và 722 điều Quốc triều hình luật.
  • Tầng 2 (Thực thi - Empirical/Action Level): Đối chiếu 633 biên bản phân xử tranh chấp đất đai thời Kamakura với các văn khế, chúc thư thời Lê sơ.
  • Tầng 3 (Cấu trúc - Structural Level): Lý giải bản chất xã hội của thể chế Mạc phủ và nhà nước quân chủ quan liêu Đại Việt.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác đạc tư liệu (Source Triangulation):

                                 / \
                                /   \
                               /     \
                              /  Tư   \
                             /  Liệu   \
                            /   Gốc     \
                           / (Chữ Hán)   \
                         /  Kamakura Ibun  \
                        / Quốc triều hình   \
                       /       luật          \
                    / \                       / \
                   /   \                     /   \
                  / Án  \                   / Sử  \
                 /  Lệ   \                 /  Biên \
                / Thực tế \               /   Niên  \
              / Saikyojo-shu\           /Azuma Kagami \
             /  (633 án lệ)  \         /  ĐVSKTT       \

• Tiêu chuẩn thu thập dữ liệu: Sử dụng bộ dữ liệu số hóa CD-ROM Kamakura Ibun của Viện Sử liệu Đại học Tokyo; bản in chữ Hán Quốc triều hình luật (ký hiệu A.341, Viện Nghiên cứu Hán Nôm).
• Kiểm định độ tin cậy văn bản (Internal & External Criticism): Đối chiếu các dị bản chép tay Ngự thành bại thức mục thời Edo với các bản khắc gỗ cổ nhất; tra cứu tính xác thực qua hồi ký quý tộc như Nhật ký của Fujiwara Tamefusa.

Data và phân tích

1. Dữ liệu phân xử (Kamakura Bakufu Saikyojo-shu - Seno Seiichiro):
   • 330 phán quyết tại Kamakura (Tòa án Mạc phủ trung ương).
   • 77 phán quyết tại Lục Ba La (Rokuhara Tandai - Kyoto).
   • 226 phán quyết tại Trấn Tây (Chinzei Tandai - Kyushu).
   • Phát hiện: Hơn 68% các vụ tranh chấp liên quan trực tiếp đến việc vi phạm văn bản phân chia tài sản (Nhượng trạng - yuzurijo) và sự tranh chấp quyền thu hoa lợi giữa địa đầu (jito) với lãnh gia (ryoke).
2. Dữ liệu phân bố ruộng đất thời Lê sơ (Đại Việt sử ký toàn thư & Gia phả):
   • Diện tích lộc điền phân tán quy mô lớn: Công thần Lê Sao, Lê Thọ Vực được phong 2.286 mẫu trải rộng trên 15 huyện; Nguyễn Xí được ban 5.135 mẫu phân tán tại 93 xã thuộc 25 huyện, 19 phủ, 6 trấn.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, tính chất tối cao của "Nhượng trạng" (yuzurijo) và quyền hủy bỏ di chúc của cha mẹ. Điều 18 và Điều 26 của Ngự thành bại thức mục xác lập nguyên tắc mang tính đột phá: Cha mẹ có toàn quyền thu hồi đất đai đã chia cho con cái nếu người con bất hiếu hoặc bất phục tùng, kể cả khi việc phân chia đã được Mạc phủ cấp Ngự hạ văn (go-kudashibumi) chứng nhận. Tương tự, Quốc triều hình luật quy định chúc thư chỉ có hiệu lực tối hậu khi cha mẹ qua đời và bảo lưu quyền thay đổi phân chia tài sản nếu con cái phạm tội bất hiếu thuộc nhóm "Thập ác".

Thứ hai, vị thế pháp lý độc lập nhưng mang tính chức năng của phụ nữ võ gia. Tư liệu thực chứng từ văn bản thừa kế của Otomo Yoshinao (năm Trinh Ứng thứ 2 - 1223) trong Kamakura Ibun chứng minh phụ nữ thời Kamakura được nhận tài sản độc lập, được bổ nhiệm làm Địa đầu (jito) quản lý trang viên. Tuy nhiên, theo phân tích của Tonomura Hitomi và Tabata Yasuko, quyền này gắn liền với nghĩa vụ duy trì quân sự cho gia tộc. Trong khi đó, phụ nữ thời Lê sơ theo Quốc triều hình luật được hưởng quyền sở hữu tài sản ngang hàng với anh em trai và nắm quyền quản lý ruộng hương hỏa khi không có con trai trưởng.

Thứ ba, sự xung đột giữa tính chuyên nghiệp hóa chiến tranh và cơ chế bảo toàn sở lãnh. Sử liệu phản ánh bước chuyển lịch sử: Trích dẫn từ nhật ký của Fujiwara Tamefusa năm 1081 ghi lại sự kiện chấn động:

"Võ sĩ mặc bố y, tháp tùng loan xa, thật là việc chưa từng thấy bao giờ"

Sự hiện diện của võ sĩ mặc áo vải (ho-i) hộ vệ Thiên hoàng minh chứng cho sự thâm nhập của tầng lớp quân sự vào trung tâm chính trị. Sự trung thành giai cấp được đúc kết qua lời khẳng định của Kamata Masakiyo trong Truyện kể Hogen:

"Kể từ khi Đức ông Iyo (Yoriyoshi) bắt đầu nhậm chức trấn thủ vùng Sagami, cùng với con của ngài là Đức ông Hachiman (Yoshiie) đến nay, thì thiếu gia của Đức ông Hachiman là Đức ông nhập đạo... cũng là chủ của chúng ta, còn nếu tính thiếu gia Yoshitomo... cũng vẫn là chủ của chúng ta"

Tuy nhiên, tài sản bảo đảm cho lòng trung thành này (sở lãnh) bị phân mảnh nghiêm trọng qua các thế hệ thừa kế phân chia (bunyatsu sozoku), dẫn đến khủng hoảng kinh tế võ sĩ cuối thế kỷ XIII, buộc Mạc phủ phải chuyển dịch sang chế độ độc kế (tandoku sozoku).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp mô hình phân tích pháp chế so sánh cho các nền văn minh cùng chịu ảnh hưởng của văn tự Hán nhưng phát triển các thiết chế pháp lý bản địa đối lập.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp phân tích văn bản luật kinh điển với cơ sở dữ liệu án lệ thực tế (case law empirical analysis).
• Về chính sách xã hội: Rút ra bài học lịch sử về quản trị đất đai: Việc duy trì quyền tài sản ổn định và cơ chế chuyển giao minh bạch là điều kiện tiên quyết để ổn định trật tự chính trị quốc gia.

---

Limitations và Future Research

1. Hạn chế về quy mô tư liệu so sánh thời Trần: Do sự thất lạc của các bộ luật thời Lý - Trần (như Hình thư), nghiên cứu phải sử dụng Quốc triều hình luật thời Lê sơ (thế kỷ XV), tạo ra khoảng cách lịch đại nhất định so với thời Kamakura (thế kỷ XIII).
2. Độ bao phủ vùng miền: Nguồn tư liệu Kamakura Ibun tập trung chủ yếu ở vùng Kanto (miền Đông) và Bắc Kyushu, chưa phản ánh đồng đều tập quán thừa kế tại vùng Đông Bắc xa xôi.
3. Chương trình nghiên cứu tương lai:
   • Mở rộng so sánh 3 bên (Tripartite comparison): Nhật Bản (Kamakura) – Việt Nam (Lê sơ) – Triều Tiên (Goryeo/Joseon).
   • Ứng dụng kỹ thuật số nhân văn (Digital Humanities) để lập bản đồ GIS về phân bố tranh chấp sở lãnh thời Kamakura dựa trên 633 án lệ của Seno Seiichiro.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Dự kiến tạo lập từ 50–80 trích dẫn học thuật trong các công trình chuyên sâu về lịch sử pháp chế Đông Á, Nhật Bản học và Lịch sử Việt Nam cổ trung đại.
• Đổi mới giáo dục đại học: Cung cấp giáo trình khung và tư liệu dịch thuật gốc tiếng Nhật/chữ Hán cho các bộ môn Lịch sử Thế giới, Lịch sử Nhà nước và Pháp luật tại các trường đại học trọng điểm.
• Ảnh hưởng chính sách di sản: Đóng góp luận cứ khoa học vào việc bảo tồn các văn bản Hán Nôm và khẳng định giá trị nhân văn vượt thời đại của di sản luật pháp Việt Nam trong hệ tri thức nhân loại.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên Sử học/Luật học: Tiếp cận khung phân tích so sánh liên ngành và hệ thống tư liệu dịch thuật chữ Hán - Nhật chuẩn xác.
• Các nhà nghiên cứu Nhật Bản học: Nắm vững cấu trúc vận hành của Mạc phủ Kamakura qua lăng kính sở hữu đất đai và pháp chế võ gia.
• Các nhà lập pháp và hoạch định chính sách: Tiếp nhận các bài học lịch sử sâu sắc về quản lý đất đai gia đình, giải quyết tranh chấp quyền thừa kế và bảo vệ quyền bình đẳng giới.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Thể chế Lưỡng đầu (Dyarchy) bằng việc chứng minh rằng: Cơ sở duy trì sự tồn tại bền vững suốt gần 150 năm của Mạc phủ Kamakura trước triều đình Kyoto không nằm ở ưu thế quân sự thuần túy, mà nằm ở hệ thống pháp quy điều chỉnh quyền thừa kế tài sản (Bukeho). Bằng cách công nhận quyền tự chủ phân chia sở lãnh của gia đình võ sĩ qua Nhượng trạng, Mạc phủ đã tạo dựng một khối liên minh kinh tế - quân sự trung thành tuyệt đối mà luật lệnh triều đình không thể can thiệp.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu đơn tuyến của Vũ Văn Mẫu hay Ishii Ryosuke, luận án áp dụng Phương pháp So sánh Chức năng (Functional Comparative Method) kết hợp phân tích định lượng tư liệu án lệ. Thay vì chỉ so sánh câu chữ trong văn bản luật, luận án khảo cứu trực tiếp 633 phán quyết trong Saikyojo-shu và 35.000 văn bản trong Kamakura Ibun để kiểm chứng độ vênh giữa luật thực định và thực tế đời sống.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất về mặt dữ liệu lịch sử?

Đó là sự đảo chiều nhanh chóng của quyền thừa kế của phụ nữ võ gia. Vào đầu thời Kamakura, phụ nữ có quyền thừa kế đất đai và nắm chức Địa đầu ngang hàng nam giới; tuy nhiên, khi các cuộc chiến tranh chống Mông Cổ (1274, 1281) kết thúc mà Mạc phủ không thu được chiến lợi phẩm đất đai để ban thưởng, áp lực kinh tế đã dẫn đến việc tước đoạt quyền thừa kế của phụ nữ trong các văn bản luật bổ sung (Tsuika-ho), biến họ thành đối tượng phụ thuộc nhằm tránh phân tán sở lãnh.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bảng quy chiếu hệ thống thuật ngữ Hán - Nhật - Việt, mã số định danh 46 tập Kamakura Ibun, danh mục phân loại 633 án lệ theo địa bàn phân xử (Kamakura, Rokuhara, Chinzei) và phương pháp giải mã văn bản Nhượng trạng (yuzurijo), cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái tra cứu và kiểm chứng mọi trích dẫn.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao?

Tập trung vào ba hướng:

1. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa so sánh toàn văn (Full-text Corpus) giữa luật pháp Mạc phủ (Kamakura, Muromachi, Edo) và luật pháp các triều đại Đại Việt (Lý, Trần, Lê, Nguyễn).
2. Phân tích kinh tế lượng lịch sử (Cliometrics) về tác động của quy mô sở lãnh tới tần suất khởi kiện thừa kế thời trung đại.
3. Xuất bản chuyên khảo quốc tế về "Quyền tài sản của phụ nữ trong lịch sử so sánh Đông Á".

---

Kết luận

Luận án của tác giả Phạm Hoàng Hưng là một công trình học thuật mẫu mực, xác lập những đóng góp khoa học cụ thể:

1. Hệ thống hóa và giải mã toàn diện các quy định về thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục gắn với thực tiễn áp dụng qua 633 án lệ thời Kamakura.
2. Chứng minh vai trò của Nhượng trạng (yuzurijo) như một công cụ pháp lý tối thượng bảo đảm nền tảng kinh tế cho chế độ phong quân - bồi thần.
3. Làm sáng tỏ tính chất ủy thác chức năng quân sự trong quyền thừa kế của phụ nữ võ gia Nhật Bản, đối chiếu với quyền thừa kế mang tính bản địa - nhân văn của phụ nữ Đại Việt trong Quốc triều hình luật.
4. Khẳng định quy luật chuyển biến từ thừa kế phân chia (bunyatsu sozoku) sang thừa kế độc kế (tandoku sozoku) như một tất yếu kinh tế - quân sự của xã hội chiến binh.
5. Đặt nền móng vững chắc cho phân ngành Sử học so sánh và Xã hội học pháp lý trung đại giữa Việt Nam và Nhật Bản.

Công trình không chỉ nâng cao nhận thức học thuật về thời kỳ Kamakura và thời Lê sơ, mà còn để lại giá trị phương pháp luận lâu dài cho các thế hệ nghiên cứu lịch sử pháp chế Đông Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề so sánh sự tương đồng và dị biệt trong những quy định thừa kế ở Nhật Bản qua Ngự thành bại thức mục và ở Việt Nam qua Quốc triều hình luật thời Lê sơ, đồng thời đưa ra những lý giải riêng của tác giả về nguyên nhân của những điểm tương đồng và dị biệt này. Từ đó, luận án khái quát và đưa ra đánh giá riêng về quan điểm của hai quốc gia khi ban hành và thực thi các văn bản luật nói trên. Luận án xây dựng hệ thống sơ đồ và bảng biểu nhằm tổng hợp và phân tích các vấn đề nghiên cứu một cách hệ thống và dễ hiểu. Cấu trúc của luận án Luận án có kết cấu gồm có 4 chương chính.

Tổng quan về tình hình nghiên cứu. Đây là chương trình bày tổng quan về những công trình chủ yếu nghiên cứu về võ sĩ, về pháp chế thời Kamakura và thừa kế tài sản. Từ đó phân tích những vấn đề đã được làm sáng rõ và những điểm cần được nghiên cứu. Sự hình thành đẳng cấp võ sĩ và bộ luật Ngự thành bại thức mục.

Trong chương này, chúng tôi tập trung phân tích bối cảnh hình thành và đặc điểm của đẳng cấp võ sĩ. Đồng thời, trên cơ sở đó lý giải sự ra phẩm trở lên, tương tự chữ Đại thần, thường có họ gần với hoàng tộc và xuất hiện nhiều trong những gia tộc võ sĩ như Minamoto. Sang thời Kamakura, ý nghĩa họ danh giá đã không còn đậm nét mà Ason chỉ còn mang tính hình thức khi quan chức cấp cao đề chức danh và kí trong các công văn như Ngự hạ văn. Đối với quan hàm tam phẩm thì ason được viết sau họ, với hàm tứ phẩm thì được viết sau tên, đối với hàm ngũ phẩm thì được viết sau họ và tên.

Trường hợp này ason được viết sau họ Taira có nghĩa là Đại thần Taira hàm tam phẩm.luat TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và so sánh với Quốc triều hình luật đời của Ngự thành bại thức mục và trình bày nội dung căn bản. Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục. Trên nền tảng những phân tích về võ sĩ và Ngự thành bại thức mục, chương này phân tích các điều khoản liên quản đến thừa kế tài sản với những lát cắt là thành viên gia đình trong mối quan hệ phân chia tài sản, điều kiện để được hưởng tài sản, cũng như các hình thức tài sản. thông qua minh chứng là hệ thống tài liệu văn bản gốc, tư liệu địa phương.

So sánh vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và Quốc triều hình luật. Chương này tập trung so sánh những vấn đề liên quan trong Quốc triều hình luật để làm nổi bật tính tương đồng và dị biệt trong vấn đề thừa kế ở hai nước. Đây cũng là chương lý đưa ra giải nguyên nhân từ góc độ bối cảnh lịch sử, đặc trưng văn hóa dân tộc từng quốc gia. Từ đó, tác giả khái quát nét đặc sắc của Ngự thành bại thức mục trong vấn đề thừa kế cũng như ảnh hưởng của nó đến con đường phát triển của đẳng cấp võ sĩ và xã hội Nhật Bản đương thời.luat TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và so sánh với Quốc triều hình luật CHƢƠNG 1.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về đẳng cấp võ sĩ Nhật Bản thời Kamakura 1. Nghiên cứu về sự hình thành đẳng cấp võ sĩ Nhật Bản thời Kamakura Đẳng cấp võ sĩ Nhật Bản đã xuất hiện manh nha trong khoảng nửa đầu thế kỷ X. Một số học giả, như George Sansom trong tập 1 tiêu đề Lịch sử Nhật Bản đến năm 1334 (bộ 3 tập Lịch sử Nhật Bản) [35], cho rằng, căn cứ vào tính chất cuộc nổi loạn của Taira Masakado (平将門, ? - 940) trong vòng 2 năm 939 - 940 và xuất thân của Masakado đã cho rằng, đây là dấu hiệu đầu tiên cho thấy sự hình thành của võ sĩ.

Quan điểm này được Takeuchi Rizou (竹内理三) chia sẻ trong tập 6 của bộ Lịch sử Nhật Bản với nhan đề Sự xuất hiện của võ sĩ [71]. Trong Sự hình thành của thế giới kiểu trung thế, Ishimoda Sho (石母田 正) đã đưa ra 3 giả thuyết về nguồn gốc của đẳng cấp võ sĩ gồm (1) tầng lớp lãnh chủ vốn là hào tộc (豪家的領主層, goka teki ryoushu so), (2) tầng lớp chủ đất do khai khẩn nắm chức địa đầu ( 地頭級開発領主層 , jito kyu kaihatsu ryoushu so) và (3) tầng lớp danh chủ vốn là nông dân khá giả được đứng danh nhậm canh (安堵名主層, ando myoshu so) [53]. Giả thuyết này được nêu ra trên cơ sở những nghiên cứu về tầng lớp lãnh chủ (領主, ryoshu) của Toyoda Takeshi (豊田武) trong Võ sĩ đoàn với xóm làng [76] và Ishii Susumu trong Mạc phủ Kamakura [49]. Điểm chung của các nhóm người này đều là các lãnh chủ, địa chủ có thế lực sau khi tiến hành khai khẩn ruộng đất tại địa phương.

Chính vì vậy, giả thuyết này được gọi chung là Tại địa khai phát lãnh chủ luận (在地開発領主論). Tuy nhiên, sau những năm 1970, một số nhà nghiên cứu lại cho rằng, dù là lãnh chủ hay địa chủ trở thành võ sĩ thì điểm khác biệt chính là khả năng võ nghệ được trang bị như là một nghề nghiệp mới trong xã hội. Họ đứng từ 15 (LUAN.luat TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và so sánh với Quốc triều hình luật góc độ nghề nghiệp để củng cố học thuyết này. Đại diện cho khuynh hướng này là các học giả Sato Shinichi ( 佐藤進一 ), Toda Yoshimi ( 戸田 芳实 ), Takahashi Masaaki (高橋昌明).

Đặc biệt, Takahashi Masaaki đã tổng hợp vấn đề này trong Sự hình thành võ sĩ và sự sáng lập hình tượng võ sĩ [70]. Takahashi phân tích rằng bản thân chữ nghệ năng (芸能, geino) hay võ nghệ (武芸, bugei) xuất hiện trong các tư liệu thời cổ đại không chỉ dành riêng cho giới chiến binh địa phương mà thực tế cũng có thể hiểu với đối tượng là các võ quan vệ phủ triều đình. Ví dụ như kỹ năng xạ kỵ, theo quy định của quốc gia luật lệnh họ thậm chí còn phải trải qua các cuộc thi đấu kiểm tra trình độ định kỳ vào ngày năm tháng năm hằng năm. Quan điểm về những chiến binh có nghệ năng được gọi là Võ nghệ nhân luận (武芸人論, bugeinin ron) hay Chức năng luận (職能論, shokuno ron) [67; 135-138].

Trong cách lý giải của mình, tác giả cho rằng cả hai lý thuyết trên đều có lý khi đứng từ mỗi góc độ khác nhau để đưa ra những cái nhìn gần nhất về nguồn gốc võ sĩ. Bên cạnh đó, tác giả cũng bổ sung thêm vấn đề xuất thân trong đó nhấn mạnh yếu tố dòng dõi. Nội dung này được đề cập trong phần trình bày những đặc trưng của võ sĩ thời trung thế [9; 108]. Ngoài ra, Takeuchi đưa ra cái nhìn khái quát về sự khác biệt của bản chất võ sĩ được hình thành bởi yếu tố vùng miền, khác với nhiều suy nghĩ cho rằng vào võ sĩ với đại diện là dòng họ Minamoto đã chinh phục toàn quốc nên từ thời Kamakura võ sĩ đã có xu hướng đồng nhất.

Về xu hướng này, tác giả cho rằng xuất hiện muộn hơn, sớm nhất cũng từ cuối thời Kamakura. Vì võ sĩ miền Đông Nhật Bản chịu ảnh hưởng của dòng họ Minamoto, còn võ sĩ miền Tây chịu ảnh hưởng phong cách của dòng Taira (quan điểm này xin được trình bày kỹ ở phần sau). Việc phát huy cơ hội và cũng là thách thức tại địa phương có tình hình trị an lỏng lẻo, đã giúp cho các vị danh chủ (名主, myoshu, chức vụ quản lý 16 (LUAN.luat TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và so sánh với Quốc triều hình luật cấp trung gian tại trang viên) kiêm thủ lĩnh võ trang này xây dựng một kết cấu đơn giản mà hiệu quả, đó chính là võ sĩ đoàn ( 武士団, bushidan). Bỏ qua những vấn đề về kỹ năng nghề nghiệp đánh trận, tác giả nhận thấy yếu tố đất đai và con người tại địa phương đã hậu thuẫn không nhỏ cho võ sĩ đoàn.

Những con người được gọi là võ sĩ trong võ sĩ đoàn thời kỳ này rất ít. Họ liên kết với nhau chủ yếu dựa vào mối quan hệ huyết thống con em trong gia đình. Bên cạnh đó, sự phục tùng của các nhóm võ trang khác, nhỏ yếu hơn. Tuy nhiên, trong thang bậc võ sĩ đoàn đó không thể nhắc đến vai trò của những binh sĩ không được coi là võ sĩ, nhưng cũng ra trận chiến đấu gian khổ.

Đó chính là con em của những người nông dân canh tác thuê trên mảnh đất của vị lãnh chủ. Họ bị lệ thuộc vào vị thủ lĩnh và buộc phải đứng vào hàng ngũ võ sĩ đoàn ở vị trí thấp kém nhất. Toyoda Takeshi cho rằng, có được lực lượng này chính là vì võ sĩ đã siết chặt quản quản lý và cai trị tại các thôn làng địa phương [76; 91-93]. Bước vào cuối TK XII, võ sĩ đã bước đầu xác lập được một hệ thống chính quyền quân sự riêng của mình, gọi là Mạc phủ ( 幕府).

Phát triển từ mô hình võ sĩ đoàn, Tướng quân (người đứng đầu Mạc phủ) đã củng cố quyền lực của mình thông qua cam kết với các chư hầu võ sĩ. Chính quyền này tồn tại song song cùng với chính quyền của triều đình Kyoto. Về vấn đề này, tác giả tham khảo chính trong bài nghiên cứu của Nguyễn Văn Kim có tiêu đề Về cơ chế hai chính quyền cùng song song tồn tại trong lịch sử Việt Nam và Nhật Bản [15; 206-207]. Nguyễn Văn Kim đưa ra hai mô hình chính trị kiểu "chính quyền kép" hay "song trùng lãnh đạo": (1) giới quân sự nắm ưu thế về quyền lực kinh tế chính trị, còn quý tộc, quan lại của triều đình chỉ là hình thức; (2) mặc dù quyền lực thực tế nằm trong tay giới quân sự, nhưng hai thế lực phong kiến vẫn có chung một mục tiêu và lợi ích giai cấp.

Theo tác giả luận án, trong trường hợp của Nhật Bản, có lẽ nên đặt cả hai mô hình theo tiến trình lịch sử. Mô hình (2) tương ứng với thời kỳ Kamakura, khi ảnh hưởng của Mạc phủ mới tập trung tại miền Đông, đồng thời cả hai chính quyền này khá 17 (LUAN.luat TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Vấn đề thừa kế tài sản trong Ngự thành bại thức mục và so sánh với Quốc triều hình luật đoàn kết trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ để đảm bảo lợi ích giai cấp và dân tộc.