Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Mục này trình bày tổng quan tình hình các nghiên cứu có liên quan đến chủ đề của luận án. Việc rà soát và hệ thống hóa các chủ đề, vấn đề từ các nghiên cứu đi trước là cần thiết, để từ đó tìm kiếm những bằng chứng mới trên cơ sở học hỏi, kế thừa những thành quả nghiên cứu của các tác giả khác. Hợp phần của hệ thống an sinh xã hội gồm 3 hợp phần chính: thị trường lao động, bảo hiểm xã hội và trợ giúp xã hội. Tuy nhiên, chưa có bất cứ một nghiên cứu nào về vai trò của các tổ chức CT-XH tham gia hỗ trợ thực hiện triển khai các hợp phần này.
Trong quá trình tìm hiểu để tổng quan các tài liệu có liên quan đến vấn đề vai trò của các tổ chức CT-XH trong việc đảm bảo an sinh xã hội cho cư dân nông thôn, chúng tôi trình bày 4 nhóm vấn đề chính có liên quan đến vấn đề nghiên cứu, bao gồm: vị trí của các tổ chức CT-XH trong hệ thống chính trị Việt Nam xét theo hai khía cạnh: vị trí của các tổ chức này nhìn từ các văn bản pháp quy của nhà nước và vị trí của các tổ chức này nhìn từ vị trí các văn bản nội bộ của tổ chức; chính sách xã hội; vai trò của các tổ chức CT-XH trong vận động dân chủ cơ sở tại địa phương; vai trò của các tổ chức CT-XH trong xóa đói giảm nghèo và phát triển kinh tế-xã hội. Do có nhiều tác giả trong và ngoài nước cùng đánh giá về một vấn đề nên, để tiện theo dõi, chúng tôi sẽ không tách nghiên cứu trong nước và nước ngoài trong phần trình bày.1 Vị trí các tổ chức CT-XH trong hệ thống chính trị Việt Nam 1. Vị trí các tổ chức CT-XH nhìn từ các văn bản pháp luật của Nhà nước Kể từ khi được thành lập, các tổ chức CT-XH2 giữ vai trò vận động, tập hợp các tầng lớp nhân dân tham gia đấu tranh giành chính quyền, chống giặc ngoại xâm, 2 Các tổ chức CT-XH bao gồm: Mặt trận tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Liên đoàn lao động. Đề tài này, do đặt trọng tâm nghiên cứu vào các tổ chức CT-XH ở các xã nông thôn nên chúng tôi không xem xét vai trò của Liên đoàn lao động.
Do vậy, các tổ chức CT-XH được xem xét bao gồm: Mặt trận tổ quốc, Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh. 14 thống nhất và xây dựng đất nước. Từ khi Đổi mới, các văn bản pháp luật, chính sách về các tổ chức CT-XH một mặt cho thấy sự thay đổi trong tư duy lý luận của Đảng về vị trí, vai trò của các tổ chức CT-XH trong bối cảnh đất nước tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Mặt khác, các văn bản này cũng ghi nhận nỗ lực của Đảng và Nhà nước trong việc tạo hành lang pháp lý, điều kiện thuận lợi để các tổ chức CT-XH phát huy được vai trò trong xây dựng và phát triển đất nước trong tình hình mới.
Bên cạnh đó, các tổ chức CT-XH cũng nhận thức rất rõ vị trí, nhiệm vụ của mình, trong đó vận động, đoàn kết nhân dân vẫn được xác định là nhiệm vụ chủ đạo. Vị trí chính trị của các tổ chức CT-XH này lần đầu tiên được khẳng định tại Điều 9 Hiến pháp năm 1980. Từ khi Đổi mới, quan điểm của Đảng đối với các tổ chức chính trị-xã hội tiếp tục có những thay đổi quan trọng, coi đó là tổ chức của đông đảo quần chúng nhân dân và hướng hoạt động về cơ sở. Theo đó “cán bộ chủ chốt các đoàn thể quần chúng không nhất thiết phải là đảng viên” (Hội nghị lần thứ năm BCH Trung ương Đảng khoá VI, 1988).
Phương hướng hoạt động của các tổ chức này cũng tập trung hướng vào các hoạt động ở cơ sở nhằm thu hút sự tham gia đông đảo của nhân dân vào các phong trào cách mạng (Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI Đảng cộng sản Việt Nam (18/12/1986). Đến Hiến pháp năm 1992, vai trò của các tổ chức CT-XH được nhìn nhận cụ thể hơn và đến Hiến pháp năm 2013, vai trò của các tổ chức chính trị-xã hội được khẳng định là "đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chức mình”. Điều 9 Hiến pháp năm 2013 quy định: MTTQ Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức CT- XH, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, tầng lớp xã hội, dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam Định cư ở nước ngoài. Hội nông dân, Đoàn thanh niên, Hội liên hiệp phụ nữ, Hội cựu chiến binh là các tổ chức CT-XH được thành lập trên cơ sở tự nguyện, đại diện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của thành viên, hội viên tổ chức mình; cùng các tổ chức thành viên khác của Mặt trận phối hợp và thống nhất hành động trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.
15 Tại nghị Quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban chấp hành Trung ương khóa XI đã coi các tổ chức chính trị-xã hội như là “đoàn thể nhân dân” với vai trò cùng với MTTQ tập hợp nhân dân, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho người dân và cùng hướng về cơ sở. Luật Mặt trận tổ quốc năm 1999, Luật tổ chức HĐND và UBND, luật số 11- LCT/HĐNN7, ngày 30/6/1983 xác định rõ cùng với các đoàn thể chính trị-xã hội khác, MTTQ là cơ quan có sự cộng tác chặt chẽ và là chỗ dựa cho Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân trong các hoạt động của mình. Bên cạnh đó, cơ quan này cùng với các đoàn thể đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện giám sát, kiến nghị và phản biện xã hội (Nghị quyết 25-NQ/TW ngày 3/6/2013). Vị trí của các tổ chức CT-XH nhìn từ văn bản nội bộ của các tổ chức Mặt trận tổ quốc Việt Nam: MTTQVN có tư tưởng nhất quán về vai trò của mình trong hệ thống chính trị Việt Nam thông qua các văn bản pháp luật.
Điều này thể hiện trong mục tiêu, nhiệm vụ của tổ chức này từ nhiệm kỳ 2004-2009 đến nhiệm kỳ 2009-2014 hiện nay. Đó là tinh thần tự nguyện, hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động cùng với các cơ quan nhà nước3. Chức năng giám sát được thể hiện cụ thể trong một số lĩnh vực được quy định tại các văn bản cụ thể của tổ chức: Kế hoạch số 471/KH- MTTW-BTT ngày 17/4/2014, Thông tri 28/TTr-MTTW-BTT ngày 17/4/2014. Hội nông dân Trải qua sáu kỳ Đại hội, Hội Nông dân Việt Nam đã có những thay đổi quan trọng trong Nghị quyết hành động phù hợp với tình hình thực tiễn phát triển của giai cấp nông dân nói riêng và đất nước nói chung.
Cụ thể, tại chủ đề của Đại hội IV là “Đoàn kết-Đổi mới-Dân chủ-Phát triển” đã được thay thế bằng chủ đề “Đoàn kết-Đổi mới-Hội nhập-Phát triển” tại đại hội V. Tại Đại hội lần thứ VI năm 2013, phương châm “Đoàn kết-Đổi mới-Chủ động-Hội nhập-Phát triển bền vững” đã cho thấy 3 Điều lệ Đại hội đại biểu toàn quốc mặt trận tổ quốc Việt Nam lần thứ VII, nhiệm kỳ 2009- 2014http://www.vn/Home/daihoi7/daihoiMTTQVN-VII.htm#10 16 những bước chuyển trong chiến lược phát triển của Hội để bắt kịp nhịp độ phát triển không chỉ của Việt Nam mà còn hội nhập vào xu thế toàn cầu. Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam Đại hội đại biểu phụ nữ toàn quốc lần thứ V năm 1982 đề ra các nhiệm vụ cho phụ nữ Việt Nam giai đoạn 1982-1987 đó là tập trung vào việc nâng cao giác ngộ ý thức chính trị, xây dựng và bảo vệ tổ quốc vì độc lập dân tộc, tổ chức hoạt động hội. Đến đại hội Đại biểu phụ nữ toàn quốc lần thứ VI năm 1987, vấn đề về phụ nữ và trẻ em đã được quan tâm và đề cập đến nhiều hơn bên cạnh việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị.
Hiện nay, Hội đã chú trọng nhiều hơn các hoạt động liên quan trực tiếp tới các thành viên, chú trọng đến việc nâng cao trình độ cho hội viên. Như vậy, bên cạnh vị trí chính trị sẵn có, hội phụ nữ cho thấy tổ chức này có sự biến chuyển về nhận thức trong việc chủ động hơn trong các chương trình hành động với đối tượng hướng đến được cụ thể hơn. Đoàn thanh niên Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc Đoàn TNCS Hồ Chí Minh lần thứ X (nhiệm kỳ 2012-2017) là sự khẳng định những nhiệm vụ, vai trò của Đoàn thanh niên được thể hiện trong Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 7 (khóa X) thông qua đề án "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa" và Nghị quyết số 45/NQ-CP về ban hành chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X. Văn kiện nhấn mạnh đến vai trò của đoàn trong việc tham gia xây dựng chính quyền; phát triển và quản lý xã hội; tuyên truyền, vận động đoàn viên thanh niên thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước, v.
Hội cựu chiến binh Tháng 01-2002 Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX đã ra Nghị quyết chuyên đề số 09-NQ/TW về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác CCB Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới”. Điều lệ Hội 2007 cũng xác định rõ vai trò “tham mưu giúp cấp ủy Đảng và làm nòng cốt tập hợp, đoàn kết, vận động Cựu chiến binh thực hiện các nhiệm vụ chính trị-xã hội của cách mạng, của Hội; tham 17 gia giám sát hoạt động của cơ quan Nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ viên chức Nhà nước”. Chính sách xã hội Các tổ chức đoàn thể có nhiệm vụ giám sát việc thực hiện quy định pháp luật về an sinh xã hội bao gồm: tiếp nhận các ý kiến phản ảnh của nhân dân, trực tiếp tiếp thu các thông tin, tài liệu để xem xét, theo dõi và phát hiện hành vi phạm pháp luật của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân….trong việc thực hiện quy định pháp luật về an sinh xã hội, kiến nghị trực tiếp với chủ tịch hội đồng nhân dân, chủ tịch ủy ban nhân dân, …các tổ chức có thẩm quyền để giải quyết (QĐ số 31/2011/QĐ-TTg ngày 2/6/2011).