chương I của Luật Phòng, chống tham nhũng (sửa đổi) năm 2018 của nước ta định nghĩa: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi”. Về khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn” ngay trong bộ luật này tại khoản 2 Điều 3 của Dự thảo cũng đã có sự giải thích bằng phương pháp liệt kê. Theo đó người có chức vụ, quyền hạn bao gồm các đối tượng sau: a) Cán bộ, công chức, viên chức; b) Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân, viên chức quốc phòng trong cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân; sĩ quan, hạ sĩ quan nghiệp vụ, sĩ quan, hạ sĩ quan chuyên môn - kỹ thuật, công nhân công an trong cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân; c) Người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp, người giữ chức danh quản lý trong doanh nghiệp; d) Những người khác được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ và có quyền hạn trong khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ đó. Phương pháp liệt kê thường được sử dụng đối với những định nghĩa có ngoại diên hẹp vì sẽ giúp bao hàm được tất cả những thành tố phụ thuộc định nghĩa đó.
3 Đối với khái niệm “người có chức vụ, quyền hạn”, theo nhóm tác giả là một khái niệm không dễ dàng hiểu rõ và tường tận, vì thế nếu sử dụng định nghĩa liệt kê ở đây sẽ khó bao quát được tất cả các yếu tố thuộc ngoại diên của khái niệm này. Nhất là khi khái niệm này lại được dùng trong định nghĩa “tham nhũng”, một định nghĩa còn nhiều tranh cãi. Nên chăng chúng ta dùng phương pháp diễn giải sẽ hợp lý và toàn diện hơn? Bên cạnh đó, nếu người có chức vụ, quyền hạn lạm dụng chứ không lợi dụng chức vụ quyền hạn thì có cấu thành tội tham nhũng không? Bởi vì khái niệm và hành vi của hai thuật ngữ “lạm dụng” và “lợi dụng” không hoàn toàn giống nhau. Theo định nghĩa của Từ điển pháp luật Hình sự: “Lạm quyền trong khi thi hành công vụ là hành vi vượt quá quyền hạn làm trái công vụ được giao của người có chức vụ, quyền hạn.
Tội lạm quyền trong khi thi hành công vụ là trường hợp đặc biệt của tội lợi dụng chức vụ và quyền hạn. Xét về bản chất, lạm quyền cũng là lợi dụng chức vụ, quyền hạn nhưng có điểm khác là chủ thể đã vượt quá quyền hạn của mình, hoặc nói cách khác chủ thể đã thực hiện việc làm không thuộc thẩm quyền, và nội dung việc làm đó là sai”. Từ đó có thể đưa ra nhận xét: trong trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn, nội dung việc làm của chủ thể là sai nhưng việc làm đó thuộc phạm vi và chức trách của chủ thể. Do đó, có thể thấy rằng trường hợp lạm dụng quyền hạn sẽ có tính nguy hiểm cao hơn.
Vũ Thành Tự Anh (2005) đứng trên quan điểm của giáo sư sử học của trường Cambridge Lord Acton – “Quyền lực thường tha hóa, và quyền lực tuyệt đối sẽ tha hóa một cách tuyệt đối”, còn tham nhũng là một biểu hiện quan trọng và dễ thấy của sự tha hóa quyền lực – đã cho rằng: “Tham nhũng là hành động lợi dụng quyền lực (cả công quyền và tư quyền) với mục đích trục lợi cho cá nhân và phe nhóm”. Từ những luận cứ và phân tích trên đây, nhóm tác giả đưa ra khái niệm chung về tham nhũng như sau: Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn theo quy định của pháp luật đã lợi dụng hoặc lạm dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi, nhằm đạt được những lợi ích vật chất, tinh thần cho bản thân hay cho người khác. Công thức của Tham nhũng, có thể được đúc kết như sau: Tham nhũng = Độc quyền + Bƣng bít thông tin - Trách nhiệm giải trình Bàn về tham nhũng thì một trong những vấn đề thu hút nhiều sự chú ý và quan tâm của các nhà chuyên môn chính là nguyên nhân của tham nhũng. Vì muốn giải quyết triệt để và tận gốc vấn nạn này cần phải hiểu rõ được cội nguồn của nó.
Cũng giống như muốn chữa được bệnh thì trước hết phải tìm được nguyên nhân, trên cơ sở đó sẽ có được những biện pháp tốt nhất để lọai trừ. Từ những biểu hiện 4 muôn hình vạn trạng của tham nhũng trong thực tế, nhóm tác giả rút ra một số nguyên nhân chính hình thành nên hiện tượng này. Phân loại và điều kiện dẫn đến Tham nhũng Có nhiều cách phân biệt các loại tham nhũng: Tham nhũng vặt/ tham nhũng lớn; tham nhũng hành chính/ tham nhũng “bẻ cong pháp luật”; tham nhũng vụn vặt/ tham nhũng có hệ thống. Tuy nhiên trong chuyên khảo này chúng tôi đề cập đến 2 loại tham nhũng: tham nhũng vặt và tham nhũng lớn.
Tham nhũng lớn xảy ra chủ yếu liên quan đến dự án thu mua lớn nhất và được phổ biến trong các dự án xây dựng công cộng và tư nhân, trong đường sá, cầu cống, đập nước, bệnh viện, sân bay, bến cảng và trong các hợp đồng vũ khí và quốc phòng, trong công nghệ vũ khí mới, mua máy bay,. Tham nhũng vặt, còn được gọi là tham nhũng hành chính hay tham nhũng quan liêu (nhũng nhiễu), là loại tham nhũng diễn ra thường ngày, khi các nhân viên công chức tiếp xúc với quần chúng trực tiếp. Những vụ tham nhũng vặt còn hay xảy ra khi người dân và các công ty tìm cách né tránh nghĩa vụ và các khoản thuế và khi các viên chức lạm dụng quy định theo ý của họ bằng cách cố gắng bòn rút tiền từ các công dân và các công ty. Nói chung, tham nhũng vặt là loại tham nhũng nhỏ và đơn giản.
Tham nhũng vặt diễn ra phổ biến trong các hoạt động của cuộc sống thường nhật. Nó thường liên quan đến những “món quà biếu” hoặc hối lộ bằng tiền. Tuy nhiên, tham nhũng vặt có thể gây ra hậu quả lớn, hậu quả nó gây ra không thua kém gì so với tham nhũng lớn. Tham nhũng vặt phổ biến, lan tràn trong xã hội vì được xem là điều hiển nhiên và vô hại.
Đó có thể là lý do khiến nhiều người gạt đi ý nghĩ rằng hậu quả của nó không làm phá vỡ xã hội. Nhưng quả thực, những hậu quả do tham nhũng vặt gây ra cũng tồi tệ như tham nhũng lớn vì nó làm chậm việc cung cấp các hàng hóa và dịch vụ cơ bản, cũng như làm tổn hại đến người dân, đặc biệt người dân nghèo, nghiệm trọng hơn nó cũng góp phần làm lệch chuẩn các giá trị xã hội, phá vỡ và thậm chí co thể phá hủy hoại nền văn hóa của dân tộc. Tham nhũng có thể phát triển mạnh khi có những điều kiện sau: - Một tập hợp các động cơ khuyến khích các cán bộ tham gia trong các giao dịch tham nhũng bao gồm mức lương thấp và không đều cho các cán bộ phải nuôi cả một gia đình lớn. Những viên chức này có thể cảm thấy họ buộc phải tham nhũng, và những bất ổn chính trị và kinh tế càng thúc đẩy các chính trị gia khai thác cơ hội hiện có.
5 - Tính sẵn có của các cơ hội làm giàu cho nhiều cá nhân. Một số môi trường kinh tế đang tạo điều kiện lý tưởng cho tham nhũng, cụ thể là môi trường khoáng sản và dầu khí, là những mảnh đất màu mỡ hơn so với nông nghiệp. Kích thước và sự tăng trưởng của tiêu dùng xã hội cũng góp phần tạo điều kiện cho tham nhũng. Nơi mà có sự khác biệt lớn về phân bổ chi phí và lợi ích kinh tế.
- Tiếp cận và kiểm soát các phương tiện tham nhũng. Động cơ và cơ hội tạo ra khả năng nhưng phải có con đường thực sự để tham gia vào tham nhũng. Những điều kiện này có thể bao gồm kiểm soát đối với một quy trình hành chính như đấu thầu hoặc có quyền truy cập vào các tài khoản ra nước ngoài và các kỹ thuật rửa tiền. - Nguy cơ bị phát hiện và xử phạt thấp: Tham nhũng sẽ phát triển mạnh ở nơi có kiểm soát không đủ và không hiệu quả (cả trong và ngoài).
Kiểm soát, phát hiện và khuyến khích truy tố tham nhũng. Trong trường hợp các phương tiện truyền thông không được kiểm soát và kiểm duyệt, các cán bộ có hành vi tham nhũng cảm thấy ít lo sợ hơn. Thực chất nguyên nhân của Tham nhũng Để cung cấp thêm thông tin làm cơ sở vững chắc về mặt lý luận trong việc phòng và chống tham nhũng, vận dụng cặp phạm trù nhân - quả trong phép biện chứng duy vật để phân tích về mặt triết học nguyên nhân của nó, chúng tôi xác định một số nguyên nhân chủ quan và khách quan sau: * Về nguyên nhân chủ quan: Thứ nhất, nguyên nhân và động cơ chủ yếu của tham nhũng là lòng tham của con người.200 năm, Hàn Phi Tử trong thiên Vong trưng (Những điềm mất nước) và thiên Gian hiếp thí thần (Bọn bề tôi gian dối, ức hiếp và giết nhà vua) cho rằng, con người sinh ra vốn tham dục, vị lợi; bản chất con người là “ích kỷ” và đặc tính chủ yếu của nó là “sự ham mê lợi ích và thù ghét tai họa” nên luôn “thích điều lợi và tìm nó, ghét cái hại và tránh nó, …”. Lẽ cố nhiên đam mê lợi ích không phải lúc nào cũng xấu, nhưng để lòng tham dẫn dắt, che mờ lý trí, điều khiển, kiểm soát hành động và vì lợi ích của bản thân, của nhóm lợi ích mà chà đạp lên lợi ích của tập thể, cộng đồng và quần chúng nhân dân thì rõ ràng là không thể chấp nhận được.
Mọi hành vi tham nhũng dù dưới hình thức nào chăng nữa đều có thể quy về “lợi ích cá nhân”. Lợi ích nhóm cũng xuất phát từ lợi ích cá nhân mà ra. Nếu không vì lợi ích của bản thân thì chẳng ai còn muốn tham nhũng nữa. Vì lợi ích cá nhân, người ta có thể làm tất cả, bất chấp mọi thủ đoạn, mọi hậu quả để đạt được dù hành vi đó là vi phạm đạo đức, pháp luật, hay vi phạm nghiêm trọng kỷ luật đảng.
6 Thứ hai là do lối sống “ăn bám”, ỷ lại, lười lao động thích hưởng thụ của một bộ phận, tầng lớp trong xã hội, đặc biệt là giới trẻ ngày nay. Chính lối sống này kết hợp với bản chất ích kỷ, đam mê lợi ích vật chất của các bậc phụ huynh, cán bộ, công chức,… là chất xúc tác để thúc đẩy con người ta lao vào các “phi vụ” phạm pháp.