CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ MÔ HÌNH QUẢN TRỊ RỦI RO ERM 1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu về quản trị rủi ro và mô hình quản trị rủi ro trong tổ chức tài chính Đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước về quản trị rủi ro trong doanh nghiệp nói chung, và quản trị rủi ro trong tài chính, ngân hàng và bảo hiểm nói riêng, điển hình phải kể đến như sau: Các nghiên cứu trong nước: Đối với đề tài quản trị rủi ro, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu đề cập tới công tác quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp; có thể kể đến một số công trình đã công bố như sau: Tác giả Đỗ Mạnh Cường (2017) - trong đề tài “ Quản trị rủi ro trong hoạt động kinh doanh hệ thống sân bóng đá của Công ty Cổ phần Đầu tư F-League tại Hà Nội”, trên cơ sở lý thuyết về quản trị rủi ro trong doanh nghiệp, thực trạng công tác quản trị rủi ro tại doanh nghiệp, tác giả chỉ ra nguyên nhân, hạn chế và đề xuất các biện pháp quản trị rủi ro trong lĩnh vực kinh doanh sân bóng đá. Nghiên cứu của tác giả Đinh Văn Đức (2009) - Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh về “Quản trị rủi ro trong hoạt động của doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam” lại đưa ra các mối nguy cơ rủi ro mà doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể đối mặt, từ đó giúp các doanh nghiệp này hiểu được lợi ích của việc quản trị rủi ro và có những lựa chọn quản trị thích hợp. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu tác giả thu được từ việc phỏng vấn trực tiếp 100 doanh nghiệp nhỏ và vừa đang hoạt động để đánh giá mức độ quan tâm của các doanh nghiệp cũng như chứng minh cho thực trạng về quản trị rủi ro trong hoạt động của doanh nghiệp để đưa ra các đề xuất, biện pháp quản trị thích hợp.
Tác giả Lê Thị Hồng Phượng (2012) với đề tài “Hoàn thiện công tác quản trị rủi ro tại công ty TNHH Hoàng Vũ” đã hệ thống hóa một số lý luận về rủi ro như rủi ro trong kinh doanh, các đặc trưng của rủi ro, quá trình của quản trị rủi ro, các nhân tố ảnh hưởng đến quản trị rủi ro tại doanh nghiệp trong lĩnh vực thép không rỉ. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nghiên cứu về quản trị rủi ro trong doanh nghiệp: nghiên cứu nước ngoài điển hình gần đây phải kể đến: Kowalska I. Comparative analysis in the fuel sector and energy sector on the basis of Central-European companies listed on the Warsaw Stock Exchange”. Tác giả đã đánh giá hiệu quả triển khai hệ thống ERM được thực hiện trong bối cảnh tiếp xúc với kết quả tài chính và giá trị doanh nghiệp trước rủi ro.
Đánh giá được thực hiện trong bối cảnh kết quả tài chính, một hệ thống đánh giá hiệu quả gồm bốn giai đoạn được sử dụng bao gồm: ghi lại kết quả tài chính là lãi hoặc lỗ, phần trăm thay đổi trong kết quả tài chính ròng theo từng năm, lợi nhuận của tổng tài sản và khả năng sinh lời của vốn tự có. Nghiên cứu này kết luận việc triển khai các hệ thống ERM ở bất kỳ doanh nghiệp nào được nghiên cứu luôn chuyển thành sự ổn định rõ ràng về kết quả tài chính và giá trị doanh nghiệp. Nghiên cứu của Ojeka S. O và cộng sự (2019) trong bài viết “Chief financial officer roles and enterprise risk management: An empirical based study” đã nêu lên ảnh hưởng của CFO đối với việc thực hiện các sáng kiến ERM trong một mẫu của các tổ chức tài chính Nigeria (giữa 2013-2017).
Các tác giả đã phát triển ba yếu tố riêng biệt đại diện cho vai trò CFO là sức mạnh CFO, kinh nghiệm CFO và kiến thức CFO bằng cách sử dụng bao thanh toán thành phần chính. Giống như công việc trước đây, chúng tôi đo lường các thành phần ERM đồng thời để nắm bắt phạm vi của hệ thống ERM tinh vi. Phát hiện của các tác giả cho thấy rằng sự tham gia của CFO trong việc triển khai ERM vẫn ở mức tối thiểu trong khi CRO chỉ chịu trách nhiệm thực hiện ERM, điều này có thể làm giảm hiệu quả lợi ích chi phí. Các tác giả đã kết luận việc triển khai ERM vẫn không hiệu quả để giảm thiểu rủi ro, trong đó sự tham gia của CFO vào sáng kiến ERM bị hạn chế.
Sau đó, tác giả cũng kết luận rằng các CFO nên được phép đóng góp mạnh mẽ vào một số khía cạnh cụ thể của các sáng kiến ERM, cụ thể là xác định và phân tích các chỉ số rủi ro chính, ý nghĩa tài chính của rủi ro và tích hợp ERM vào các hoạt động tài chính truyền thống. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các nghiên cứu về quản trị rủi ro trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bảo hiểm: Các nghiên cứu tại nước ngoài có liên quan nhất đến đề tài này là công bố của Chartis Research năm 2017: “The Case for Enterprise Risk Management in Insurance - Manage risk, change your business, create value, achieve your objectives”. Chartis Research là nhà cung cấp nghiên cứu và phân tích hàng đầu trên thị trường toàn cầu về quản trị rủi ro. Mục tiêu của họ là hỗ trợ các doanh nghiệp khi họ thúc đẩy hiệu quả kinh doanh thông qua quản lý rủi ro, quản trị và tuân thủ doanh nghiệp được cải thiện và giúp khách hàng đưa ra quyết định kinh doanh và công nghệ thông tin bằng cách cung cấp phân tích chuyên sâu và tư vấn hành động về hầu hết tất cả các khía cạnh của công nghệ quản trị rủi ro.
Các lĩnh vực chuyên môn bao gồm: • Rủi ro tín dụng • Rủi ro hoạt động và quản trị, rủi ro và tuân thủ (GRC) • Rủi ro thị trường • Quản lý tài sản và trách nhiệm pháp lý (ALM) và rủi ro thanh khoản • Rủi ro kinh doanh hàng hóa và năng lượng • Tội phạm tài chính bao gồm: giám sát thương nhân, chống gian lận và chống rửa tiền • Quản lý rủi ro mạng • Rủi ro bảo hiểm • Các yêu cầu pháp lý bao gồm Basel 2 và 3, Dodd-Frank, MiFID II và Khả năng thanh toán II (Solvency II) Nguyễn Quang Thu (2008) với cuốn sách “Quản trị rủi ro và bảo hiểm trong doanh nghiệp” đã tổng hợp và phân tích về quản trị rủi ro trong doanh nghiệp, cũng như vấn đề bảo hiểm trong doanh nghiệp. Một tập hợp những nghiên cứu về quản trị rủi ro trong lĩnh vực ngân hàng được trình bày trong Kỷ yếu hội thảo khoa học Quốc gia về “Áp dụng Basel II trong quản trị rủi ro của các ngân hàng thương mại Việt Nam: cơ hội - thách thức và lộ 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình thực hiện”, đây là những nghiên cứu có tính thời sự, đặc biệt tập trung vào Basel II trong lĩnh vực ngân hàng thương mại, là tài liệu hữu ích tuy nhiên chỉ tập trung vào lĩnh vực ngân hàng chứ chưa đề cập đến lĩnh vực bảo hiểm. Các nghiên cứu kể trên đều chỉ ra ERM cũng có thể được mô tả như là một phương pháp tiếp cận dựa trên rủi ro để quản trị doanh nghiệp, tích hợp các khái niệm về kiểm soát nội bộ, hoạch định chiến lược. ERM được phát triển để đáp ứng nhu cầu những người muốn hiểu được các rủi ro mà doanh nghiệp đang phải đối mặt để đảm bảo quản trị rủi ro một cách thích hợp nhất.
Các nghiên cứu tại Việt Nam tập trung phân tích đánh giá rủi ro trong doanh nghiệp ở tầm vĩ mô. Đối với tầm vi mô, thì chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện và sâu sắc về việc đánh giá rủi ro trong hoạt động kinh doanh của Công ty Cổ phần PVI (PVI Holdings), để có cái nhìn tổng quát nhất trong công tác quản trị rủi ro tại công ty. Chính vì vậy, đề tài này là một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên về lĩnh vực ứng dụng ERM tại PVI Holdings. Rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp 1.
Khái niệm rủi ro trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp Theo quan điểm truyền thống: rủi ro là vấn đề không được chờ đợi trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Rủi ro có thể được hiểu đó là khả năng xảy ra c ác biến cố không lường trước và khi các biến cố xảy ra sẽ làm cho kết quả thực tế khác với kết quả được kỳ vọng theo kế hoạch đã có trước đó. Rủi ro luôn xuất hiện một cách bất ngờ và đe dọa sự tồn tại của doanh nghiệp, tuy nhiên muốn có lợi nhuận thì nhiều khi phải biết chấp nhận nó và không được né tránh nó. Nên doanh nghiệp muốn tồn tại và đứng vững trong môi trường cạnh tranh, có vị trí và có thể dẫn dắt thị trường thì doanh nghiệp phải tìm cách đương đầu với rủi ro có thể xảy ra, tìm cách tiên liệu các rủi ro có thể xảy ra để tìm biện pháp phòng ngừa, hạn chế nhằm giảm thiểu thiệt hại do rủi ro gây ra.
Theo quan điểm này thì rủi ro là những thiệt hại, là mất mát, là nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm và khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người. Theo quan điểm hiện đại: “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được” (Frank Knight), với tác giả Allan Willett thì “Rủi ro là bất trắc có thể liên quan đến 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những biến cố không mong đợi” hay “Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả. Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết các hoạt động của con người và không thể dự đoán được chính xác kết quả khi có rủi ro xẩy ra. Sự hiện diện của rủi ro sẽ gây nên sự không ổn định.
Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước” (C.Arthur William, Jr. Theo ISO 31000 thì rủi ro là sự tác động của sự kiện không chắc chắn lên mục tiêu mà doanh nghiệp ở mọi loại hình, dù lớn hay nhỏ, đều phải đối mặt với các tác động cả bên trong và bên ngoài làm cho doanh nghiệp không chắc chắn liệu có đạt được mục tiêu hay không và khi nào sẽ đạt được mục tiêu. Vậy nên, tác động của sự không chắc chắn này lên các mục tiêu của doanh nghiệp được gọi là rủi ro. Rủi ro (risk) là sự bất trắc có thể đo lường được, rủi ro vừa mang tính tích cực lại vừa mang tính tiêu cực.