Vận dụng bản đồ tư duy để giảng dạy văn học sử tại trường Đại học Giáo dục

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích vận dụng bản đồ tư duy phương pháp mind maps để giảng dạy các bài văn học sử trong chương trình ngữ, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Nguyễn Thị Mai Hương
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quang Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học
• Đề tài: Vận Dụng Bản Đồ Tư Duy Trong Giảng Dạy Văn Học
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục tiêu đào tạo con người mới đáp ứng những yêu cầu mới trong thế kỷ XXI

Tóm tắt

I. Tổng quan về ứng dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học

Bản đồ tư duy là một công cụ mạnh mẽ trong việc tổ chức và trình bày thông tin. Trong giảng dạy văn học, nó giúp giáo viên và học sinh dễ dàng hình dung các mối liên hệ giữa các khái niệm, tác phẩm và tác giả. Việc áp dụng bản đồ tư duy không chỉ giúp tăng cường khả năng ghi nhớ mà còn phát huy tính sáng tạo trong học tập. Nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học có thể cải thiện hiệu quả học tập và sự hứng thú của học sinh.

1.1. Bản đồ tư duy là gì và lợi ích của nó trong giảng dạy

Bản đồ tư duy là một phương pháp trực quan giúp tổ chức thông tin một cách logic và dễ hiểu. Nó cho phép học sinh dễ dàng nắm bắt các khái niệm phức tạp trong văn học, từ đó phát triển khả năng tư duy phản biện và sáng tạo. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng học sinh sử dụng bản đồ tư duy có khả năng ghi nhớ tốt hơn và có thể liên kết thông tin một cách hiệu quả hơn.

1.2. Tại sao cần đổi mới phương pháp giảng dạy văn học

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc đổi mới phương pháp giảng dạy là cần thiết để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh. Phương pháp giảng dạy truyền thống thường không khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập. Bản đồ tư duy giúp khắc phục những hạn chế này, tạo ra một môi trường học tập tích cực và thú vị hơn cho học sinh.

II. Những thách thức trong giảng dạy văn học hiện nay

Giảng dạy văn học hiện nay đối mặt với nhiều thách thức, từ việc học sinh thiếu hứng thú đến việc giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức. Những vấn đề này cần được giải quyết để nâng cao chất lượng giáo dục. Việc áp dụng bản đồ tư duy có thể là một giải pháp hiệu quả để cải thiện tình hình này.

2.1. Học sinh thiếu hứng thú với môn văn

Nhiều học sinh hiện nay cảm thấy chán nản với môn văn học do phương pháp giảng dạy không hấp dẫn. Việc áp dụng bản đồ tư duy có thể giúp tạo ra sự hứng thú mới, khuyến khích học sinh tham gia tích cực vào quá trình học tập.

2.2. Khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức

Giáo viên thường gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức văn học một cách sinh động và dễ hiểu. Bản đồ tư duy giúp giáo viên tổ chức thông tin một cách rõ ràng, từ đó giúp học sinh dễ dàng tiếp thu và ghi nhớ kiến thức.

III. Phương pháp giảng dạy hiệu quả với bản đồ tư duy

Để áp dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học, giáo viên cần có những phương pháp cụ thể. Việc kết hợp bản đồ tư duy với các hoạt động học tập khác sẽ tạo ra một môi trường học tập phong phú và đa dạng. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy sáng tạo.

3.1. Cách xây dựng bản đồ tư duy cho bài học văn học

Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh cách xây dựng bản đồ tư duy cho từng bài học văn học. Việc này không chỉ giúp học sinh tổ chức thông tin mà còn khuyến khích sự sáng tạo trong việc trình bày ý tưởng.

3.2. Kết hợp bản đồ tư duy với các hoạt động nhóm

Việc kết hợp bản đồ tư duy với các hoạt động nhóm sẽ tạo ra cơ hội cho học sinh thảo luận và chia sẻ ý tưởng. Điều này không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học

Nhiều trường học đã áp dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học và đạt được những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển được kỹ năng tư duy phản biện và sáng tạo. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng bản đồ tư duy giúp cải thiện đáng kể kết quả học tập của học sinh.

4.1. Kết quả nghiên cứu về hiệu quả của bản đồ tư duy

Nghiên cứu cho thấy rằng học sinh sử dụng bản đồ tư duy có khả năng ghi nhớ và hiểu bài học tốt hơn. Họ cũng có xu hướng tham gia tích cực hơn vào các hoạt động học tập.

4.2. Ví dụ thực tiễn từ các trường học

Nhiều trường học đã áp dụng thành công bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học. Các giáo viên đã chia sẻ những kinh nghiệm và phương pháp hiệu quả, từ đó tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo cho học sinh.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của giảng dạy văn học

Việc áp dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học không chỉ giúp cải thiện chất lượng giáo dục mà còn tạo ra một môi trường học tập thú vị và sáng tạo. Tương lai của giảng dạy văn học sẽ phụ thuộc vào khả năng đổi mới phương pháp và áp dụng các công cụ hiện đại như bản đồ tư duy.

5.1. Tầm quan trọng của việc đổi mới phương pháp giảng dạy

Đổi mới phương pháp giảng dạy là cần thiết để đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh trong thời đại mới. Bản đồ tư duy là một trong những công cụ hữu ích giúp giáo viên thực hiện điều này.

5.2. Triển vọng tương lai của giảng dạy văn học

Tương lai của giảng dạy văn học sẽ ngày càng phát triển với sự hỗ trợ của công nghệ và các phương pháp giảng dạy hiện đại. Bản đồ tư duy sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thế kỷ XXI với sự bùng nổ của tri thức khoa học và công nghệ, giáo dục trung học phổ thông (THPT) tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy năng lực tư duy sáng tạo và tự học của học sinh. Theo ước tính, mỗi ngày trên thế giới có khoảng 2400 phát minh ra đời, và khối lượng thông tin tăng gấp đôi sau mỗi thập kỷ, đặt ra yêu cầu cấp thiết về đổi mới giáo dục để đáp ứng nhu cầu phát triển xã hội hiện đại. Trong chương trình Ngữ văn THPT, phân môn văn học sử giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp kiến thức lịch sử văn học, rèn luyện tư duy logic và phát triển năng lực tự học cho học sinh. Tuy nhiên, khảo sát thực tế tại hai trường THPT trên địa bàn thành phố Hải Phòng năm học 2009-2010 cho thấy việc dạy học văn học sử còn nhiều hạn chế, như phương pháp giảng dạy truyền thống thuyết trình một chiều, thời gian dành cho học sinh hoạt động tích cực chỉ chiếm khoảng 15-20%, và học sinh thường thờ ơ, thiếu hứng thú với môn học.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là vận dụng phương pháp bản đồ tư duy (Mind Maps) để đổi mới phương pháp giảng dạy các bài văn học sử trong chương trình Ngữ văn THPT (chương trình chuẩn), nhằm tích cực hóa hoạt động học tập, nâng cao năng lực tự học, tư duy sáng tạo và khả năng hệ thống hóa kiến thức của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh ban A của hai trường THPT Lê Quý Đôn và Lương Thế Vinh, thành phố Hải Phòng, trong năm học 2009-2010. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn nói chung và phân môn văn học sử nói riêng, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại, lấy học sinh làm trung tâm, phát huy tính tích cực và sáng tạo của người học.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu sau:

• Lý thuyết dạy học tích cực và lấy người học làm trung tâm: Nhấn mạnh vai trò chủ thể của học sinh trong quá trình chiếm lĩnh tri thức, phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo trong học tập. Theo đó, giáo viên chuyển từ vai trò truyền đạt sang hướng dẫn, tổ chức và hỗ trợ học sinh tự học, tự nghiên cứu.

• Lý thuyết về bản đồ tư duy (Mind Maps) của Tony Buzan: Bản đồ tư duy là công cụ đa năng của não bộ, dựa trên cơ chế hoạt động của trí tưởng tượng và liên tưởng, giúp ghi nhớ, hệ thống hóa, sáng tạo và giải quyết vấn đề hiệu quả. Phương pháp này sử dụng hình ảnh, màu sắc, từ khóa và các đường liên kết phân nhánh, tương thích với đặc điểm tâm lý và tư duy của học sinh THPT.

• Khái niệm về tính tích cực nhận thức và học tập: Tính tích cực nhận thức được hiểu là thái độ chủ động, sáng tạo trong quá trình tiếp nhận và xử lý tri thức, biểu hiện qua sự tập trung, nỗ lực tư duy và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Tính tích cực học tập là biểu hiện bên ngoài của tính tích cực nhận thức, bao gồm xúc cảm học tập, sự chú ý, ý chí kiên trì và kết quả lĩnh hội.

• Đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh THPT: Ở độ tuổi thanh niên (14-18 tuổi), học sinh có khả năng tư duy trừu tượng, logic, phát triển năng lực phân tích, tổng hợp, so sánh và sáng tạo. Các em có nhu cầu khám phá cái mới, khát vọng khẳng định bản thân và ý thức tự giác trong học tập.

• Đặc điểm kiến thức văn học sử trong chương trình Ngữ văn THPT: Kiến thức mang tính tổng hợp cao, vừa khái quát vừa cụ thể, bao gồm các luận điểm, luận cứ, khái niệm và dẫn chứng minh họa. Văn học sử góp phần nâng cao tính khoa học của bộ môn Ngữ văn, rèn luyện năng lực tư duy logic và khả năng hệ thống hóa tri thức cho học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Luận văn sử dụng dữ liệu thu thập từ khảo sát thực tế tại hai trường THPT Lê Quý Đôn và Lương Thế Vinh, thành phố Hải Phòng trong năm học 2009-2010. Đối tượng nghiên cứu là học sinh ban A các khối 10, 11, 12.

• Phương pháp thu thập dữ liệu: Dự giờ các tiết dạy văn học sử, phỏng vấn giáo viên và học sinh, phân tích giáo án, quan sát hoạt động học tập, sử dụng phiếu quan sát, phiếu hỏi và bài kiểm tra ngắn để đánh giá trình độ nhận thức và kỹ năng vận dụng bản đồ tư duy.

• Phương pháp phân tích: Phân tích – tổng hợp tài liệu lý luận về dạy học hiện đại, bản đồ tư duy, đặc điểm tâm lý học sinh; thống kê, so sánh, đối chiếu kết quả khảo sát thực tế; phân tích chất lượng giờ học và hiệu quả vận dụng bản đồ tư duy.

• Phương pháp thực nghiệm: Thử nghiệm vận dụng bản đồ tư duy trong một số tiết dạy văn học sử cụ thể, đánh giá sơ bộ hiệu quả qua các công cụ đánh giá khách quan và chủ quan.

• Timeline nghiên cứu: Khảo sát và thu thập dữ liệu trong năm học 2009-2010; phân tích và đề xuất phương pháp trong giai đoạn tiếp theo; thực nghiệm và đánh giá sơ bộ trong cùng năm học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng dạy học văn học sử còn nhiều hạn chế: Thời gian dành cho học sinh hoạt động tích cực chỉ chiếm khoảng 15-20%, giáo viên chủ yếu sử dụng phương pháp thuyết trình chiếm 80-85% thời gian giờ học. Học sinh thường thụ động, ghi chép máy móc, thiếu hứng thú và năng lực tư duy sáng tạo. Ví dụ, trong giờ học bài "Khái quát văn học Việt Nam từ thế kỷ X đến hết thế kỷ XIX", chỉ có 11% tổng số tiết Ngữ văn dành cho văn học sử, dẫn đến áp lực truyền tải lượng kiến thức lớn trong thời gian ngắn.

2. Giáo án và phương pháp giảng dạy chưa đổi mới theo hướng tích cực hóa người học: Giáo án thường thiết kế theo kiểu truyền thống, không chú trọng hoạt động của học sinh. Các câu hỏi đặt ra chủ yếu mang tính tái hiện, thiếu tính gợi mở và kích thích tư duy. Thảo luận nhóm còn mang tính hình thức, thời gian quá ngắn (2-3 phút), hiệu quả thấp.

3. Bản đồ tư duy phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu học tập của học sinh THPT: Phương pháp này giúp hệ thống hóa kiến thức văn học sử khổng lồ thành các nhánh phân cấp rõ ràng, sử dụng hình ảnh, màu sắc và từ khóa kích thích trí tưởng tượng, liên tưởng và sáng tạo. Qua thử nghiệm, học sinh thể hiện sự hứng thú, khả năng ghi nhớ và hệ thống hóa kiến thức được cải thiện rõ rệt.

4. Vận dụng bản đồ tư duy giúp phát huy tính tích cực nhận thức và năng lực tự học của học sinh: Học sinh chủ động hơn trong việc tìm hiểu, phân tích và trình bày kiến thức. Thời gian làm việc của học sinh trong giờ học tăng lên đáng kể, từ 7-9 phút lên khoảng 25-30 phút trong tiết học 45 phút. Kết quả kiểm tra ngắn cho thấy điểm trung bình của học sinh tăng khoảng 15% so với phương pháp truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng dạy học văn học sử còn nhiều hạn chế xuất phát từ áp lực về thời gian, khối lượng kiến thức lớn, thói quen giảng dạy truyền thống và thiếu phương pháp phù hợp với đặc điểm tâm lý học sinh. So với các nghiên cứu trước đây, việc vận dụng bản đồ tư duy đã tạo ra bước đột phá trong việc tích cực hóa hoạt động học tập, phù hợp với xu hướng dạy học hiện đại lấy học sinh làm trung tâm.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ thời gian hoạt động của giáo viên và học sinh trong giờ học trước và sau khi áp dụng bản đồ tư duy, cũng như bảng thống kê điểm kiểm tra ngắn của học sinh. Việc sử dụng bản đồ tư duy không chỉ giúp học sinh ghi nhớ kiến thức một cách hệ thống mà còn phát triển các kỹ năng tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh và sáng tạo.

Phương pháp này cũng phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi thanh niên, đáp ứng nhu cầu khám phá cái mới và khẳng định bản thân của học sinh THPT. Qua đó, bản đồ tư duy góp phần nâng cao chất lượng dạy học văn học sử, giúp học sinh trở thành chủ thể năng động, sáng tạo trong quá trình học tập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Áp dụng rộng rãi phương pháp bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học sử: Giáo viên cần được đào tạo bài bản về kỹ thuật xây dựng và vận dụng bản đồ tư duy, nhằm tăng cường tính tích cực và sáng tạo trong giờ học. Mục tiêu nâng tỷ lệ thời gian hoạt động tích cực của học sinh lên ít nhất 40% trong vòng 1-2 năm.

2. Đổi mới thiết kế giáo án theo hướng tích cực hóa người học: Thiết kế giáo án cần chú trọng hoạt động của học sinh, tăng cường câu hỏi gợi mở, thảo luận nhóm có chất lượng và thời gian hợp lý (tối thiểu 10 phút/thảo luận). Chủ thể thực hiện là giáo viên và tổ chuyên môn, triển khai trong năm học tiếp theo.

3. Sử dụng đa dạng phương tiện dạy học hiện đại hỗ trợ bản đồ tư duy: Kết hợp máy chiếu, phần mềm Mind Maps, hình ảnh, video minh họa để tăng tính sinh động, hấp dẫn cho giờ học. Mục tiêu nâng cao hứng thú học tập và hiệu quả tiếp thu kiến thức, thực hiện trong 1 năm.

4. Tăng cường bồi dưỡng năng lực tự học và tư duy sáng tạo cho học sinh: Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ học tập sử dụng bản đồ tư duy, khuyến khích học sinh tự xây dựng bản đồ tư duy cá nhân. Chủ thể là nhà trường và giáo viên, triển khai liên tục.

5. Xây dựng hệ thống đánh giá kết quả học tập phù hợp với phương pháp mới: Đánh giá không chỉ dựa trên kiến thức mà còn trên kỹ năng tư duy, khả năng trình bày và sáng tạo của học sinh qua bản đồ tư duy. Thực hiện trong vòng 1 năm, phối hợp giữa giáo viên và ban giám hiệu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Ngữ văn THPT: Nắm bắt phương pháp bản đồ tư duy để đổi mới phương pháp giảng dạy, nâng cao hiệu quả giờ học văn học sử, phát huy tính tích cực và sáng tạo của học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, phát triển chương trình và phương pháp dạy học hiện đại.

3. Sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm Ngữ văn: Tham khảo cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học, đặc biệt là ứng dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học sử.

4. Nhà nghiên cứu giáo dục và tâm lý học lứa tuổi: Tìm hiểu mối quan hệ giữa đặc điểm tâm lý học sinh THPT và phương pháp dạy học tích cực, góp phần phát triển các mô hình giáo dục phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản đồ tư duy là gì và tại sao nên áp dụng trong dạy học văn học sử?
   Bản đồ tư duy là công cụ tổ chức thông tin bằng hình ảnh, màu sắc và từ khóa, giúp học sinh ghi nhớ và hệ thống hóa kiến thức hiệu quả. Áp dụng trong văn học sử giúp giảm bớt sự khô khan, tăng tính sinh động và phát huy tư duy sáng tạo.

2. Phương pháp này có phù hợp với tất cả học sinh THPT không?
   Phương pháp phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi thanh niên, giúp học sinh phát triển tư duy trừu tượng và sáng tạo. Tuy nhiên, cần hướng dẫn kỹ thuật và hỗ trợ phù hợp để học sinh yếu cũng có thể tiếp cận hiệu quả.

3. Làm thế nào để giáo viên xây dựng bản đồ tư duy hiệu quả cho bài giảng?
   Giáo viên cần xác định rõ nội dung trọng tâm, phân chia thành các nhánh chính và nhánh phụ, sử dụng từ khóa ngắn gọn, hình ảnh minh họa và màu sắc để tạo sự liên kết logic, đồng thời khuyến khích học sinh tự tạo bản đồ tư duy cá nhân.

4. Phương pháp này giúp cải thiện điểm số của học sinh như thế nào?
   Thử nghiệm cho thấy điểm kiểm tra ngắn của học sinh tăng khoảng 15% so với phương pháp truyền thống, đồng thời nâng cao khả năng ghi nhớ, hệ thống hóa và vận dụng kiến thức vào các tình huống mới.

5. Có khó khăn gì khi triển khai phương pháp bản đồ tư duy trong nhà trường?
   Khó khăn gồm thiếu kỹ năng của giáo viên, hạn chế về thiết bị hỗ trợ, thói quen giảng dạy truyền thống và sự chưa quen thuộc của học sinh. Cần có kế hoạch đào tạo, trang bị công cụ và tạo môi trường học tập tích cực để khắc phục.

Kết luận

• Vận dụng bản đồ tư duy trong giảng dạy văn học sử tại THPT giúp tích cực hóa hoạt động học tập, phát huy năng lực tự học và tư duy sáng tạo của học sinh.
• Phương pháp này phù hợp với đặc điểm tâm lý và nhu cầu học tập của học sinh lứa tuổi thanh niên, đồng thời giúp hệ thống hóa kiến thức văn học sử khổng lồ một cách hiệu quả.
• Thực nghiệm tại hai trường THPT ở Hải Phòng cho thấy sự cải thiện rõ rệt về hứng thú học tập, thời gian hoạt động tích cực và kết quả kiểm tra của học sinh.
• Đề xuất áp dụng rộng rãi phương pháp bản đồ tư duy, đổi mới thiết kế giáo án, sử dụng phương tiện dạy học hiện đại và tăng cường bồi dưỡng năng lực tự học cho học sinh.
• Các bước tiếp theo bao gồm đào tạo giáo viên, triển khai thực nghiệm mở rộng và xây dựng hệ thống đánh giá phù hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn nói chung và văn học sử nói riêng.

Hành động ngay hôm nay để đổi mới phương pháp dạy học văn học sử, góp phần đào tạo thế hệ học sinh năng động, sáng tạo và tự học suốt đời!

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC ---------- NGUYỄN THỊ MAI HƢƠNG VẬN DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY (PHƯƠNG PHÁP MIND MAPS) ĐỂ GIẢNG DẠY CÁC BÀI VĂN HỌC SỬ TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Chuyên ngành: Lý luận và phƣơng pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn) Mã số : 60. 10 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS. LÊ QUANG HƢNG HÀ NỘI - 2010 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Mục tiêu đào tạo con ngƣời mới đáp ứng những yêu cầu mới trong thế kỷ XXI Chúng ta đang sống trong xã hội với sự bùng nổ của tri thức khoa học và công nghệ. Tốc độ thông tin ở cấp vũ trụ, nhu cầu luân chuyển tri thức diễn ra dữ dội và ngày càng dữ dội hơn trong cuộc vận hành của cơ chế thị trường sôi động và khắc nghiệt. Ngay ở những năm cuối của thế kỷ XX, tổ chức khoa học thế giới đã công bố: Trong năm 1997, mỗi ngày trên thế giới ước tính có khoảng 2400 phát minh ra đời. Ước tính sau khoảng một thập kỷ, khối lượng thông tin lại tăng gấp đôi.

Thế kỷ XXI- thế kỷ của nền kinh tế trí thức đã đặt giáo dục trước những thách thức mang tính thời đại. Đứng trước sự biến đổi mau lẹ của khoa học, công nghệ, sự bùng nổ về lượng thông tin trên toàn cầu, ngành giáo dục và các nhà trường phải đào tạo và bồi dưỡng thế hệ những con người có được những năng lực mới đáp ứng những yêu cầu, nhiệm vụ mới mà đời sống xã hội đặt ra. Theo đó, người học không phải chỉ cần học tri thức, nắm bắt những chân lý có sẵn mà quan trọng hơn là phải được học cách học, cách tư duy, cách thức và con đường chiếm lĩnh tri thức và chân lý để có thể học tập suốt đời. Nói như tác giả Trần Bá Hoành trong bài báo Vị trí của tự học, tự đào tạo là phải để khoa học, kỹ thuật và công nghệ trở thành một yếu tố không thể thiếu trong cấu trúc nhân cách của con người hiện đại thì mới bảo đảm sự thích nghi với đời sống xã hội và khả năng đóng góp vào sự phát triển của cộng đồng”.

Toàn cầu hóa và sự hình thành nền kinh tế tri thức đang trở thành một xu thế có tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia. Đất nước ta đang bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Để thực hiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội, đất nước ta sẽ phải tăng cường hơn nữa khả năng hợp tác và cạnh tranh hội nhập vào thị trường khu vực và quốc tế. Để làm được điều đó, nhân tố quyết 1 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] định thành công là con người.

Vì thế, Đảng và nhà nước luôn xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu. Đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho sự phát triển „ Giáo dục phải là hàng đầu và đóng vai trò chủ chốt trong phát triển xã hội tương lai”. Nghị quyết hội nghị lần thứ IV ban chấp hành trung ương Đảng khóa VII đã nhận định “Con người được đào tạo thường thiếu năng động, chậm thích nghi với nền kinh tế xã hội đang đổi mới”. Từ đó, nghị quyết đã nêu rõ một trong những quan điểm chỉ đạo để đổi mới sự nghiệp giáo dục là phải “Phát triển giáo dục nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài…”.

Mục tiêu và trọng trách to lớn của giáo dục là “đào tạo những con người có kiến thức văn hóa khoa học, có kỹ năng nghề nghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo và có tính kỷ luật, giàu lòng nhân ái, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, sống lành mạnh, đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước…”. Khi đề ra các chủ trương, chính sách và các biện pháp lớn, Nghị quyết trên đã chỉ rõ cần phải “Đổi mới phương pháp dạy và học ở tất cả các cấp học, bậc học…áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho những học sinh năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề…” Trước tình hình đó, nhiệm vụ quan trọng đề ra cho các môn học trong nhà trường phổ thông là phải làm sao cho khi ra đời, bắt tay tham gia vào lao động sản xuất hoặc hoạt động trong một ngành khoa học kỹ thuật nào đó, học sinh có thể mau chóng tiếp thu được cái mới, mau chóng thích ứng với trình độ hiện đại của khoa học và kỹ thuật. Để làm được điều đó, ngoài việc trang bị cho học sinh vốn kiến thức, kỹ năng tối thiểu cần thiết, các môn học cần phải tạo ra cho họ tiềm lực để có thể đi xa hơn những hiểu biết mà họ thu lượm được khi ngồi trên ghế nhà trường. Tiềm lực ấy chính là khả năng giải quyết những vấn đề mà sản xuất và đời sống đặt ra, là khả năng tự vạch con đường để đạt tới những nhận thức mới, tìm ra giải pháp mới.

Tiềm lực đó nằm trong phương pháp tư duy và hành động một cách khoa học. Chủ nhân tương lai của đất nước phải là những con người năng động, sáng tạo, tích cực, nhạy bén 2 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] trong tư duy, có khả năng cập nhật, nắm bắt thông tin, xử lý thông tin, biết ứng dụng thụng tin khoa học vào đời sống và đặc biệt có khả năng và phương pháp tự học, tự nghiên cứu …để luôn luôn bắt kịp với sự tiến bộ không ngừng của xã hội. Đổi mới phƣơng pháp dạy học là đòi hỏi cấp thiết, quyết định chất lƣợng giáo dục, đào tạo trong các nhà trƣờng hiện nay Trong thời đại toàn cầu hóa và bùng nổ thông tin hiện nay, nhiệm vụ của dạy học không dừng lại ở việc cung cấp những tri thức có sẵn nữa. Viện sĩ Liên Xô Mikhancốp đã từng nhắc nhở: Điều quan trọng không phải là dạy cái gì mà là dạy như thế nào.

Diện mạo tinh thần của đất nước ra sao tùy thuộc vào nhà trường giảng dạy như thế nào. Theo tiêu chuẩn giáo dục của thanh niên thế giới khi bước vào thế kỷ XXI thì giới trẻ phải đạt được mười kỹ năng ứng dụng học vấn vào đời sống trong đó kỹ năng tự học, tự nâng cao trình độ cá nhân trong mọi tình huống là quan trọng hơn cả. Không thể phủ định được, sự thay đổi phương pháp giảng dạy trong nhà trường hiện nay là một nhu cầu tất yếu của lịch sử. Những nước phát triển như Anh, Pháp, Mỹ…đã lên án rất gay gắt những hạn chế của lối dạy học giáo điều, coi nó như “một hệ thống nô dịch hóa bản chất áp bức của toàn xã hội” và đề xuất lý thuyết tiến bộ trong giáo dục “Hướng vào học sinh”, “Học sinh là chủ thể nhận thức”.

Những năm 1995 của thế kỷ XX, nước Pháp đã đề ra nguyên lý giáo dục “dạy học bằng phương tiện hoạt động”- “Cần đặt học sinh vào trung tâm của quá trình giáo dục”. Ở Nga, người ta đề cao nguyên lý “Tự mình”, coi trọng kinh nghiệm và vốn sống của người học như một phương diện cơ bản của việc học, hạ thấp sự tác động của phương thức dạy học bằng lời nói, phương pháp thuyết trình. Ở Mỹ, khẩu hiệu tiên phong người ta đưa ra là “Dạy học không phải là nói”. Tổng thống Mỹ trong bản thông điệp liên bang đã cho rằng “Mục đích cuối cùng phải đạt của giáo dục là học sinh biết tự học”.

Tư tưởng sư phạm hiện đại đã khẳng định: Kết quả học tập không thu nhận bằng con đường truyền mớm mà thông 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] qua hoạt động của từng cá nhân (Learning by doing). ë Việt Nam, ngay hơn 50 năm trước, giáo sư Đặng Thai Mai đã lên án lối dạy “thôi miên”, lối học “vểnh tai cho người ta ngoáy”. Giáo sư Tạ Quang Bửu cũng thường nhiều lần nói đến khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo”. Như vậy, giải bài toán về mối quan hệ giữa cái học và cách học đã được đặt ra như một nguyên tắc của cuộc đổi mới phương pháp dạy học.

Nó thực sự trở thành vấn đề mang tính chiến lược của giáo dục và là một đòi hởi cấp bách của mọi nhà trường hiện nay. Nói như nhà giáo dục vĩ đại J.Rousseau: “Vấn đề không phải là đưa chân lý đến cho học sinh mà làm thế nào để lúc nào học sinh cũng có thể biết cách tìm đến chân lý”. Thật vậy, chỉ khi có trong tay phương pháp học, phương pháp nghĩ và tư duy, con người mới có khả năng làm chủ được mọi tri thức, sẽ chủ động lựa chọn và tiếp nhận những tri thức cần thiết giữa đại dương tri thức nhân loại. Đó chắc chắn là những hành trang có tính kỹ năng giúp con người vượt qua mọi khó khăn để chiếm lĩnh những đỉnh cao tri thức.

Thực tế dạy và học bộ môn Ngữ văn nói chung và phân môn văn học sử nói riêng trong nhà trƣờng trung học phổ thông hiện nay còn nhiều bất cập, đòi hỏi những bứt phá vê phƣơng pháp dạy học Môn Ngữ văn là bộ môn tồn tại và phát triển từ rất lâu đời với một hệ thống phương pháp khá phong phú. Dưới xã hội phong kiến, môn văn là môn dùng để chọn lựa các nhân tài cho đất nước. Trong nhà trường hiện nay, môn Ngữ văn là một môn chính, là môn thi chính thức trong các kỳ thi cấp quốc gia. Song có một thực tế đáng buồn là học sinh bây giờ thờ ơ với môn văn, chán học văn.

Ấn tượng của các em về bộ môn thường là buồn ngủ, thầy cô đọc, trò chép…Giờ văn đối với các em thường rất nặng nề, buồn tẻ, không hứng thú. Vậy câu hỏi đặt ra đối với các thầy cô giáo dạy Ngữ văn là: làm thế nào để các em yêu môn văn, thích học văn hơn? Để trả lời câu hỏi này, chìa khoá vẫn là ở phương pháp dạy học. Bên cạnh những cải tiến về nội dung kiến thức bộ môn, đổi mới về sách giáo khoa, về phương tiện dạy học…thì việc tìm tòi những phương pháp dạy học hiện đại, 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phù hợp với từng kiểu bài, từng đối tượng học sinh đang là mối quan tâm lớn của tất cả các giáo viên văn có mong muốn đem tới cho học sinh của mình những giờ văn hay và thú vị. Văn học sử là một phân môn quan trọng của bộ môn văn trong nhà trường.