Khám Phá Tư Tưởng Triết Học Của Nguyễn Đức Đạt Trong Tác Phẩm Nam Sơn Tùng Thoại

Khám phá tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại trong luận văn thạc sĩ, phân tích sâu sắc và toàn diện.

• Tác giả: Dương Thị Thanh Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Dương Quốc Quân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
• 0.7. Kết cấu của luận văn
• 1. ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC CỦA NGUYỄN ĐỨC ĐẠT
• 1.1. Những điều kiện, tiền đề cơ bản cho sự hình thành tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt
• 1.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội và chính trị Việt Nam thế kỷ XIX
• 1.1.1.1. Điều kiện kinh tế
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Điều kiện tiền đề cho sự ra đời tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt

Tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt được hình thành trong bối cảnh lịch sử và xã hội Việt Nam thế kỷ XIX. Thời kỳ này, Việt Nam trải qua nhiều biến động chính trị, xã hội, ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy triết học. Nguyễn Đức Đạt sống trong thời kỳ nhà Nguyễn, một triều đại có nhiều chính sách bảo thủ, nhưng cũng có những nỗ lực cải cách. Điều kiện kinh tế - xã hội lúc bấy giờ là một yếu tố quan trọng, ảnh hưởng đến tư tưởng của ông. Ông đã phản ánh những mâu thuẫn giữa truyền thống và hiện đại, giữa Nho giáo và các tư tưởng mới. Tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại không chỉ là một sản phẩm văn hóa mà còn là một tài liệu quý giá để nghiên cứu về tư tưởng triết học Việt Nam. Qua đó, Nguyễn Đức Đạt đã thể hiện quan điểm của mình về vũ trụ, nhân sinh và các vấn đề xã hội, từ đó góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa Việt Nam.

1.1. Điều kiện kinh tế xã hội và chính trị Việt Nam thế kỷ XIX

Thế kỷ XIX, Việt Nam dưới triều đại nhà Nguyễn đối mặt với nhiều thách thức. Chính quyền phong kiến tập trung vào việc củng cố quyền lực, nhưng cũng phải đối diện với sự bất mãn của nhân dân. Nguyễn Đức Đạt đã sống trong bối cảnh này, nơi mà các chính sách kinh tế chủ yếu tập trung vào nông nghiệp. Ông đã chỉ ra rằng, nền kinh tế nông nghiệp không chỉ là nguồn sống mà còn là nền tảng cho tư tưởng triết học của ông. Sự phát triển của nông nghiệp, cùng với những chính sách khuyến khích khai hoang, đã tạo ra một môi trường cho tư tưởng triết học nảy nở. Tuy nhiên, sự phân hóa giai cấp và tình trạng bần cùng hóa nông dân cũng là những vấn đề mà ông quan tâm, phản ánh trong tác phẩm của mình.

II. Nội dung giá trị và hạn chế chủ yếu trong tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại

Tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt trong Nam Sơn Tùng Thoại thể hiện rõ nét qua các quan điểm về vũ trụ và nhân sinh. Ông đã xây dựng một vũ trụ quan mang tính nhân văn, nhấn mạnh mối liên hệ giữa con người và vũ trụ. Nguyễn Đức Đạt cho rằng, con người không chỉ là một phần của vũ trụ mà còn có trách nhiệm với xã hội và nhân loại. Tác phẩm của ông không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà còn đưa ra những giá trị thực tiễn, khuyến khích con người sống có trách nhiệm và đạo đức. Tuy nhiên, tư tưởng của ông cũng có những hạn chế, đặc biệt là trong việc áp dụng các nguyên lý Nho giáo vào bối cảnh hiện đại. Những quan điểm bảo thủ có thể không còn phù hợp với thời đại mới, điều này cần được xem xét và đánh giá một cách nghiêm túc.

2.1. Nội dung chủ yếu trong tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại

Tác phẩm Nam Sơn Tùng Thoại không chỉ là một tác phẩm văn học mà còn là một tài liệu triết học quan trọng. Nguyễn Đức Đạt đã thể hiện quan điểm của mình về vũ trụ và nhân sinh một cách sâu sắc. Ông nhấn mạnh rằng, con người cần phải hiểu rõ vị trí của mình trong vũ trụ, từ đó có những hành động đúng đắn. Tư tưởng của ông mang tính nhân văn, khuyến khích con người sống có trách nhiệm với bản thân và xã hội. Những quan điểm này không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn, giúp con người phát triển toàn diện hơn. Tuy nhiên, cần phải thận trọng trong việc áp dụng các nguyên lý này vào bối cảnh hiện đại, để tránh những hạn chế không đáng có.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt trong tác phẩm Nam Sơn tùng thoại là một chủ đề nghiên cứu quan trọng nhằm làm sáng tỏ những giá trị triết học truyền thống của Việt Nam trong bối cảnh lịch sử thế kỷ XIX. Việt Nam thời kỳ này chịu ảnh hưởng sâu sắc của chế độ phong kiến nhà Nguyễn với nền kinh tế nông nghiệp chiếm ưu thế, xã hội phân tầng rõ rệt và chính trị tập quyền chuyên chế. Trong bối cảnh đó, tư tưởng Nho giáo được duy trì và phát triển như một hệ tư tưởng chính thống, đồng thời chịu ảnh hưởng của Đạo giáo và Phật giáo. Nguyễn Đức Đạt (1824-1887), một nhà nho lỗi lạc, đã để lại một kho tàng tác phẩm đồ sộ, trong đó Nam Sơn tùng thoại nổi bật như một tập hợp các bài giảng, đối thoại về triết học, đạo đức, chính trị và giáo dục.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích và hệ thống hóa tư tưởng triết học chủ yếu của Nguyễn Đức Đạt qua tác phẩm này, làm rõ các quan niệm về đạo, vũ trụ quan, nhân sinh quan, mối quan hệ tam giáo và quan niệm về vận số, mệnh trời. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào tác phẩm Nam Sơn tùng thoại, được biên soạn và in ấn vào năm 1880, trong giai đoạn Nguyễn Đức Đạt cáo quan về quê dạy học tại Nghệ An. Ý nghĩa nghiên cứu không chỉ góp phần làm sáng tỏ giá trị triết học truyền thống Việt Nam mà còn cung cấp cơ sở lý luận cho việc vận dụng trong bối cảnh đổi mới và hội nhập hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử để phân tích tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt. Hai lý thuyết này giúp làm rõ mối quan hệ giữa bản thể luận, nhận thức luận và nhân sinh quan trong tư tưởng của ông. Ngoài ra, luận văn vận dụng các mô hình nghiên cứu lịch sử tư tưởng, trong đó chú trọng đến:

• Khái niệm Đạo: Đạo được xem là bản nguyên của vũ trụ, quy luật vận hành của mọi sự vật, vừa mang tính bản thể vừa mang tính ứng dụng trong đời sống xã hội.
• Vũ trụ quan và nhân sinh quan: Tư tưởng về mối quan hệ giữa trời đất, con người và xã hội, trong đó có sự tương tác giữa thiên mệnh và ý chí con người.
• Tam giáo đồng nguyên: Mối quan hệ tương tác giữa Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo trong hệ tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt.
• Quan niệm về vận số và mệnh trời: Sự kết hợp giữa tín ngưỡng truyền thống và quan điểm nhân sinh tích cực, nhấn mạnh vai trò chủ động của con người.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu văn bản làm chủ đạo, kết hợp với các phương pháp phân tích và tổng hợp, lịch sử và logic, quy nạp và diễn dịch, trừu tượng và cụ thể. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ tác phẩm Nam Sơn tùng thoại gồm 32 thiên, được biên tập và in năm 1880. Phương pháp chọn mẫu là chọn toàn bộ tác phẩm làm đối tượng nghiên cứu để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc.

Phân tích nội dung được thực hiện theo từng chủ đề lớn trong tác phẩm, kết hợp đối chiếu với các công trình nghiên cứu trước đây và các lý thuyết triết học liên quan. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2017 đến 2018, với các giai đoạn thu thập tài liệu, phân tích, viết và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quan niệm về Đạo: Nguyễn Đức Đạt tiếp nhận và phát triển tư tưởng Nho giáo và Đạo giáo về Đạo như bản thể vô cùng tận, bao trùm vũ trụ, vừa là thể vừa là dụng. Ông nhấn mạnh Đạo là con đường dẫn dắt con người trong học tập và hành xử, với câu nói nổi bật: “Đại đạo như trời che đất chở”. Tư tưởng này được thể hiện rõ trong Thiên thứ hai, Quyển một của tác phẩm.

2. Vũ trụ quan và nhân sinh quan: Ông khẳng định mối quan hệ tương hỗ giữa trời và người (thiên nhân tương cảm), trong đó con người phải thuận theo thiên lý, bảo tồn tâm tính để đạt đến đạo đức quân tử. Quan niệm về mệnh trời được ông nhìn nhận vừa có tính tiền định, vừa có tính nhân sinh chủ động, với luận điểm: “Mệnh là việc sau, chưa sinh chưa chết thì mệnh chưa định”.

3. Tam giáo đồng nguyên: Nguyễn Đức Đạt đánh giá cao giá trị tinh thần của Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo nhưng nhấn mạnh không nên trộn lẫn các giáo lý mà cần chọn lọc phù hợp. Ông coi Nho giáo là nền tảng chính, đồng thời tiếp thu những yếu tố thích hợp từ Đạo và Phật giáo để làm phong phú tư tưởng.

4. Quan niệm về vận số và số mệnh: Ông bác bỏ quan niệm số mệnh là bất biến và tiền định tuyệt đối, nhấn mạnh vai trò của con người trong việc tạo ra họa phúc, vận mệnh. Nguyễn Đức Đạt cổ vũ tinh thần tự tin, nghị lực và trách nhiệm cá nhân trong việc tu dưỡng đạo đức và vượt qua khó khăn.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện trên cho thấy Nguyễn Đức Đạt là một nhà nho có tư tưởng tiến bộ, biết vận dụng linh hoạt các yếu tố truyền thống để thích ứng với bối cảnh xã hội đầy biến động cuối thế kỷ XIX. So với các nghiên cứu trước đây, luận văn làm rõ hơn sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố triết học Đông phương trong tư tưởng ông, đồng thời nhấn mạnh tính nhân văn và tính hiện đại tiềm ẩn trong quan niệm về mệnh trời và vận số.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện tỷ lệ các chủ đề triết học trong tác phẩm, hoặc bảng so sánh quan điểm của Nguyễn Đức Đạt với các nhà nho đương thời và các trường phái triết học khác. Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là làm sáng tỏ giá trị tư tưởng truyền thống có thể vận dụng trong giáo dục, chính trị và phát triển văn hóa hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu và giảng dạy tư tưởng Nguyễn Đức Đạt: Đưa nội dung tư tưởng triết học của ông vào chương trình đào tạo chuyên ngành triết học và lịch sử tư tưởng Việt Nam nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; chủ thể: các trường đại học, viện nghiên cứu.

2. Ứng dụng tư tưởng nhân sinh và đạo đức trong giáo dục hiện đại: Khuyến khích phát triển các chương trình giáo dục đạo đức dựa trên quan niệm về đạo và mệnh trời của Nguyễn Đức Đạt, nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm và tinh thần tự lực của học sinh, sinh viên. Thời gian: 2-3 năm; chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo, các trường phổ thông và đại học.

3. Phát triển các công trình nghiên cứu liên ngành về triết học truyền thống và hiện đại: Khuyến khích các nhà nghiên cứu kết hợp triết học, lịch sử, văn hóa và xã hội học để khai thác sâu sắc hơn các giá trị tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt, phục vụ công cuộc đổi mới và hội nhập. Thời gian: liên tục; chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học.

4. Tổ chức hội thảo, tọa đàm khoa học quốc gia và quốc tế: Tạo diễn đàn trao đổi, phổ biến kết quả nghiên cứu về tư tưởng triết học Nguyễn Đức Đạt, góp phần nâng cao nhận thức và giá trị học thuật. Thời gian: hàng năm; chủ thể: các tổ chức khoa học, trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và giảng viên chuyên ngành Triết học, Lịch sử tư tưởng: Luận văn cung cấp tài liệu nghiên cứu sâu sắc về một nhà nho tiêu biểu, giúp hiểu rõ hơn về triết học truyền thống Việt Nam và các phương pháp nghiên cứu tư tưởng.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa và lịch sử Việt Nam: Tác phẩm giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa tư tưởng triết học và bối cảnh lịch sử xã hội, góp phần bổ sung kiến thức về văn hóa truyền thống và sự phát triển tư tưởng dân tộc.

3. Giáo viên và nhà quản lý giáo dục: Nội dung luận văn có thể ứng dụng trong xây dựng chương trình giáo dục đạo đức, phát triển nhân cách học sinh dựa trên các giá trị truyền thống được làm rõ qua tư tưởng Nguyễn Đức Đạt.

4. Những người quan tâm đến triết học ứng dụng và phát triển bền vững: Luận văn cung cấp góc nhìn về cách vận dụng tư tưởng truyền thống trong bối cảnh hiện đại, đặc biệt trong việc xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt có điểm gì nổi bật?
   Nguyễn Đức Đạt kết hợp hài hòa giữa Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo, nhấn mạnh đạo là bản thể vũ trụ và con đường đạo đức, đồng thời khẳng định vai trò chủ động của con người trong vận mệnh.

2. Tác phẩm Nam Sơn tùng thoại có cấu trúc như thế nào?
   Tác phẩm gồm 4 quyển, 32 thiên, trình bày dưới hình thức hỏi đáp về học vấn, đạo đức, chính trị, pháp luật, binh pháp, lễ nhạc và nhân sinh quan, phản ánh toàn diện tư tưởng triết học của Nguyễn Đức Đạt.

3. Quan niệm của Nguyễn Đức Đạt về mệnh trời khác gì với truyền thống?
   Ông thừa nhận mệnh trời nhưng cho rằng mệnh không phải là tiền định tuyệt đối, mà là điều biết được sau khi xảy ra, nhấn mạnh con người có thể tạo ra họa phúc bằng nỗ lực và đạo đức.

4. Tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt có ý nghĩa gì trong bối cảnh hiện đại?
   Tư tưởng của ông góp phần làm rõ giá trị nhân văn, đạo đức và tinh thần tự lực, có thể ứng dụng trong giáo dục, xây dựng văn hóa và phát triển xã hội bền vững trong thời đại hội nhập.

5. Phương pháp nghiên cứu luận văn sử dụng là gì?
   Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu văn bản, phân tích tổng hợp, lịch sử và logic, quy nạp và diễn dịch, với cỡ mẫu toàn bộ tác phẩm Nam Sơn tùng thoại để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc.

Kết luận

• Nguyễn Đức Đạt là nhà nho tiêu biểu cuối thế kỷ XIX với tư tưởng triết học kết hợp hài hòa giữa Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo.
• Tác phẩm Nam Sơn tùng thoại là kho tàng tri thức phong phú, phản ánh toàn diện các quan niệm về đạo, nhân sinh, chính trị và giáo dục.
• Quan niệm về mệnh trời của ông vừa thừa nhận yếu tố tiền định, vừa nhấn mạnh vai trò chủ động và trách nhiệm của con người.
• Luận văn góp phần làm sáng tỏ giá trị triết học truyền thống Việt Nam, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn trong bối cảnh đổi mới và hội nhập.
• Đề xuất nghiên cứu, giảng dạy và ứng dụng tư tưởng Nguyễn Đức Đạt trong giáo dục và phát triển văn hóa nhằm bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống.

Để tiếp tục phát huy giá trị nghiên cứu, các nhà khoa học và giảng viên nên tích cực khai thác, phổ biến tư tưởng của Nguyễn Đức Đạt, đồng thời tổ chức các hội thảo chuyên sâu nhằm mở rộng phạm vi nghiên cứu và ứng dụng trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bằng việc pháp điển hóa các nội dung tư tưởng Nho giáo bằng bộ luật Gia Long. Tiếp liền định hướng đổ khuôn hệ tư tưởng Nho giáo “Minh Mệnh chính yếu” của Minh Mệnh khẳng định đường lối đức trị kết hợp với pháp trị theo Nho giáo. Tư tưởng của việc trị nước, dù vẫn lấy Nho giáo làm chính yếu thì cùng với đó Minh Mệnh đã tiếp thu giá trị tư tưởng tiền nhân, ông đề cao Lê Thánh Tông (1442-1497) và đã đề cập đến nhiều vấn đề mới như nhấn mạnh tính độc lập của Nhà nước, quân sự, quốc phòng mạnh để bảo vệ lãnh thổ. Nguyễn Văn Siêu cũng cố gắng đưa ra những khuynh hướng xây dựng một nền tư tưởng, học thuật riêng 16 z của dân tộc, cho dù nó vẫn nằm trong khuôn khổ của Nho giáo.

Tiếp thu ảnh hưởng của những nhà tư tưởng đương thời, Nguyễn Đức Đạt – với tác phẩm “Nam Sơn tùng thoại” cũng đã thể hiện khát vọng xây dựng một tư tưởng riêng nhưng vẫn lấy Nho giáo làm nền tảng. Khái quát về thân thế, sự nghiệp và các trƣớc tác của Nguyễn Đức Đạt 1. Thân thế và sự nghiệp của Nguyễn Đức Đạt Nguyễn Đức Đạt (1824-1887), tự là Khoát Như, hiệu là Khả Am chủ nhân, Nam Sơn chủ nhân, Nam Sơn dưỡng tẩu, người làng Ngang (chữ Hán là Hoành Sơn), xã Khánh Lộc, nay là xóm 5, xã Khánh Sơn 1, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An. Nam Đàn – nơi Nguyễn Đức Đạt và gia đình sinh sống là một vùng đất nổi tiếng của Nghệ An.Trải qua chiều dài lịch sử hàng nghìn năm, nơi đây đã sinh ra những người con ưu tú cho đất nước, quê hương.

Những nhân vật lịch sử kiệt xuất, những danh nhân lỗi lạc, chính họ đã góp phần quan trọng tô điểm truyền thống văn hóa đẹp đẽ của quê hương Nam Đàn xứ Nghệ. Tác giả Ninh Viết Giao và Trần Thanh Tâm trong sách “Nam Đàn – quê hương chủ tịch Hồ Chí Minh” đãtự hào khẳng định: “Ở Nam Đàn, kỳ tích lồng trong thắng cảnh. Kỳ tích làm cho thắng cảnh lung linh, sinh động, thêm gắn bó lòng người. Thắng cảnh làm cho kỳ tích sống mãi với thế gian, với đất trời vạn thuở dù xã hội có đổi thay.

Và tất cả các kỳ tích thắng cảnh đều đưa chúng ta nghĩ đến những người con ưu tú, vĩ đại của đất nước, quê hương. Đó là niềm tự hào chính đáng mà không phải đâu cũng có, thời gian nào cũng có” [19,tr. Trong lịch sử truyền thống của quê hương Nam Đàn, gia đình Thám hoa Nguyễn Đức Đạt là một điểm sáng. Cha của ông là Nguyễn Đức Hiển đỗ cử nhân vào năm 1824.Truyền thống gia đình khoa bảng và quê hương hiếu học có sự tác động rất lớn đến sự hình thành nhân cách của Nguyễn Đức Đạt.

17 z Tiếp bước truyền thống đó, nămThiệu Trị thứ 7 (1847), Nguyễn Đức Đạt đỗ cử nhân khoa Đinh Mùi trường Nghệ. Năm Quý Sửu (1853), đời Tự Đức thứ 6, ông đỗ Thám hoa. Nguyễn Đức Đạt được bổ nhiệm chức Thị giảng ở Viện Hiền tập tại kinh đô Huế. Được ít lâu thấy thế sự đổ nát, sức khỏe yếu kém, ông xin cáo quan về quê và mở trường dạy học, hy vọng vào thế hệ sau.

Đến đầu năm 1860, ông trở lại làm việc ở kinh đô, được thăng hàm Cấp sự trung giữ chức Khởi cư trú ở Điện Kinh Diên. Năm Quý Hợi (1863), ông được bổ nhiệm làm Đốc học Hà Nội. Trước khi nhậm chức, ông ghé thăm nhà, Tổng đốc Nghệ An là Vũ Trọng Bình (1808-1898) mến tài đức của ông đã xin với triều đình để ông được bổ nhiệm làm Đốc học Nghệ An. Tới năm Ất Sửu (1865), ông được triệu về kinh thăng chức Chưởng ấn Ngự sử ở Đô Sát viện.

Tháng Bảy cùng năm, thân phụ ông mất. Ít lâu sau mẹ ông cũng qua đời. Do đó, ông xin ở lại quê nhà để lo tang sự. Đầu năm Bính Dần (1866), trong thời gian cư tang, ông nhận lời dạy học ở làng Hương Vân (Nam Đàn).

Sau vì học trò nghe tiếng tới xin học rất đông, dân làng Lãng Đông (nay là xã Hưng Thông, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An) dựng một ngôi trường đón ông về dạy. Ông dạy ở đâycho tới năm Kỷ Tị (1869). Đó là giai đoạn trường Thông Lãng, giai đoạnmở đầu trong sự nghiệp giáo dục của ông. Mùa đông năm Kỷ Tị (1869), theo thỉnh cầu của Tổng đốc Nghệ An, triều đình lại cử ông làm Đốc học tỉnh nhà lần thứ hai.

Cuối năm Tân Mùi (1871), ông được bổ nhiệm làm Quyền Án sát tỉnh Thanh Hoá. Tháng Bảy năm Nhâm Thân (tháng Tám năm 1872), ông lại được triệu trở lại chức vụ cũ, làm Đốc học Nghệ An (lần thứ ba). Về Nghệ An được vài hôm, ông lại được thăng chức Bố chính sứ, kiêm giữ chức Tuần phủ tỉnh Hưng Yên. Trong thời điểm ấy, đất nước đang đứng trước sự khiêu khích, lăm le xâm lược của thực dân Pháp.

Tại Hưng Yên, Nguyễn Đức Đạt phải lo chống nạn thủy tai do hệ thống đê điều hư hỏng, vừa lo việc thuế má triều đình mới đặt ra làm tổn sức 18 z dân, lại phải giữ cho Hưng Yên được yên ổn trước sự nhòm ngó của giặc Pháp. Tháng Hai năm Bính Tý (tháng Ba năm 1876), sau khi tờ sớ xin hoãn thi hành thuế mới cho dân Hưng Yên bị vua Tự Đức bác đi, lấy cớ ốm đau, Nguyễn Đức Đạt xin cáo quan về làng. Giữa năm Đinh Sửu (1877), học trò cùng dân làng Hoành Sơn góp công của dựng cho ôngmột gian nhà và một ngôi trường để ông sinh sống và dạy học. Trong suốt 7 năm (1877-1883), ông chuyên chú vào dạy học và viết sách.

Đây là giai đoạn trường Đông Sơn (gọi theo tên trường), hay còn gọi là trường Nam Sơn (gọi theo hiệu của ông), trường Hoành Sơn (gọi theo tên làng, địa điểm đặt trường học). Sau sự kiện tấn công đồn Mang Cá không thành (rạng sáng ngày 7 tháng Bảy năm 1885), Tôn Thất Thuyết (1839-1913) phò vua Hàm Nghi (1872-1943) chạy ra Quảng Trị. Tại căn cứ Tân Sở trên cao nguyên miền Trung, vua Hàm Nghi hạ chiếu Cần Vương, kêu gọi cả nước ra sức chống giặc Pháp. Nguyễn Đức Đạt được vua Hàm Nghi bổ làm Lại bộ Thượng Thư kiêm An Tĩnh Tổng đốc lỵ sở tạm đóng ở làng Hoành Sơn và giao nhiệm vụ hiểu dụ thân hào các nơi cần vương.

Hưởng ứng lời kêu gọi Cần Vương, Nguyễn Đức Đạt cùng nhiều cộng sự đã tập hợp được mấy trăm nghĩa quân ứng nghĩa. Nghĩa quân đã có một số trận đánh, nhưng sau bị thất bại, phải rút lui vào vùng Vạc Nở trong núi Bạch Sơn (nay là xã Tiến Sơn, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh). Nguyễn Đức Đạt vì già yếu không thể theo kịp được nghĩa quân, đành cải trang thành người mù loà ngây dại đến lánh tại chùa Đông Sơn. Gian nhà và ngôi trường của ông do dân làng dựng cho bị giặc đốt phá.

Cuối năm Ất Dậu (1886), những vụ lùng quét của giặc tạm lắng, ông mới trở về gian nhà còn sót lại trên đống tro tàn. Ngày 9 tháng Giêng năm Đinh Hợi (tức ngày mồng 1 tháng 2 năm 1887), ông qua đời tại cư gia, hưởng thọ 63 tuổi. 19 z Riêng về sự nghiệp trồng người, sự nghiệp mà ở đó tư tưởng của ông được hun đúc mạnh mẽ và truyền dạy, thì chưa kể khoảng gần 4 năm làm Đốc học Nghệ An, Nguyễn Đức Đạt đã có trên mười năm trực tiếp dạy học. Quá trình tham gia dạy học của ông có thể khái quát lại thành hai giai đoạn: Giai đoạn từ năm 1866 đến 1869 (4 năm):Giai đoạn này còn được gọi là giai đoạn trường Thông Lãng.

Đây là giai đoạn ông đang cư tang cha mẹ tại quê nhà, không bị vướng bận việc triều đình. Lúc đầu, ông dạy học ở làng Hương Vân (Nam Đàn), sau vì học trò đến xin học rất đông, ông đã dựng một ngôi trường bên bờ hồ sen làng Lãng Đông (sau hai làng Lãng Đông và Lãng Tây nhập làm một, lấy tên là Thông Lãng)[46]. Giai đoạn từ năm 1877 đến 1883 (7 năm): Giai đoạn này còn gọi là giai đoạn trường Đông Sơn. Đây là giai đoạn ông cáo quan về quê.

Học trò của ông và dân làng Hoành Sơn đã xây dựng một gian nhà và một ngôi trường để ông dạy học cho con em họ. Trong thời gian này, học trò theo học rất đông, ông đã tranh thủ thời gian để biên khảo và viết khá nhiều sách làm tài liệu phục vụ cho công việc dạy học. Trong hơn mười năm dành tâm huyết cho sự nghiệp trồng người, ông đã đào tạo được hàng trăm học trò, trong đó có nhiều người đỗ đạt cao, giữ những trọng trách trong triều như Kinh lược Hoàng Cao Khải (1850-1933), Thượng thư Bộ học Cao Xuân Dục (1843-1923), Hồ Sĩ Tạo (1841-1907), Đặng Nguyên Cẩn (1867-1923), Đặng Văn Thụy (1858-1936), Nguyễn Sinh Sắc (1862-1929), Phan Bội Châu (1867-1940), Nguyễn Thức Thự (1841- 1923), Đặng Văn Bá (1873-1931), Nguyễn Đức Công (1874-1916),… Rõ ràng, trình độ học vấn, tài năng sư phạm, tư cách người thầy của Nguyễn Đức Đạt đã giúp ông có được thành công ấy. Cảm động và kính phục trước những cống hiến của ông, học trò giành cho ông nhiều lời ngợi ca.

Ngày nay, trong nhà thờ của chi họ Nguyễn Đức có một tấm biển gỗ sơn đỏ đề 4 chữ “Sắc tứ vinh hồi”, một lá cờ hình chữ nhật khổ dọc màu đỏ rua tơ thêu 6 20 z chữ vàng “Sắc tứ Thám hoa cập đệ”. Trong ngôi từ đường tại làng Hoành Sơn do học trò lập để thờ ông có hai bức đại tự với 6 chữ “Vạn thế trạch, Đại khoa môn”, cùng rất nhiều câu đối, trong đó có câu: “Thọ khảo tác nhân, Nam Sơn thảo đường trạch vạn thế; Văn chương ninh quốc, Hồng Lĩnh ngô châu đệ nhất phong”. Nghĩa là: Suốt đời đào tạo nên bao người, ơn muôn đời ngôi nhà cỏ ở núi Nam Sơn; Văn chương nổi tiếng khắp cả nước, một ngọn núi cao ở châu ta Hồng Lĩnh[17]. Các trước tác của Nguyễn Đức Đạt Nguyễn Đức Đạt viết khá nhiều, bao quát nhiều lĩnh vực với nhiều nội dung phong phú.

Những trước tác ấy được lưu lại tới nay dưới nhiều hình thức: khắc in, chép tay, sưu tầm; có sách được in riêng, có phần lại được in hoặc chép lẫn với trước tác của những người khác.Các trước tác này hiện được bảo tồn ở nhiều nơi, trong đó nhiều nhất là tại thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, thư viện Viện Triết học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam: Bản điều trần về việc đê điều: 300 trang, nằm trong Điều trần đê chính sự nghi tập (Điều trần đê chính sự nghi thỉnh hưu vựng tập), 2 bản viết.