Tư Tưởng Thiền Trong Thơ Đường: Nghiên Cứu Luận Án Tiến Sĩ Ngữ Văn

Luận án tiến sĩ nghiên cứu văn học trung quốc tư tưởng thiền trong thơ đường, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh vực văn học tại Việt Nam.

• Tác giả: Đinh Vũ Thùy Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Hồ Sỹ Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Tư Tưởng Thiền Trong Thơ Đường
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: THƠ VÀ THIỀN TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN TRUNG QUỐC THỜI ĐƯỜNG (618-907)
• 1.1. Tiền đề cơ bản cho sự hưng thịnh của Thơ và Thiền
• 1.2. Điều kiện văn hóa-xã hội
• 1.3. Tương hợp nội tại của Nho, Lão, Phật và con đường của Huệ Năng
• 1.4. Những thể nghiệm nhân sinh của Nho, Lão và Phật trong đời sống xã hội Trung Quốc
• 1.5. Thiền học - tinh hoa Phật học Trung Quốc
• 1.6. Khởi nguyên thiền Trung Quốc
• 1.7. Giới thuyết về Thiền
• 1.8. Quá trình du nhập và phát triển
• 1.9. Thơ và quá trình phát triển của thơ ca Trung Quốc
• 1.10. Thơ ca trong quan niệm của người Trung Quốc
• 1.11. Quá trình phát triển của thơ ca Trung Quốc
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ TƯƠNG THÔNG GIỮA TƯ TƯỞNG THIỀN VỚI NỘI DUNG THƠ ĐƯỜNG
• 2.1. Một số tư tưởng Thiền chủ yếu trong thơ Đường
• 2.2. "Bình thường tâm là đạo" và bản sắc thiên nhiên
• 2.3. Tự tánh thanh tịnh
• 2.4. Bất tận hữu vi, bất trụ vô vi
• 2.5. Thiền trong đề tài sáng tác của thơ Đường
• 2.6. Đề tài "sơn thủy điền viên"
• 2.7. Đề tài tâm tình
• 2.8. Khẳng định và biểu đạt cái tôi chủ quan
• 2.9. Nhạy cảm trước đổi thay
• 2.10. Cái tôi hoài vọng, đăng cao vọng viễn và con đường vong ngã
• 2.11. "Độc thiện kỳ thân"
• 2.12. Tự tại và bản sắc tự nhiên
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ TƯƠNG THÔNG GIỮA TƯ TƯỞNG THIỀN VỚI NGHỆ THUẬT THƠ ĐƯỜNG
• 3.1. Tư duy Thiền - tư duy Thơ
• 3.2. Tư duy hướng nội
• 3.3. Tư duy phi đối địch
• 3.4. Tư duy hiện tướng - bản thể
• 3.5. Ngôn ngữ Thiền - ngôn ngữ Thơ
• 3.6. Sự tiếp biến ngôn ngữ
• 3.7. "Bất lập văn tự" và ngôn ngữ ý tượng, điển cố
• 3.8. Cảnh Thơ - cảnh Thiền
• 3.9. Không gian, thời gian, con người
• 3.10. Tiếng động, màu sắc
• 3.11. Cách gợi tả và cấu trúc mở của thơ Đường
• PHẦN KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tư Tưởng Thiền Trong Thơ Đường Góc Nhìn Luận Án

Luận án tiến sĩ này khám phá sự giao thoa sâu sắc giữa tư tưởng Thiền và thơ Đường, một đỉnh cao văn hóa của Trung Quốc. Thời Đường (618-907) chứng kiến sự hưng thịnh của cả hai lĩnh vực này, tạo nên một di sản văn hóa đồ sộ. Thơ Đường không chỉ là những vần điệu tuyệt vời mà còn chứa đựng những triết lý Thiền sâu sắc, phản ánh quan niệm sống và tinh thần của người Trung Quốc. Luận án tập trung vào việc phân tích các tác phẩm thơ Đường dưới góc độ Thiền học, khám phá những ảnh hưởng và sự tương đồng giữa hai hệ thống tư tưởng này. Điều này không chỉ giúp hiểu sâu hơn về thơ Đường mà còn mở ra những phương pháp tiếp cận mới, đặc biệt là trong việc nghiên cứu mối quan hệ giữa thơ và Phật giáo, với trọng tâm là tư tưởng triết học Thiền.

1.1. Vai trò của Thiền Tông trong đời sống tinh thần Trung Quốc

Thiền tông thời Đường đánh dấu một kỷ nguyên mới cho Phật giáo, đặc biệt là Phật giáo Đại thừa. Tinh thần “tùy duyên” của Thiền giúp nó hội nhập vào văn hóa Trung Quốc, cùng với Nho giáo và Lão giáo tạo nên hệ tư tưởng chủ đạo. Phật giáo đã tác động sâu sắc đến tâm hồn người Trung Hoa. “Nhiều nhà cũng tập thói quen tham thiền; có nhà còn trách Không Tử là đã bỏ phần siêu hình học” [20, tr. ]. Điều này cho thấy sự đóng góp của Phật giáo đối với đời sống tinh thần và nhân sinh quan của người Trung Quốc, từ đó ảnh hưởng đến thơ ca.

1.2. Mối liên hệ mật thiết giữa Thiền và Thơ Góc nhìn học thuật

Giới nghiên cứu và phê bình văn học qua nhiều thời đại đã chỉ ra sự tương thông giữa thơ và Thiền. Nhiều người coi hai lĩnh vực này là đồng bộ. “Thiền mà không thiền chính là thơ, thơ mà không phải thơ chính là thiền”. Tử Công Lâm nhấn mạnh vai trò của Thiền đối với thơ: “Thiền có hai ảnh hưởng chủ yếu đối với thơ: một là lấy thiền nhập vào thơ, lấy thiền ý thiển vị dan nhập vào trong thơ; hai là lấy thiền dụ thơ, lấy quan điểm thiền tông mà luận bàn thơ” [176]. Những quan điểm này khẳng định sự ảnh hưởng sâu sắc của Thiền đối với thơ Đường.

II. Vấn Đề Nghiên Cứu Lịch Sử Tiếp Cận Tư Tưởng Thiền

Luận án đối diện với thách thức là làm rõ sự tương thông và ảnh hưởng của tư tưởng Thiền trong thơ Đường, một chủ đề đã được nghiên cứu rộng rãi nhưng vẫn còn nhiều khía cạnh cần được khai thác sâu hơn. Việc tiếp cận và lý giải thơ Đường theo cách thông thường thường tập trung vào luật thi mà chưa chú ý đúng mức đến thiền cảnh và thiền vị trong từng tác phẩm. Luận án này mong muốn bổ sung cho phương pháp luận nghiên cứu thơ Đường, đặc biệt là nghiên cứu mối quan hệ giữa thơ Đường và Phật giáo, mà trọng tâm là tư tưởng triết học Thiền. Nó cung cấp một cái nhìn tổng quan về các nghiên cứu trước đó, cả ở Trung Quốc và Việt Nam, để xác định những khoảng trống và đóng góp mới.

2.1. Tổng quan các nghiên cứu về mối liên hệ Thiền Thơ Đường tại Trung Quốc

Các học giả Trung Quốc đã nghiên cứu mối quan hệ giữa Thiền và thơ Đường từ lâu, tập trung vào các khía cạnh như "dĩ thiền tác thi" (lấy Thiền làm thơ), "dĩ thiền nhập thi" (đem Thiền vào thơ), và "dĩ thiền luận thi" (dùng Thiền luận giải thơ). Chu Du Khai trong “Trung Quốc thiền tông dữ thi ca” (1992) đã đi sâu vào sự thẩm thấu qua lại giữa thơ và Thiền, mở ra một góc nhìn mới về nghiên cứu nghệ thuật và tôn giáo. Các công trình khác như “Thi dữ thiền nghiên cứu” của Trương Bá Vi (1996) và “Trung Quốc thi thiền nghiên cứu” của Vương Phạm Chí (2000) cũng có nhiều đóng góp quý báu.

2.2. Nghiên cứu Thiền và Thơ Đường tại Việt Nam Một bức tranh sơ lược

Nghiên cứu về Thiền và thơ Đường ở Việt Nam còn ít và mang tính sơ lược. Việc dịch thơ Đường và giới thiệu các công trình nghiên cứu của Trung Quốc còn hạn chế. Tuy nhiên, các học giả Việt Nam đã quan tâm đến chủ đề này với nhiều khuynh hướng khác nhau. Ví dụ, “Thơ thiền Đường Tống” của Đỗ Tùng Bách (do Phước Đức dịch) đã sơ lược trình bày những vấn đề tương quan giữa Thiền và thơ, đề cập đến sự hợp lưu, khác biệt, và quá trình dung hợp giữa hai lĩnh vực này. Công trình này phân chia Thiền trong thơ ra ba cấp độ biểu hiện: thiền thú thi, lý thú thi và thiền thú thi.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tư Tưởng Thiền Trong Thơ Đường

Luận án sử dụng một phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp phân tích văn bản, lịch sử, và triết học để khám phá sự tương tác giữa tư tưởng Thiền và thơ Đường. Phương pháp phân tích văn bản được sử dụng để giải mã các biểu tượng, hình ảnh, và ngôn ngữ trong thơ Đường, từ đó làm sáng tỏ những ảnh hưởng của Thiền. Phương pháp lịch sử giúp đặt các tác phẩm thơ Đường trong bối cảnh văn hóa và xã hội cụ thể, từ đó hiểu rõ hơn về sự phát triển của tư tưởng Thiền và ảnh hưởng của nó đến thơ ca. Phương pháp triết học được sử dụng để phân tích các khái niệm và nguyên tắc cơ bản của Thiền học, từ đó đánh giá mức độ ảnh hưởng của chúng đến thơ Đường.

3.1. Phân tích ngôn ngữ và biểu tượng Thiền trong thơ Đường

Việc giải mã ngôn ngữ và biểu tượng trong thơ Đường là rất quan trọng để hiểu được sự hiện diện của tư tưởng Thiền. Các khái niệm Thiền như vô ngã, tự tánh thanh tịnh, và bất nhị thường được thể hiện thông qua các hình ảnh thiên nhiên, cuộc sống đời thường. Phân tích ngôn ngữ và biểu tượng giúp làm sáng tỏ những ý nghĩa sâu xa mà các nhà thơ Đường muốn truyền tải, đồng thời cho thấy sự ảnh hưởng của Thiền đến cách họ nhìn nhận thế giới.

3.2. Nghiên cứu bối cảnh lịch sử và văn hóa ảnh hưởng Thiền

Bối cảnh lịch sử và văn hóa thời Đường đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển tư tưởng Thiền. Sự hưng thịnh của Phật giáo, sự giao thoa giữa các hệ tư tưởng (Nho giáo, Lão giáo, Phật giáo), và sự phát triển của văn hóa nghệ thuật đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự lan tỏa của Thiền. Nghiên cứu bối cảnh lịch sử và văn hóa giúp hiểu rõ hơn về nguồn gốc và quá trình phát triển của tư tưởng Thiền, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng của nó đến thơ Đường.

IV. Ứng Dụng Tư Tưởng Thiền Phân Tích Đề Tài Thơ Đường

Luận án tập trung phân tích các đề tài chính trong thơ Đường, như sơn thủy điền viên và tâm tình, để làm nổi bật sự ảnh hưởng của tư tưởng Thiền. Đề tài sơn thủy điền viên thường được sử dụng để thể hiện sự hòa hợp với thiên nhiên, sự vô thường của cuộc sống, và sự tìm kiếm sự tự tại. Đề tài tâm tình phản ánh những cảm xúc, suy tư, và trải nghiệm của con người, đồng thời thể hiện sự khao khát giải thoát khỏi những ràng buộc của thế giới.

4.1. Thiền trong đề tài sơn thủy điền viên của thơ Đường

Đề tài "sơn thủy điền viên" trong thơ Đường không chỉ là sự miêu tả vẻ đẹp của thiên nhiên mà còn là sự thể hiện những triết lý Thiền sâu sắc. Các nhà thơ thường sử dụng hình ảnh núi non, sông nước, và làng quê để diễn tả sự vô thường, sự tĩnh lặng, và sự hòa hợp với tự nhiên. Thông qua việc hòa mình vào thiên nhiên, họ tìm kiếm sự giải thoát khỏi những lo toan của cuộc sống và khám phá bản chất chân thật của mình.

4.2. Tinh thần Thiền trong đề tài tâm tình Khẳng định cái tôi

Đề tài "tâm tình" trong thơ Đường không chỉ là sự thể hiện những cảm xúc cá nhân mà còn là sự phản ánh tư tưởng Thiền về cái tôi. Các nhà thơ thường khám phá những cung bậc cảm xúc khác nhau, từ niềm vui, nỗi buồn, đến sự cô đơn, hoài vọng. Thông qua việc đối diện với những cảm xúc này, họ tìm kiếm sự hiểu biết về bản thân và sự giải thoát khỏi những ràng buộc của cái tôi. Sự nhạy cảm trước đổi thay cũng được thể hiện rõ nét.

V. Nghệ Thuật Thơ Đường Ảnh Hưởng Tư Duy Thiền Sâu Sắc

Luận án đi sâu vào phân tích ảnh hưởng của tư duy Thiền đối với nghệ thuật thơ Đường, bao gồm tư duy hướng nội, tư duy phi logic, và tư duy hiện tượng - bản thể. Tư duy Thiền cũng ảnh hưởng đến ngôn ngữ thơ, cảnh thơ, và cấu trúc thơ Đường. Đặc biệt, Thiền ảnh hưởng tới cách khơi gợi cảm xúc và xây dựng cấu trúc mở trong các bài thơ Đường. "Bất lập văn tự" và ngôn ngữ ý tượng, điển cố được sử dụng linh hoạt.

5.1. Tư duy Thiền và ảnh hưởng đến tư duy thơ trong Thơ Đường

Tư duy Thiền ảnh hưởng sâu sắc đến cách các nhà thơ Đường nhìn nhận và thể hiện thế giới. Tư duy hướng nội giúp họ tập trung vào việc khám phá tâm hồn và bản chất của mình. Tư duy phi logic cho phép họ vượt qua những giới hạn của lý trí và tiếp cận những chân lý sâu xa. Tư duy hiện tượng - bản thể giúp họ nhận ra sự thống nhất giữa thế giới bên ngoài và bên trong, giữa cái hữu hình và cái vô hình.

5.2. Ngôn ngữ Thiền và sự chuyển hóa trong Ngôn ngữ Thơ Đường

Ngôn ngữ Thiền mang tính trực chỉ, giản dị, và thường sử dụng các ẩn dụ, biểu tượng để truyền đạt những ý nghĩa sâu xa. Ngôn ngữ này đã ảnh hưởng đến ngôn ngữ thơ Đường, giúp các nhà thơ tạo ra những vần thơ giàu hình ảnh, gợi cảm, và chứa đựng những triết lý Thiền sâu sắc. Sự "tiếp biến ngôn ngữ" tạo nên những nét đặc trưng trong Thơ Đường.

VI. Kết Luận Triển Vọng Tư Tưởng Thiền Di Sản Thơ Đường

Luận án khẳng định vai trò quan trọng của tư tưởng Thiền trong việc hình thành và phát triển thơ Đường. Nghiên cứu này đóng góp vào việc hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa văn học và tôn giáo, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu mới về thơ Đường và văn hóa Trung Quốc. Trong tương lai, việc nghiên cứu mối quan hệ giữa Thiền và thơ Đường có thể được mở rộng sang các lĩnh vực khác, như âm nhạc, hội họa, và kiến trúc, để có một cái nhìn toàn diện hơn về sự ảnh hưởng của tư tưởng Thiền đến văn hóa nghệ thuật Trung Quốc. Việc ứng dụng tư tưởng Thiền trong đời sống hiện đại cũng là một hướng đi tiềm năng.

6.1. Đóng góp mới của luận án về mối liên hệ Thơ Đường Thiền

Luận án này có thể đóng góp vào việc hệ thống hóa và làm rõ hơn các khái niệm và phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu mối quan hệ giữa thơ Đường và Thiền học. Nó cũng có thể cung cấp những luận cứ mới cho việc giải thích và đánh giá các tác phẩm thơ Đường, đặc biệt là những tác phẩm mang đậm dấu ấn của tư tưởng Thiền. Một đóng góp khác là hệ thống lại các nghiên cứu đã có và chỉ ra những hướng nghiên cứu tiềm năng.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và ứng dụng tư tưởng Thiền hiện đại

Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc so sánh ảnh hưởng của các trường phái Thiền khác nhau đến thơ Đường, hoặc nghiên cứu sự tương tác giữa thơ Đường và các loại hình nghệ thuật khác. Việc ứng dụng tư tưởng Thiền trong đời sống hiện đại cũng là một hướng đi tiềm năng, giúp con người tìm kiếm sự bình an, hạnh phúc, và ý nghĩa trong cuộc sống.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Tư tưởng Thiền trong thơ Đường của tác giả Đinh Vũ Thùy Trang là luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học Trung Quốc (mã số 62.05), được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Hồ Sỹ Hiệp tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2010.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Triều đại nhà Đường (618–907) là giai đoạn phồn thịnh của chế độ phong kiến Trung Quốc, tạo tiền đề vật chất và tinh thần cho sự thăng hoa của nghệ thuật thơ ca và tư tưởng Phật giáo, đặc biệt là Thiền tông. Thơ Đường được ghi nhận là đỉnh cao của thi ca cổ điển, trong khi Thiền tông thời Đường đánh dấu bước chuyển biến căn bản: quá trình Trung Quốc hóa Phật giáo Đại thừa. Mặc dù là tư tưởng có nguồn gốc ngoại lai, Phật giáo với tinh thần "tùy duyên" đã nhanh chóng dung hòa với hai hệ tư tưởng bản địa là Nho gia và Lão gia, cùng hợp thành hệ tư tưởng chủ đạo chi phối kiến trúc thượng tầng xã hội.

Trong thực tế tiếp nhận học thuật tại Việt Nam, tác giả chỉ ra các khoảng trống và bất cập sau:

• Ở bậc Phổ thông trung học, phần thơ Đường và văn học Trung Quốc có dung lượng khiêm tốn; phương pháp tiếp cận chủ yếu dừng lại ở việc tìm hiểu niêm luật thi pháp mà chưa chú trọng đúng mức đến "thiền cảnh" và "thiền vị" ẩn chứa bên trong tác phẩm.
• Ở bậc Đại học và Sau đại học, các nghiên cứu và giáo trình giảng dạy tuy có chú ý đến một số tác giả tiêu biểu (như "Thi Phật" Vương Duy), song nhìn chung vẫn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện về cơ sở lý luận của sự tương thông giữa tư tưởng Thiền và thơ Đường.

Mục tiêu nghiên cứu

1. Luận giải bản chất mối quan hệ giữa Thiền tông và thơ Đường trên bình diện "tương thông nội tại", vượt qua quan điểm xem tôn giáo chỉ đơn thuần là yếu tố ngoại cảnh tác động một chiều lên văn học.
2. Xác định các biểu hiện cụ thể của tư tưởng Thiền trong nội dung phản ánh và hệ thống thi pháp nghệ thuật của thơ Đường.
3. Bổ sung cơ sở phương pháp luận cho việc tiếp cận, giải mã các tác phẩm thơ Đường và văn học cổ điển chịu ảnh hưởng của Phật giáo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thơ Đường. Để phục vụ mục đích so sánh và đối chiếu, luận án còn khảo sát thơ kệ của các tăng nhân thời Đường được tập hợp trong Trung Hoa chư thiền đức hành trạng (Thích Thanh Từ dịch, 1972) cùng các ngữ lục Thiền tông.
• Phạm vi nghiên cứu: Khảo sát tư tưởng Thiền giới hạn trong thể loại thơ luật thời Đường (ngũ ngôn luật thi, thất ngôn luật thi, ngũ ngôn tuyệt cú, thất ngôn tuyệt cú).
• Phạm vi không gian và thời gian: Không gian văn hóa Trung Quốc thời kỳ nhà Đường (618–907), trải qua bốn giai đoạn: Sơ Đường, Thịnh Đường, Trung Đường và Vãn Đường.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về mối quan hệ giữa Thơ và Thiền trên ba khu vực địa lý: Trung Quốc, Việt Nam và các quốc gia khác.

1. Tình hình nghiên cứu tại Trung Quốc

Từ những năm 1930, giới học giả Trung Quốc đã dành nhiều sự quan tâm cho đề tài này. Luận án dẫn lại sự phân loại ba phương diện nghiên cứu của Chu Du Khải làm khung phân tích:

Phương diện nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung luận giải chính
Dĩ thiền tác thi (Lấy thiền làm thơ, thi thiền tương thông)	• Chu Du Khải (1992), Trung Quốc thiền tông dữ thi ca • Trương Bá Vĩ (1996), Thi dữ thiền nghiên cứu • Vương Phạm Chí (2000), Trung Quốc thi thiền nghiên cứu • Tôn Xương Vũ (1997), Tư tưởng thiền và thơ tình • Lý Tiễn Lâm (1998), Thiền với văn hóa và văn học • Lưu Minh Thứ (1973), Cội nguồn Ấn Độ của văn học nghệ thuật thời Đường • Nhật Phúc Vĩnh Quang Tư (1987), Triết học nghệ thuật của Trung Quốc: Thi thiền nhất thể hóa • Viên Hành Bái (1986), Thơ và Thiền • Lí Tráng Ưng (1988), Thơ và thiền	Khẳng định tính phi công lợi là phương diện tương thông cơ bản; phân tích bản sắc tự nhiên và tính ngẫu hợp giữa Thiền và thơ qua các thi tăng như Hàn Sơn; xác lập bản chất đồng nhất giữa thơ và thiền.
Dĩ thiền nhập thi (Đem thiền vào thơ, ảnh hưởng của thiền)	• Tưởng Duy Kiều (1935), Dân tộc hóa trong tư tưởng Thiền tông và sự phồn vinh Tăng thi trong Văn học Lục triều... • Nhi Đảo Hiến Kiết Lãng (1936), Khảo cứu về thi Phật Vương Duy • Viên Hành Bái (1980), Tôn Tinh Vũ (1981), Lam Bang Quán (1982), Sử Song Nguyên (1983), Đào Lam (1984) nghiên cứu về Vương Duy • Ngô Văn Trị (1981), Tạ Hán Cường (1983), Lại Vĩnh Hải (1984), Cảnh Khải Toàn (1985) nghiên cứu về Liễu Tông Nguyên • Hoàng Thế Trung (1984) nghiên cứu Quán Hưu; Trương Lập Danh (1984) nghiên cứu Bạch Cư Dị; Lưu Thạch (1989) nghiên cứu Tô Thức; Trịnh Dụ Trình (1984) nghiên cứu Thi tăng thời Đường	Phân tích cụ thể mức độ ảnh hưởng của tư tưởng, hình tượng và mỹ học Phật giáo/Thiền tông đối với từng tác giả, thi phái và tác phẩm cụ thể trong tiến trình lịch sử văn học.
Dĩ thiền luận thi (Dùng thiền luận giải thơ)	• Thôi Đại Giang (1987), Sơ lược về thuyết "Thi thiền tương thông" • Trương Nghị (1984), Luận về "Diệu ngộ" • Lưu Văn Cương (1985), Chu Chấn Phủ (1985) nghiên cứu Thương lãng thi thoại • Mậu Gia Phúc (1987), Ý tưởng Thiền cảnh và ý tưởng thẩm mỹ • Phương Lập Thiên (1998), Phật giáo và văn hóa truyền thống Trung Quốc, Cảnh giới thi ca thiền tông	Dùng các khái niệm thiền học như "diệu ngộ", "bản lai diện mục", "ba giai đoạn kiến sơn" (Thanh Nguyên Duy Tín) để giải mã cơ chế cảm ngộ thẩm mỹ và phong cách thi ca.

2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam

• Về dịch thuật nguyên tác: Các dịch phẩm thơ Đường tiêu biểu của Nam Trân (Thơ Đường tuyển tập), Trần Trọng San, Trần Trọng Kim, Giản Chi, Trúc Khê, Vũ Thế Ngọc và công trình dịch thuật quy mô của Lê Nguyễn Lưu (Đường thi tuyển dịch, gồm hơn 1.000 bài thơ của 180 tác giả).
• Về sách dịch nghiên cứu và lý luận: Lâm Ngữ Đường (Nhân sinh quan và thơ văn Trung Hoa, Nguyễn Hiến Lê dịch, 1970); Đỗ Tùng Bách (Thơ thiền Đường Tống, Phước Đức dịch, 2000, phân loại thiền vị thành: thiền thú thi, lý thú thi và thiền thú thi); Cao Hữu Công và Mai Tổ Lân (Nghệ thuật ngôn ngữ thơ Đường, Trần Đình Sử và Lê Tầm dịch); Lưu Hiệp (Văn tâm điêu long, Phan Ngọc dịch); Kim Thánh Thán (Phê bình thơ Đường, Trần Trọng San dịch, 1990); Khâu Chấn Thanh (Lý luận văn học nghệ thuật cổ điển Trung Quốc, Mai Xuân Hải dịch, 1992); Lịch sử văn học Trung Quốc của Sở Nghiên cứu văn học Trung Quốc.
• Về các công trình nghiên cứu trong nước:
  • Giai đoạn 1955–1975: Nhất Hạnh, Tuệ Sỹ, Đoàn Trung Còn, Lê Mạnh Thát nghiên cứu Thiền chủ yếu ở bình diện lịch sử và văn hóa học.
  • Giai đoạn từ sau 1990: Xuất hiện các công trình nghiên cứu chuyên biệt như luận án tiến sĩ của Thích Đồng Văn (2004) về Biến văn thời Đường; Hoàng Thị Thơ (2005) về lịch sử tư tưởng Thiền; Lê Thị Thanh Tâm (2007) so sánh thơ thiền Lý–Trần với Đường–Tống; Trần Thị Thu Hương (2001) về nghệ thuật hội họa trong thơ Vương Duy; Nguyễn Thị Diệu Linh (2001) về hiện tượng thi tăng Vương Duy; Đoàn Thị Thu Vân (1996) về đặc trưng nghệ thuật thơ thiền Việt Nam thế kỷ X–XIV.
  • Báo và tạp chí: Nguyễn Xuân Sanh (1959), Tôn Thất Lợi (1997), Nguyễn Công Lý (1998), Lê Kinh Tâm (2003), Nguyễn Duy Hinh (1992), Nguyễn Phạm Hùng (1992).

3. Nghiên cứu tại các quốc gia khác

Các công trình tiêu biểu gồm bộ Thiền luận của D.T. Suzuki; Đạo giáo và các tôn giáo Trung Quốc của Henri Maspero (1999); Zen Fables for Today của Richard Mclean; các bài viết nghiên cứu của nhà Đông phương học người Nga T. Grigorieva.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu văn học sử hoặc nghiên cứu riêng lẻ về Vương Duy, giới học thuật Việt Nam vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu trực diện, toàn diện và có hệ thống về sự tương thông nội tại giữa tư tưởng Thiền với nội dung và nghệ thuật của toàn bộ diện mạo thơ Đường. Luận án được thực hiện nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết tương hợp nội tại (Tam giáo đồng nguyên): Khảo sát điểm gặp gỡ giữa Nho gia, Lão gia và Phật giáo về nhân sinh quan, bản thể luận, nhận thức luận và luân lý chính trị trong đời sống văn hóa thời Đường.
• Tư tưởng Nam tông Thiền của Lục tổ Huệ Năng (638–713): Khung lý thuyết trọng tâm dựa trên các phạm trù đốn ngộ ("kiến tánh thành Phật"), "vô niệm", "vô trụ" xuất phát từ tinh thần kinh Kim Cang và Tâm kinh Bát Nhã, biến Thiền tông thành một lối sống bình dân, gắn liền với đời thường ("bình thường tâm thị đạo").
• Nhận thức luận trực giác (Hiện lượng): Tiếp cận bản chất sự vật qua cái nhìn trực giác thuần túy, chưa bị khúc xạ bởi ý niệm phân biệt hay cảm xúc chủ quan.
• Lý thuyết thi pháp học và mỹ học cổ điển phương Đông: Khảo sát mối tương quan cấu trúc giữa "thi trung hữu họa", "cảnh sinh tình", "bất lập văn tự" và cấu trúc mở của thơ ca.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án thuộc loại hình nghiên cứu định tính trong lĩnh vực văn học và triết học, kết hợp bốn phương pháp chuyên ngành:

1. Phương pháp so sánh – giải thích: Đối chiếu các phạm trù triết học giữa ba nhà Nho, Lão, Phật; so sánh tư tưởng Thiền trong thơ Đường với thơ thiền thời Tống; so sánh ngữ nghĩa thơ ca với ngữ lục, công án Thiền.
2. Phương pháp phân tích thi pháp học – ngôn ngữ học: Thẩm định niêm luật, ngôn ngữ ý tượng, kết cấu không gian, thời gian, thủ pháp gợi tả và cấu trúc văn bản thơ luật.
3. Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn – Triết – Họa): Khảo cứu văn học trong mối quan hệ gắn kết với hệ thống triết học tôn giáo và nguyên lý tạo hình của hội họa thủy mặc sơn thủy.
4. Phương pháp phán đoán tổng hợp: Khái quát hóa từ các trường hợp tác giả, tác phẩm cụ thể để đúc kết thành các quy luật về sự tương thông giữa Thơ và Thiền.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

Tên nguồn tư liệu	Tác giả / Người biên soạn / Dịch giả	Đơn vị / Năm xuất bản
Bích Nham Lục	Thích Thanh Từ	Thành hội Phật giáo TP. HCM, 1995
Cảnh Đức Truyền Đăng Lục	Đạo Nguyên (Lý Việt Dũng dịch)	NXB Tôn Giáo, Hà Nội, 2006
Đường thi tuyển dịch	Lê Nguyễn Lưu	NXB Thuận Hóa, Huế, 1997
Thơ Đường	Trần Trọng San dịch	NXB Đại học Tổng hợp TP. HCM, 1990
Thơ Đường	Tản Đà dịch	NXB Văn Học, Hà Nội, 2003
Phật thi tam bách thủ	Hồng Phi Mô	NXB Văn Nghệ Giang Tô, Trung Quốc, 1993
Thi thiền nhất bách thủ	Lý Miễu	Trung Hoa thư cục, Hương Cảng, 1996
Toàn Đường Thi	Khảo sát văn bản điện tử	qts/QTS_sml.htm
Vương Duy thi tuyển	Giản Chi tuyển dịch	NXB Văn Học, Hà Nội, 1995

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Thơ và thiền trong đời sống tinh thần Trung Quốc thời Đường (618-907)

Chương 1 thiết lập nền tảng văn hóa, xã hội và triết học cho sự hưng khởi song hành của Thơ và Thiền.

• Tiền đề cơ bản cho sự hưng thịnh của Thơ và Thiền:
  • Điều kiện văn hóa - xã hội: Kế thừa thành tựu thống nhất đất nước và củng cố hạ tầng của nhà Tùy (581–618), nhà Đường dưới sự cai trị của các hoàng đế, tiêu biểu là Đường Thái Tông Lý Thế Dân (599–649), đã thúc đẩy nông nghiệp, luyện sắt, dệt tơ, đóng thuyền và giao thương quốc tế. Xã hội thái bình tạo điều kiện cho các loại hình nghệ thuật như âm nhạc, hội họa thủy mặc (Vương Duy, Ngô Đạo Huyền) và thơ ca phát triển rộng khắp mọi tầng lớp.
• Tương hợp nội tại của Nho, Lão, Phật và con đường của Huệ Năng:
  • Nhân sinh quan: Cả ba tư tưởng cùng hướng tới việc tìm cầu hạnh phúc và sự bình ổn nội tâm. Người Trung Quốc có xu hướng chuộng sự bình dị của cuộc sống đời thường, dung hòa tính thực tiễn của Nho giáo ("trung dung") với chất phóng khoáng của Lão giáo và tinh thần "trung đạo" của Phật giáo.
  • Bản thể luận và nhận thức luận: Đều nhấn mạnh yếu tố tu dưỡng tự thân. Nho giáo chủ trương "tu thân" hướng nội; Lão giáo hướng nội để về với "hư tĩnh"; Phật giáo chủ trương "tam giới duy tâm", coi giải thoát là giải thoát tâm. Nhận thức luận đề cao trực giác (nhận thức "hiện lượng", cái biết tĩnh và hư) và sự hợp nhất giữa con người với tự nhiên ("thiên nhân hợp nhất" của Nho, "vong ngã" của Lão, "vô ngã" của Phật).
  • Luân lý đạo đức và chính trị: Nho giáo nhập thế trị quốc; Lão giáo chủ trương vô vi; Phật giáo thể hiện tinh thần "tùy duyên bất biến", phụng sự tha nhân nhưng không dính mắc danh lợi. Ba nhà gặp gỡ ở đạo lý hiếu thuận và sự tiết chế dục vọng.
  • Con đường của Huệ Năng: Vị Tổ thứ sáu Huệ Năng (638–713) khởi xướng đường lối Thiền đốn ngộ ("thấy tánh thành Phật"), xác lập bản chất bình đẳng của Phật tánh. Dựa trên kinh Kim Cang và Bát Nhã, Huệ Năng đề cao nguyên lý "vô trụ, vô niệm", bình dân hóa việc tu tập ("gạo trắng rồi còn chờ sàng sảy"), đưa Tịnh thổ về ngay nơi tâm thanh tịnh giữa cõi nhân gian.
• Những thể nghiệm nhân sinh trong đời sống xã hội:
  • Tiến thoái bình thản: Giúp văn nhân đứng vững trước những biến động chính trị. Kẻ sĩ thời Đường linh hoạt trong các trạng thái xuất – xử, hành – tàng (như Lý Bạch, Liễu Tông Nguyên, Vương Duy), xem danh lợi là phương tiện tạm thời, giữ tâm thế tự tại trước cảnh ngộ đạt hay cùng.
  • Vui sống với đạo: Thể hiện qua tinh thần "an bần lạc đạo" ("Khổng Nhan lạc xứ"), lối sống an nhiên của bậc ẩn sĩ hòa mình vào tự nhiên vô tận và phong thái không câu chấp hình thức của thiền gia ("ăn rau bên thịt").
  • Sáng tác văn chương nghệ thuật: Tư tưởng Thiền thẩm thấu sâu sắc vào thơ văn và hội họa thủy mặc thời Đường, tạo nên phong khí nghệ thuật thanh thoát, sâu lắng.

Chương 2: Sự tương thông giữa tư tưởng Thiền với nội dung thơ Đường

Chương 2 phân tích sự thâm nhập của tư tưởng Thiền vào chiều sâu nội dung và các chủ đề biểu hiện của thơ Đường.

• Một số tư tưởng Thiền chủ yếu trong thơ Đường:
  • "Bình thường tâm là đạo" và bản sắc thiên nhiên: Thơ Đường tái hiện vẻ đẹp mộc mạc, chân thực của tự nhiên và sinh hoạt đời thường mà không cần gọt giũa cầu kỳ.
  • Vô ngã, vô thường: Nhận thức sâu sắc về quy luật biến đổi mau lẹ của vạn vật và thân phận con người; chuyển hóa nỗi sầu muộn trước thời gian thành cái nhìn thấu suốt, giải thoát tâm thức.
  • Tự tánh thanh tịnh: Thể hiện niềm tin vào bản tâm trong sáng nguyên sơ của con người, không bị ngoại cảnh ô nhiễm làm vấy bẩn.
  • Bất tận hữu vi, bất trụ vô vi: Tinh thần hành động dấn thân phục vụ cuộc đời nhưng tâm trí không bị ràng buộc bởi kết quả hay chấp trước vào trạng thái tĩnh lặng thụ động.
• Thiền trong đề tài sáng tác của thơ Đường:
  • Đề tài "sơn thủy điền viên": Miêu tả cảnh sắc núi sông, đồng quê thanh bình, tĩnh mịch; biểu hiện tâm hồn an nhiên, hòa quyện tuyệt đối giữa thi nhân với vũ trụ.
  • Đề tài tâm tình:
    • Khẳng định và biểu đạt cái tôi chủ quan mang tính tỉnh thức.
    • Sự nhạy cảm tinh tế trước những đổi thay của thời cuộc và kiếp người.
    • Cái tôi hoài vọng, mô típ "đăng cao vọng viễn" và con đường vượt thoát bản ngã hẹp hòi để đạt tới cảnh giới vong ngã.
    • Quan niệm "độc thiện kỳ thân" gắn liền với lối sống tự tại, bảo tồn nhân cách và hòa hợp cùng bản sắc tự nhiên.

Chương 3: Sự tương thông giữa tư tưởng Thiền với nghệ thuật thơ Đường

Chương 3 làm rõ mối quan hệ tương ứng giữa thi pháp thơ Đường và các phạm trù mỹ học Thiền tông.

• Tư duy Thiền – tư duy Thơ:
  • Tư duy hướng nội: Xu hướng soi chiếu thế giới ngoại giới qua lăng kính nội tâm, biến ngoại cảnh thành tâm cảnh.
  • Tư duy phi lôgíc: Phá vỡ các quy tắc liên kết ngữ nghĩa nhân quả thông thường để nắm bắt trực giác thực tại trong khoảnh khắc "đốn ngộ".
  • Tư duy hiện tướng – bản thể: Nhìn thấu bản thể chân như thông qua những hiện tướng sinh động, cụ thể của vạn vật.
• Ngôn ngữ Thiền – ngôn ngữ Thơ:
  • Sự tiếp biến ngôn ngữ: Thơ ca tiếp thu hệ thống thuật ngữ, hình ảnh và khẩu khí Thiền học để làm giàu khả năng biểu đạt.
  • "Bất lập văn tự" và ngôn ngữ ý tượng, điển cố: Vận dụng nguyên lý không lệ thuộc vào câu chữ của nhà Thiền vào nghệ thuật thơ ca; sử dụng ý tượng và điển cố hàm súc theo phương châm "ý tại ngôn ngoại", gợi mở nhiều tầng nghĩa sâu kín.
• Cảnh Thơ – cảnh Thiền:
  • Không gian, thời gian, con người: Khắc họa không gian tĩnh lặng, thời gian ngưng đọng hoặc mang tính tuần hoàn; con người xuất hiện với tư thế an nhiên, tự tại giữa vũ trụ.
  • Tiếng động, màu sắc: Nghệ thuật sử dụng tiếng động để làm nổi bật sự tĩnh mịch (lấy động tả tĩnh); bảng màu thanh đạm, u nhã, phản ánh tâm thái hư tĩnh của thiền giả.
  • Cách gợi tả và cấu trúc mở của thơ Đường: Thi phẩm không đóng kín về mặt ý niệm mà mở ra những khoảng trống thẩm mỹ vô tận, đòi hỏi người đọc tham gia quá trình "ngộ" và đồng sáng tạo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Ý nghĩa khoa học

• Luận án thay đổi hướng tiếp cận truyền thống: không xem Thiền tông đơn thuần là yếu tố ngoại tại tác động một chiều lên văn học, mà khẳng định Thơ và Thiền có mối quan hệ "tương thông nội tại", thẩm thấu lẫn nhau dựa trên cấu trúc tư tưởng và tâm thức dân tộc.
• Làm rõ tính chất đặc thù của tư tưởng Thiền thời Đường (giai đoạn thịnh hành của Nam tông Huệ Năng với tinh thần trực giác, đời thường, khoáng đạt), từ đó phân biệt ranh giới mỹ học giữa thơ Đường và thơ Tống (giai đoạn Thiền tông đi vào hoàn thiện hệ thống thuyết lý, thơ Tống nặng về sử dụng thiền ngữ và triết lý trừu tượng).
• Xác lập cơ sở giải mã vẻ đẹp giản dị, hàm súc của thơ Đường xuất phát từ sự tương hợp giữa quy tắc thi luật nghiêm ngặt và tinh thần vô trụ, thanh tịnh của Thiền học.

2. Ý nghĩa thực tiễn

• Bậc Phổ thông trung học: Cung cấp phương pháp luận và tài liệu hỗ trợ giáo viên Ngữ văn tiếp cận sâu sắc hơn phần văn học Trung Quốc (thơ Đường) và văn học trung đại Việt Nam (dòng thơ thiền thời Lý–Trần), giúp học sinh cảm nhận được không khí tư tưởng đặc trưng của thời đại.
• Bậc Đại học và Sau đại học: Đóng góp nguồn tư liệu tham khảo cho các chuyên đề chuyên sâu như Tư tưởng văn học phương Đông, Tiến trình, đặc điểm, nội dung và thi pháp thơ Trung Quốc, Ảnh hưởng của ba tư tưởng Nho, Lão và Phật trong thơ Đường.
• Cơ sở đào tạo Phật học: Cung cấp tài liệu giảng dạy chuyên đề tại các Học viện Phật giáo, giúp Tăng Ni sinh viên nghiên cứu văn học cổ điển qua lăng kính tư tưởng định hướng của Phật giáo.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Do khuôn khổ của đề tài, luận án chỉ giới hạn phạm vi khảo sát trong thể loại thơ luật thời Đường, chưa mở rộng nghiên cứu toàn diện sang các thể loại thi ca khác như thơ cổ phong, từ, hay các bài trường thiên đoản cú.
• Nguồn tư liệu chủ yếu tập trung vào các văn bản thơ và ngữ lục đã được dịch thuật và công bố bằng chữ Hán và tiếng Việt, chưa bao quát toàn bộ kho tàng Toàn Đường thi.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang việc so sánh đối chiếu toàn diện giữa diện mạo thơ thiền thời Đường và thơ thiền thời Tống.
• Đẩy mạnh hướng nghiên cứu so sánh liên văn hóa giữa thơ Đường chịu ảnh hưởng của Thiền tông với dòng thơ thiền thời Lý–Trần tại Việt Nam và thể thơ Haiku tại Nhật Bản nhằm làm sáng tỏ tính phổ quát và nét đặc thù của mỹ học Thiền phương Đông.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị ứng dụng cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Văn học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu liên ngành Văn – Triết – Họa và khung lý thuyết phân tích sự tương thông giữa tôn giáo và văn học.
• Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Sử dụng các luận điểm ở Chương 2 và Chương 3 để xây dựng bài giảng phân tích thi pháp, giảng dạy tác phẩm của các tác giả tiêu biểu như Vương Duy, Lý Bạch, Liễu Tông Nguyên.
• Người nghiên cứu Phật học: Tham khảo Chương 1 để tìm hiểu tiến trình Trung Quốc hóa Phật giáo Đại thừa và con đường đốn ngộ của Lục tổ Huệ Năng trong mối liên hệ với văn hóa truyền thống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định bản chất mối quan hệ giữa Thiền tông và thơ Đường là gì?

Luận án xác định mối quan hệ giữa Thơ và Thiền là mối quan hệ "tương thông nội tại" và thâm nhập lẫn nhau một cách tự nhiên. Tác giả không xem Thiền là một hệ tư tưởng ngoại lai áp đặt cơ học lên văn học, mà khẳng định thơ ca và Thiền tông thời Đường gặp gỡ nhau ở tính phi công lợi, sự hướng nội, trực giác thẩm mỹ và nhu cầu giải phóng tinh thần của con người thời đại.

2. Tư tưởng Thiền của Lục tổ Huệ Năng có vai trò như thế nào đối với diện mạo thơ Đường?

Tư tưởng của Lục tổ Huệ Năng đóng vai trò chuyển hóa Phật giáo truyền thống thành một nền Thiền học bình dân, gắn liền với đời sống thường nhật. Với tôn chỉ "đốn ngộ", "thấy tánh thành Phật", "vô niệm" và "vô trụ" dựa trên tinh thần kinh Kim Cang và Bát Nhã, Huệ Năng đã mở ra một không gian tự do cho tâm thức sáng tạo, giúp các thi nhân đưa hình ảnh bình dị của đời sống và thiên nhiên vào thơ mà vẫn đạt tới cảnh giới giải thoát.

3. Tác giả phân biệt sự khác nhau giữa thơ mang chất Thiền thời Đường và thời Tống ra sao?

Luận án chỉ ra rằng Thiền tông đời Tống tuy đạt tới sự hoàn thiện về mặt hệ thống thuyết lý triết học, nhưng thơ ca đời Tống do lạm dụng thiền ngữ, thiền lý nên tính chất triết lý trừu tượng lấn át cảm xúc thẩm mỹ. Ngược lại, thơ Đường tuy ít phô diễn thuật ngữ Thiền học nhưng lại thấm đẫm "thiền vị", "thiền cảnh" nhờ vào cái nhìn trực giác tự nhiên và sự hàm súc của thi pháp.

4. Luận án sử dụng những phương pháp nghiên cứu cụ thể nào?

Tác giả vận dụng kết hợp bốn phương pháp nghiên cứu định tính:

1. Phương pháp so sánh – giải thích.
2. Phương pháp phân tích thi pháp học – ngôn ngữ học.
3. Phương pháp nghiên cứu liên ngành (Văn – Triết – Họa).
4. Phương pháp phán đoán tổng hợp.

5. Phạm vi khảo sát văn bản của luận án tập trung vào thể loại nào?

Phạm vi khảo sát của đề tài được tác giả giới hạn cụ thể trong thể loại thơ luật thời Đường, kết hợp đối chiếu với thơ kệ của chư tăng thời Đường trong tác phẩm Trung Hoa chư thiền đức hành trạng và các tập ngữ lục Thiền tông.

---

Kết luận

Luận án Tư tưởng Thiền trong thơ Đường của Đinh Vũ Thùy Trang đã làm sáng tỏ sự tương thông nội tại giữa tư tưởng Thiền tông và thơ ca thời Đường trên cả hai phương diện nội dung tư tưởng và thi pháp nghệ thuật. Công trình chỉ ra rằng tinh thần đốn ngộ, vô trụ của Nam tông Huệ Năng kết hợp với sự dung hòa Tam giáo đã tạo nên chiều sâu thẩm mỹ, tính chất gợi cảm và sự hàm súc đặc trưng cho thơ Đường. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận và tư liệu có giá trị phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu văn học cổ điển Trung Quốc cũng như văn học trung đại phương Đông chịu ảnh hưởng của Phật giáo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: THƠ VÀ THIÊN TRONG ĐỜI SÓNG TINH THAN TRUNG QUOC THỜI DUONG (618-907) Thién Trung Quốc là thiền Phật giáo Ấn Độ được Trung Quốc hóa và thơ Đường ở vào đỉnh cao của nó là một tất yếu trước những cơ sở hạ tầng cũng như thượng tang được chuan bị chu đáo, xuât sac vê mọi mặt. Ở một đất nước nặng nè với lễ giáo phong kiến truyền thống, lòng tự tôn dân tộc cao độ và là một trong những nên văn minh cô xưa nhất của nhân loại như Trung Quốc, một tư tưởng ngoại lai muốn du nhập vào đất nước đó là một thách thức lớn. Nhưng Phật giáo không những sớm được người dân Trung Quốc đón nhận mà còn trở thành một tư tưởng ăn sâu gốc rễ trong tâm thức người dân tộc này. Hai tư tưởng lớn Nho gia và Lão gia tưởng chừng sẽ là trở lực vĩnh viễn của Phật giáo nhưng ngược lại.

Nho gia tìm được ở Phật giáo một bổ sung cần thiết. Lão gia nhìn Phật giáo như sự tương thông đáng được coi là một thành phần đồng đẳng của văn hóa truyền thống Trung Quốc. Chúng làm mới cho nhau, chung sông hài hòa với nhau và từ thời Nam Bắc triều, Phật giáo thực sự là một trong ba tư tưởng bản địa của Trung Quốc. Sự lớn mạnh, sự thay đôi của Phật giáo Trung Quốc đều có ảnh hưởng đáng kề vào đời sống tinh thần văn hóa, văn học và cả chế độ xã hội của đất nước này trong thời kỳ lịch sử có nhiều biến động và đầy phức tạp.

Thiền thời Tống tuy tông phong hưng thịnh song đó là sự hoàn thiện về mặt thuyết lý. Nếu xét ở phương diện triết học của tôn giáo thì quả thật thiền tông đời Đường chưa phát triển bằng đời Tống. Nhưng nhìn vào thơ ca thơ Tống mặc dù dùng nhiều thiền ngữ, thiền lý hơn thơ Đường nhưng không vì thế mà ý vị thiền của nó có thể sánh được với thơ Đường. Dù không muốn nói đến Phật giáo, một tư tưởng phương Đông uyên áo thâm tram mà với nhiều người, đó là một tâm thể sống thoát ly hiện thực và nói chung là huyén mộng thì cũng không thê phủ nhận vai trò và sức hút của nó đối 17 với dân tộc Trung Quốc.

Ít ra là trên các lĩnh vực văn học, nghệ thuật và tâm lý sông của con người thời đại đó. Cùng với thời gian Phật giáo từ một tôn giáo ngoại lai, phải mượn ngôn ngữ tôn giáo ban địa, phải ân đăng sau những lý giải của tôn giáo bản địa dé có đất tồn tại rồi dần dần trở lại được chính mình, độc lập khỏi tôn giáo bản địa và rồi trở thành một trong ba tư tưởng trọng yếu của truyền thống bản địa. Tuy nói rằng Phật giáo vẫn không chiếm địa vị độc tôn như Nho gia nhưng tầm ảnh hưởng của nó có lẽ sâu rộng và đều hơn tư tưởng bản địa. Một tâm lý thường thấy đối với nhiều nhà nghiên cứu là có thé nói rất nhiều về các tư tưởng khác khi nhìn nhận sự ảnh hưởng của nó đối với một tác phẩm, một nền văn học, một trường phái nghệ thuật nào đó một cách tự nhiên đúng với tinh thần khách quan như thé nhưng khi nói tới Phật giáo người ta lại e ngại.

Có lẽ an tượng là một tôn giáo cua Phat giáo đã lam cho ho thận trong. Điều đó ngăn ngại rất nhiều trong việc giải mã các tác phẩm văn học. Chúng tôi cho răng Phật giáo trước hết là một tư tưởng lớn, tính tồn giáo chỉ là sự nảy sinh trong quá trình đáp ứng nhu cầu tâm linh của con người.