Tổng quan nghiên cứu

Thanh niên Việt Nam trong độ tuổi từ 15 đến 34 tuổi là lực lượng xã hội hùng hậu, chiếm khoảng 35,96% tổng dân số và chiếm tới 55,5% lực lượng lao động xã hội theo các báo cáo thống kê phát triển thanh niên. Đây là nguồn lực con người giữ vị trí then chốt, quyết định sự thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa cùng sự biến động phức tạp của tình hình thế giới từ năm 2000 đến năm 2014 đã tác động sâu sắc đến tư tưởng, lối sống của thế hệ trẻ. Bên cạnh mặt tích cực với 74,2% thanh niên thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến vận mệnh đất nước, một bộ phận không nhỏ thanh niên có biểu hiện phai nhạt lý tưởng, thực dụng, xa rời các chuẩn mực đạo đức cách mạng truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu xây dựng lớp thanh niên mới đáp ứng thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa với thực trạng suy thoái tư tưởng, đạo đức ở một bộ phận thanh niên hiện nay thông qua việc soi chiếu di sản tư tưởng Hồ Chí Minh. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa các quan điểm cơ bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thanh niên và giáo dục thanh niên, khảo sát thực trạng công tác giáo dục giai đoạn 2000 - 2014, từ đó xác lập các giải pháp triết học và chính trị - xã hội mang tính khả thi. Nghiên cứu tập trung vào đối tượng thanh niên trên phạm vi cả nước. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện chính sách thanh niên, nâng cao tỷ lệ kết nạp đảng viên mới từ đoàn viên ưu tú và kéo giảm tỷ lệ phạm pháp hình sự trong lứa tuổi thanh thiếu niên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, nhìn nhận thanh niên như một lực lượng xã hội đặc thù đang trong quá trình hoàn thiện nhân cách dưới sự tác động của hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Khung phân tích trọng tâm là hệ thống quan điểm toàn diện của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thanh niên được đúc kết từ gần 50 bài nói và bài viết tiêu biểu của Người.

Nghiên cứu tập trung vào ba khái niệm then chốt. Thứ nhất, vị trí rường cột của thanh niên đối với tương lai dân tộc. Thứ hai, bản chất của công tác giáo dục thanh niên là quá trình tác động đồng bộ cả về dạy chữ, dạy nghề và dạy làm người để đào tạo lớp người kế thừa vừa hồng vừa chuyên. Trong đó, hồng là đạo đức cách mạng, sự giác ngộ lý tưởng cộng sản; chuyên là trình độ văn hóa, chuyên môn, nghiệp vụ và kỹ thuật. Thứ ba, phẩm chất đạo đức cách mạng với các giá trị cốt lõi cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư, trung với nước, hiếu với dân. Việc kết hợp 5 điều Bác dạy cùng nguyên lý giáo dục toàn diện tạo nên cơ sở lý luận vững chắc để đánh giá sự phát triển nhân cách của thế hệ trẻ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn từ hệ thống văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam từ Đại hội VI đến Đại hội XI, các nghị quyết chuyên đề như Nghị quyết 25-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa X, cùng báo cáo tổng kết giai đoạn 2008 - 2012 của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và số liệu thống kê tư pháp từ Bộ Công an.

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phương pháp lôgíc và lịch sử nhằm tái hiện quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, kết hợp với phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh và văn bản học. Để đảm bảo tính xác thực, luận văn kế thừa bộ dữ liệu điều tra xã hội học với quy mô khảo sát hơn 10.000 lượt đoàn viên, thanh niên tham gia các chuyên đề chính trị và tổng hợp báo cáo từ 63 tỉnh, thành đoàn trên cả nước. Việc lựa chọn phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên theo khu vực địa lý và ngành nghề giúp phản ánh chân thực đặc thù của các nhóm thanh niên học sinh, sinh viên, công nhân và thanh niên nông thôn. Lý do lựa chọn cách tiếp cận phân tích liên ngành Triết học - Xã hội học là nhằm giải mã bản chất các biến đổi ý thức hệ dưới tác động của nền kinh tế thị trường trong tiến trình khảo sát từ năm 2000 đến năm 2014.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, đại bộ phận thanh niên Việt Nam giữ vững niềm tin chính trị và tinh thần yêu nước nồng nàn. Kết quả khảo sát ghi nhận 74,2% số người được hỏi thể hiện thái độ quan tâm sâu sắc đối với tương lai phát triển của đất nước. Ý thức phấn đấu vào Đảng của thanh niên tăng trưởng rõ nét qua từng năm: năm 2008 kết nạp 114.527 đoàn viên ưu tú (chiếm 66,6% tổng số đảng viên mới), năm 2009 đạt 116.482 đoàn viên (chiếm 67,5%), năm 2010 đạt 121.675 đoàn viên (chiếm 67,7%) và năm 2011 kết nạp tới 130.228 đoàn viên ưu tú (chiếm 56% tổng số đảng viên mới).

Thứ hai, việc triển khai học tập và làm theo tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh đã đạt quy mô sâu rộng trong tổ chức Đoàn. Phong trào đã tôn vinh 58.581 tập thể cùng 1.295 cá nhân điển hình tiên tiến; tổ chức được 81.466 lớp nghiên cứu chuyên đề về đạo đức Bác Hồ và phát hành 56.044 cuốn sách Tuổi trẻ học tập và làm theo lời Bác. Chương trình Thắp sáng ước mơ tuổi trẻ Việt Nam thu hút 9.749 đoàn viên tham gia trong vòng 5 năm.

Thứ ba, sự suy thoái đạo đức và gia tăng tội phạm ở người chưa thành niên diễn biến hết sức phức tạp. Thống kê của Bộ Công an năm 2010 ghi nhận 13.572 đối tượng phạm tội là thanh thiếu niên trên cả nước. Tổng số người chưa thành niên vi phạm pháp luật là 49.594 trường hợp, tăng hơn 3.000 trường hợp so với giai đoạn 2001 - 2006, trong đó nam giới chiếm 72%. Nhóm tuổi từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với khoảng 60% đến 67,1% tổng số vụ phạm tội của người chưa thành niên. Tỷ lệ các loại tội phạm nghiêm trọng tăng vọt, tiêu biểu như cướp giật tài sản tăng 63,8% và giết người tăng 38,7%.

Thứ tư, phương thức giáo dục chính trị tuy có đổi mới nhưng mức độ số hóa chưa đồng đều. Đến giai đoạn khảo sát, mới có 38 trên tổng số 63 tỉnh, thành đoàn xây dựng website hoặc diễn đàn thanh niên hoạt động thường xuyên, và trên 40 tỉnh, thành đoàn ký kết chương trình phối hợp với Sở Tư pháp về phổ biến pháp luật.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên bắt nguồn từ mặt trái của cơ chế thị trường, sự du nhập của các sản phẩm văn hóa độc hại, lối sống thực dụng và sự thiếu gương mẫu của một bộ phận cán bộ thoái hóa. Công tác giáo dục thanh niên tại nhiều cơ sở còn nặng về hình thức, có sự tách rời giữa việc dạy chữ và dạy làm người, giữa trang bị chuyên môn với bồi dưỡng nhân cách.

Dữ liệu về sự biến động của tội phạm vị thành niên và tỷ lệ kết nạp đảng viên mới có thể được mô hình hóa trực quan qua biểu đồ cột so sánh giai đoạn 2001 - 2006 với 2008 - 2012, kết hợp bảng phân bổ cơ cấu tội phạm theo nhóm tuổi từ 16 đến 18 tuổi. Cách trình bày này giúp các nhà quản lý thấy rõ khoảng trống trong công tác giáo dục đạo đức ở bậc trung học phổ thông và trường nghề. Phát hiện nghiên cứu khẳng định tính đúng đắn của luận điểm Hồ Chí Minh: đạo đức cách mạng không phải tự nhiên mà có, nó là kết quả của quá trình rèn luyện bền bỉ hàng ngày như ngọc càng mài càng sáng, vàng càng luyện càng trong.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy hiệu quả tư tưởng Hồ Chí Minh trong bối cảnh mới, luận văn xác lập 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo toàn diện của Đảng đối với công tác thanh niên. Các cấp ủy Đảng từ Trung ương đến cơ sở cần ban hành nghị quyết chuyên đề, thực hiện cơ chế kiểm tra định kỳ 2 lần mỗi năm, đảm bảo 100% chi bộ cơ sở có chương trình hành động giám sát công tác thanh niên trong giai đoạn 2015 - 2020. Chủ thể thực hiện: Ban Chấp hành Trung ương Đảng và các cấp ủy địa phương.

Thứ hai, đổi mới căn bản nội dung và phương thức giáo dục lý luận chính trị, lý tưởng cách mạng. Trung ương Đoàn cần hiện đại hóa các kênh truyền thông, số hóa 100% tài liệu học tập 6 bài học lý luận chính trị và đảm bảo 63 trên 63 tỉnh, thành đoàn hoàn thiện cổng thông tin điện tử, nâng tỷ lệ tiếp cận internet của thanh niên với các thông tin chính thống lên trên 85% trước năm 2020. Chủ thể thực hiện: Ban Bí thư Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.

Thứ ba, chuẩn hóa và đưa tiêu chí học tập làm theo tấm gương đạo đức Bác Hồ vào thực tiễn. Triển khai sâu rộng nội dung 5 xây, 5 chống thành quy chế đánh giá đoàn viên định kỳ, phấn đấu kéo giảm từ 25% đến 30% tỷ lệ vi phạm pháp luật trong lứa tuổi thanh thiếu niên trong vòng 3 năm triển khai. Chủ thể thực hiện: Đoàn Thanh niên và Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam các cấp.

Thứ tư, hoàn thiện cơ chế phối hợp ba môi trường gia đình, nhà trường và xã hội. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Bộ Tư pháp thiết lập mạng lưới tư vấn tâm lý, phấn đấu 100% trường học có chương trình giáo dục pháp luật thường xuyên và hỗ trợ đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho tối thiểu 70% thanh niên sau khi tốt nghiệp trước năm 2020. Chủ thể thực hiện: Các Bộ, ngành liên quan và chính quyền địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị tham khảo thực tiễn và lý luận sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chính:

Thứ nhất, đội ngũ cán bộ Đoàn, Hội các cấp tại 63 tỉnh, thành đoàn. Luận văn cung cấp hệ thống luận cứ và bài học kinh nghiệm để đổi mới phương thức tập hợp, quản lý và tổ chức phong trào hành động cho lực lượng thanh niên từ 15 đến 34 tuổi.

Thứ hai, giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Triết học, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Tư tưởng Hồ Chí Minh. Công trình là tài liệu tham khảo chất lượng với hơn 20 chuyên khảo lý luận, làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa đạo đức và tài năng trong nhân cách người thanh niên mới.

Thứ ba, các cơ quan hoạch định chính sách nhà nước như Bộ Nội vụ, Ủy ban Quốc gia về Thanh niên Việt Nam. Số liệu thực chứng về 49.594 vụ việc vi phạm pháp luật là cơ sở khoa học để rà soát, hoàn thiện Luật Thanh niên và Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn mới.

Thứ tư, học viên cao học và sinh viên các khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn. Luận văn cung cấp phương pháp luận chuẩn mực trong việc kết hợp nghiên cứu văn bản triết học với phân tích dữ liệu điều tra xã hội học ứng dụng.

Câu hỏi thường gặp

Quan niệm cốt lõi của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thanh niên là gì? Hồ Chí Minh khẳng định thanh niên là rường cột của đất nước, chủ nhân tương lai của dân tộc và chiếm khoảng một phần ba tổng số nhân dân. Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội, luôn căng tràn sức sống, giàu hoài bão, đóng vai trò xung kích trong mọi nhiệm vụ cách mạng vẻ vang.

Thế nào là người thanh niên vừa hồng vừa chuyên theo tư tưởng Hồ Chí Minh? Hồng là đạo đức cách mạng, lập trường chính trị vững vàng, trung thành với Tổ quốc và hết lòng phục vụ nhân dân. Chuyên là trình độ học vấn, tay nghề, kỹ thuật và tư duy khoa học. Hai yếu tố này gắn kết biện chứng 100%, bổ sung cho nhau để tạo nên nhân cách hoàn chỉnh.

Nguyên nhân chính dẫn tới sự gia tăng tội phạm ở lứa tuổi chưa thành niên là gì? Tác động tiêu cực từ văn hóa phẩm độc hại, lối sống thực dụng và sự buông lỏng phối hợp giữa gia đình và nhà trường là nguyên nhân chính. Số liệu năm 2010 cho thấy 13.572 đối tượng vi phạm, với nhóm 16 đến 18 tuổi chiếm tới 60%, phản ánh sự thiếu hụt kỹ năng sống và định hướng giá trị.

Luận văn đã sử dụng phương pháp nào để phân tích dữ liệu thực trạng? Tác giả kết hợp phương pháp luận duy vật lịch sử với các phương pháp liên ngành như thống kê, so sánh và văn bản học. Bộ dữ liệu từ 63 tỉnh, thành đoàn cùng hơn 10.000 lượt đoàn viên tham gia các diễn đàn học tập chính trị đã tạo nên cơ sở khoa học vững chắc cho các nhận định.

Những giải pháp nào mang tính then chốt để nâng cao chất lượng giáo dục thanh niên? Luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp, trong đó mấu chốt là số hóa 100% công tác tuyên truyền của Đoàn, áp dụng chuẩn mực 5 xây, 5 chống và thực hiện cơ chế giám sát của Đảng 2 lần mỗi năm nhằm giảm 25% tỷ lệ thanh niên phạm pháp trong giai đoạn 2015 - 2020.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, khẳng định vai trò rường cột của thế hệ trẻ và nguyên lý giáo dục toàn diện vừa hồng vừa chuyên.
  • Công trình đã phân tích sâu sắc bức tranh thực trạng giai đoạn 2000 - 2014, chỉ rõ sự chuyển biến tích cực trong công tác phát triển Đảng từ đoàn viên ưu tú song song với cảnh báo về 49.594 trường hợp người chưa thành niên vi phạm pháp luật.
  • Đóng góp khoa học lớn nhất của luận văn là xác lập 4 nhóm giải pháp đồng bộ về chính trị, tư tưởng, đạo đức và thể chế quản lý nhà nước để nâng cao chất lượng giáo dục thanh niên.
  • Lộ trình giai đoạn 2015 - 2025 đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa các bộ, ngành nhằm số hóa 100% kênh thông tin thanh niên và củng cố vững chắc nền tảng tư tưởng cho thế hệ trẻ.
  • Quý độc giả, các nhà nghiên cứu và cán bộ làm công tác thanh niên hãy tham khảo toàn văn luận văn thạc sĩ này để vận dụng sáng tạo các giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn xây dựng nguồn nhân lực trẻ cho đất nước.