Khóa luận tốt nghiệp luật học tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội tại canada và kinh nghiệm cho việt nam

Luận văn tốt nghiệp luật học nghiên cứu tốt nghiệp luật học tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội tại canada và kinh, điều tra thực trạng, phân tích số liệu, đề

• Tác giả: Vũ Thành Đạt
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thị Thu Hiến
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội tại Canada và kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và đặc điểm của tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên

Tư pháp phục hồi là một hệ thống tiếp cận mới trong xử lý tội phạm, tập trung vào việc phục hồi thiệt hại và tái hòa nhập xã hội cho người chưa thành niên phạm tội. Khác với tư pháp truyền thống chỉ tập trung vào trừng phạt, tư pháp phục hồi nhấn mạnh sự hòa giải giữa người phạm tội, nạn nhân và cộng đồng. Đặc điểm nổi bật của mô hình này là tính nhân văn, linh hoạt và hiệu quả cao trong việc ngăn chặn tái phạm. Các nghiên cứu tại Canada cho thấy tư pháp phục hồi giúp giảm tỷ lệ tái phạm từ 30-40% so với phương pháp truyền thống.

1.1. Định nghĩa tư pháp phục hồi

Tư pháp phục hồi được định nghĩa là quá trình mà tất cả các bên liên quan đến vụ án hình sự cùng tham gia để giải quyết hậu quả của tội phạm và những ảnh hưởng của nó. Mục đích chính là phục hồi mối quan hệ giữa các bên, thay vì chỉ tập trung vào hình phạt.

1.2. Ý nghĩa của tư pháp phục hồi với người chưa thành niên

Đối với người chưa thành niên phạm tội, tư pháp phục hồi có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi và tạo cơ hội cải过 cho các em. Phương pháp này giúp các em nhận thức được lỗi lầm, phát triển kỹ năng sống và dễ dàng tái hòa nhập xã hội sau khi hoàn thành chương trình.

II. Thực tiễn áp dụng tư pháp phục hồi tại Canada

Canada là một trong những nước tiên phong trong việc áp dụng tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội. Luật Tư pháp hình sự người chưa thành niên Canada (YCJA) năm 2003 đã tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho việc triển khai các chương trình tư pháp phục hồi. Canada áp dụng ba mô hình chính: hoà giải nạn nhân - người phạm tội, vòng tròn kết án và hội nghị nhóm gia đình. Những chương trình này được thực hiện ở các giai đoạn khác nhau của quá trình tố tụng, từ điều tra đến thi hành án. Thực tiễn cho thấy các chương trình này đạt được tỷ lệ hài lòng cao từ cả nạn nhân, người phạm tội lẫn cộng đồng.

2.1. Khung pháp lý tư pháp phục hồi tại Canada

Luật YCJA 2003 là nền tảng pháp lý chính cho tư pháp phục hồi tại Canada. Luật này quy định rõ các nguyên tắc cơ bản, quyền lợi và trách nhiệm của người chưa thành niên phạm tội. YCJA nhấn mạnh việc phục hồi thiệt hại và tái hòa nhập xã hội thay vì chỉ trừng phạt.

2.2. Các mô hình tư pháp phục hồi tại Canada

Mô hình hoà giải nạn nhân - người phạm tội tập trung vào cuộc gặp gỡ trực tiếp. Mô hình vòng tròn kết án thu hút sự tham gia của cộng đồng rộng lớn hơn. Mô hình hội nghị nhóm gia đình giúp gia đình đóng vai trò quan trọng trong phục hồi và hòa giải. Cả ba mô hình đều chứng tỏ hiệu quả cao trong thực tiễn Canada.

III. Tình hình tội phạm người chưa thành niên tại Việt Nam

Trong những năm gần đây, tình hình tội phạm người chưa thành niên tại Việt Nam có xu hướng gia tăng đáng báo động. Theo thống kê từ Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, số vụ án liên quan đến người chưa thành niên phạm tội tăng từ 1.217 bị cáo năm 2021 lên con số cao hơn năm 2024. Các tội phạm liên quan đến cướp tài sản, bạo lực, gây rối trật tự công cộng ngày càng phức tạp với thủ đoạn tinh vi hơn. Sự gia tăng này không chỉ phản ánh những thách thức trong quản lý xã hội mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết cần cải cách hệ thống tư pháp hình sự để phù hợp với đặc điểm của người chưa thành niên.

3.1. Nguyên nhân gia tăng tội phạm người chưa thành niên

Nguyên nhân chính bao gồm: sự thiếu kiểm soát gia đình, áp lực học tập cao, tiếp xúc với mạng xã hội tiêu cực, và tâm lý chưa trưởng thành. Các em này cũng bị ảnh hưởng bởi hoàn cảnh kinh tế khó khăn và môi trường xung quanh.

3.2. Hậu quả của tình hình tội phạm

Tội phạm người chưa thành niên gây ra các hậu quả nghiêm trọng: tổn thương nạn nhân và gia đình họ, tác động tiêu cực đến sự phát triển cá nhân của người phạm tội, và rối loạn trật tự xã hội. Phương pháp xử lý truyền thống có thể làm tăng nguy cơ tái phạm thay vì cải tạo các em.

IV. Kiến nghị phát triển tư pháp phục hồi tại Việt Nam

Để phát triển tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam, cần thực hiện nhiều biện pháp toàn diện. Trước tiên, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý phù hợp với Luật Tư pháp hình sự người chưa thành niên 2024. Thứ hai, cần tăng cường phối hợp liên ngành giữa các cơ quan tư pháp, giáo dục, xã hội và các tổ chức chính trị - xã hội. Thứ ba, phải nâng cao nhận thức của nhân dân, cán bộ tư pháp về lợi ích của tư pháp phục hồi. Cuối cùng, cần xây dựng các chương trình thí điểm để kiểm nghiệm hiệu quả trước khi mở rộng áp dụng.

4.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Cần sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để tạo cơ sở pháp lý rõ ràng cho tư pháp phục hồi. Luật BLHS và BLTTHS cần quy định chi tiết về quy trình hoà giải, quyền lợi và trách nhiệm của các bên. Đồng thời cần ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể cho việc thực hiện tư pháp phục hồi tại từng giai đoạn tố tụng.

4.2. Nâng cao nhận thức và phối hợp liên ngành

Cần tổ chức các chương trình đào tạo cho cán bộ tư pháp về tư pháp phục hồi. Phải tăng cường truyền thông để nâng cao nhận thức của nhân dân, đặc biệt là gia đình và cộng đồng. Cần lập các cơ chế phối hợp giữa cảnh sát, công tố, tòa án, các tổ chức xã hội và cơ quan giáo dục để thực hiện các chương trình phục hồi hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những vấn dé chung về tư pháp phục hôi đối với người chưa thành niên phạm lội. Tư pháp phục hồi đối với người chưa thành niên phạm tội tại Canada. Thực trạng pháp luật về tr pháp phục hồi va kiến nghị nhằm phát triển tư pháp phục hôi đối với người chưa thành niên phạm tội tại Việt Nam.

NHỮNG VAN DE CHUNG VE TƯ PHÁP PHỤC HOI DOI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI 1. Khái niệm tư pháp phục hồi Bắt đầu từ những năm 1970, tư pháp phục hồi (Restorative Justice) đã thu hút sự chú ý của các nhà cải cách, những người đang tìm kiếm các biện pháp khắc phục trong việc giải quyết sự thiệt hại, xung đột và tội phạm, đồng thời gia tăng trách nhiệm của người phạm tội mà không phụ thuộc vào các biện pháp trừng phạt truyền thống trong hệ thống tư pháp hình sự?. Mô hình TPPH ngày càng trở nên phổ biến như một phương án thay thế cho hệ thống tư pháp hình sự và tư pháp người chưa thành niên truyền thống. TPPH cung cấp các chương trình dé giải quyết các hành vi vi phạm của NCTN phạm tội, với mục tiêu thúc đây việc bồi thường và khôi phục mối quan hệ giữa người phạm tội, nạn nhân và cộng đồng!°.

Từ đó, tư pháp phục hồi đã trở thành một yếu tô cốt lõi của nhiều chính sách trong hệ thống tư pháp người chưa thành niên!!, Cụ thé, xu hướng áp dụng mô hình tư pháp phục hồi được thé hiện rõ qua sự mở rộng của các đạo luật liên quan tại Hoa Kỳ, từ 79 luật cấp tiểu bang vào năm 2009 lên 229 luật vào năm 201912. Ngoài ra, các chương trình tư pháp phục hồi trong trường học cũng ngày càng được đưa vào nhằm giải quyết các xung đột tại trường và thay thế những chính sách "không khoan nhượng", từ đó giúp giảm thiêu tình trạng học sinh bị đây vào vòng xoáy tội phạm (school-to-prison pipeline)1°. Tuy nhiên, tư pháp phục hồi hiện nay van chưa có một định nghĩa thống nhật và chính thức nào, cũng như không có một mô tả toàn diện nào về những nguyên tắc hay yếu tố cấu thành nên tư pháp phục hồi. Các học giả, nhà nghiên cứu đến từ nhiều quốc gia đã đưa ra định nghĩa về tư pháp phục hồi theo nhiều cách khác nhau.

Cụ thể: ? Thalia González (2020), “The Legalization of Restorative Justice: A Fifty-State Empirical Analysis", Utah Law Review, Volume 2019, No 5, tr. '© Gordon Bazemore (2001), “Young People, Trouble, and Crime: Restorative Justice as a Normative Theory of Informal Social Control and Social Support”, Youth & Society, Volume 33, Issue 2, tr. !! Kevin Haines, David O'Mahony (2006), “Restorative Approaches, Young People and Youth Justice”, Youth Crime and Justice, SAGE Publications Ltd, New York, tr. !2 Thalia Gonzalez (2020), “The Legalization of Restorative Justice: A Fifty-State Empirical Analysis”, Utah Law Review, Volume 2019, No 5.

13 Kevin Haines, David O'Mahony (2006), tldd (11), tr. 10 Theo Tony Marshall - Nhà tội phạm học nhận định về tư pháp phục hồi như sau: “Tur pháp phục héi là một quy trình mà trong đó các bên có liên quan đến một hành vi phạm tội nhất định sẽ cùng nhau quyết định về cách xử hậu quả của hành vi dé và những ảnh hưởng của hành vi do trong tương lai”. Theo Howard Zehr - Giáo sư về Tư pháp phục hồi tại Trung tâm pháp lý thuộc Đại học Eastern Mennonite và Harry Mika - Trường Đại học Central Michigan đưa ra định nghĩa về tư pháp phục hồi một cách chi tiết hơn: “7i phạm là sự vi phạm con người và các moi quan hệ. Tư pháp phục hôi liên quan đến nạn nhân, người phạm tội và công đồng trong việc tìm kiểm các giải pháp thúc đấy sửa chữa, hoà giải và tran an cộng dong”.

Đồng thời, Howard Zehr cũng cho rằng TPPH bao gồm một số yêu tố cốt lõi sau: “Một là, tội phạm là sự vi phạm cơ bản đối với con người; do đó, quá trình phục hồi nên được toi da hóa bằng việc khôi phục, chữa lành, trách nhiệm và phòng ngừa. Hai là, các hành vì phạm tội bao hàm cả nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý; vì vậy, người phạm tội phải hiểu được những ton hai mà họ đã gây ra và có nghĩa vụ khắc phục hậu quả nhiều nhất có thé. Ba là, tư pháp phục hồi tìm cách chữa lành và khắc phục những hậu quả, do đó nhu cầu của nạn nhân là trọng tâm và người phạm tội được khuyến khich sửa chữa hậu quả trong phạm vi có thé”. 2 Từ đó, có thể thay việc đưa ra được một định nghĩa thống nhất về tư pháp phục hồi là một thách thức lớn!Š, bởi lẽ trên thực tế, TPPH bao gồm cả thực tiễn và những quy trình rat da dạng.

Các chương trình TPPH trên thế giới có sự khác nhau đáng kế về cách thức hoạt động và phương pháp thực hiện. Cách áp dụng cũng thay đổi tùy theo tình huống cụ thể, các chương trình được phát triển tại từng địa phương có mức độ áp dụng cũng khác nhau đối với từng hệ thống tư pháp hình sự. Vi thé, TPPH có thé được coi như một khái niệm bao quất, có nhiều ứng dụng thực tiễn đa đạng khi áp dụng trong hệ thống tư pháp hình sự nói chung và hệ thống TP NCTN nói riêng. Mỗi quốc gia có cách giải thích cũng như sử dụng các thuật ngữ khác nhau dé đặt tên cho mô hình tư pháp này như: tư pháp tích cực (positive justice), tư pháp khắc phục Lẻ Tony E.

Marshall (1995), Restorative Justice: An Overview, http://www.eu/restorative/Marshall 1999-b.pdf truy cập ngày 5/1/2025. !5 Howard Zehr, Harry Mika (2004), Restorative Justice, Routledge, London, tr. 16 Declan Roche (2001), “The Evolving Definition of Restorative Justice”, Contemporary Justice Review, Volume 4, Issue 3-4, tr. lội (reparative justice), tư pháp cộng đồng (community justice) và thuật ngữ tư pháp phục hồi (restorative justice) được sử dụng phô biến hơn cả, Ngoài ra, những định nghĩa tương tự về TPPH cũng thường được xuất hiện trong các báo cáo chính thức của chính phủ hoặc các bài báo về TP NCTN.

Theo đó, một báo cáo đo Viện Tội phạm học Úc!Š công bố đã đưa ra nhận định rằng: “Tu pháp phục hồi là việc khắc phục những tốn hại, khắc phục những mối quan hệ và củng cỗ các liên kết xã hội nhằm tạo nên một xã hội vững mạnh”. Hay trong một báo cáo chuyên dé cia Thanh tra Hoàng gia về cảnh sát, nhà tù và co quan công tố tại Anh mô ta về TPPH như sau: “Đây ?à các quy trình dua nạn nhân, người bị tốn hại bởi người phạm tội vào một cuộc đổi thoại, giúp tat cả người bị ảnh hưởng bởi tội phạm có thé tham gia vào quá trình khắc phục và dua ra hướng giải quyết tích cực "19, Theo cách tiếp cận này, TPPH thường được xem là một quá trình “chữa lành” nhằm khắc phục các mối quan hệ bị tốn hại, giải quyết các mâu thuẫn và hướng đến việc tái hòa nhập người phạm tội??. Do đó, TPPH quan niệm hành vi phạm tội trước hết là sự đồ vỡ trong mối quan hệ giữa các cá nhân, và sau đó mới là hành vi vi phạm pháp luật. Đã có nhiều cuộc tranh luận diễn ra giữa hệ thống tư pháp hình sự truyền thống với trong tâm mang tính trừng phạt, coi sự trừng phạt là một điều tất yêu đối với người phạm tội và các mô hình TPPH với mục tiêu là chữa lành.

Theo đó, có nhiều quan điểm cho rằng việc trừng phạt người phạm tội được coi là không còn hiệu quả, thậm chí đem lại nhiều ảnh hưởng tiêu cực hơn trong việc đáp ứng những nhu cầu của nạn nhân - người bị ánh hưởng nặng né nhất bởi tội phạm”!. Thay vào đó, quá trình phục hồi hướng đến việc khắc phục những tôn hai đã gây ra, khôi phục các mối quan hệ và giải quyết nhu cầu của cả nạn nhân lẫn người vi phạm”?. Trên thực tê, đôi với nhiêu người, diém quan trọng nhât của TPPH là việc đặt nạn nhân vào vi !7Tê Huỳnh Tan Duy (2017), “Hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 về các biện pháp giám sát, giáo duc người đưới 18 tuôi trên cơ sở hướng dẫn của Liên hợp quốc về tư pháp phục hồi”, Tap chí khoa học pháp ly, S6 6, tr. 18 Jacqueline Joudo Larsen (2014), Restorative justice in the Australian criminal justice system, https://www.au/sites/default/files/2020-05/rpp127.pdf truy cập ngày 7/1/2025.

!? Criminal Justice Joint Inspections (2012), Facing Up To Offending: Use of restorative justice in the criminal justice system, littps://hmicfrs.uk/publications/facing-offending-restorative-justice/ truy cap ngay 7/1/2025. °° Kevin Haines, David O'Mahony (2006), tldd (11), tr. 2! Burt Galaway, Joe Hudson (1996), Restorative Justice: International Perspectives, Criminal Justice Press, New York, tr. ?2 Kevin Haines, David O'Mahony (2006), tldd (11), tr.

12 trí trung tâm và khả năng buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của họ. Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra định nghĩa về tư pháp phục hồi đối với NCTN phạm tội như sau: 7 pháp phục héi là một quá trình mà thông qua đó tat cả bên có liên quan đến hành vi vi phạm pháp luật cụ thể (bao gồm: người chưa thành niên phạm tội, nạn nhân và cộng đông) cùng đến với nhau để tìm ra phương hướng giải quyết vụ vi phạm dưới sự sắp xếp của chủ thé, cơ quan có thẳm quyền. Đặc điểm của tư pháp phục hồi Từ định nghĩa về tư pháp phục hồi, có thé thay đây là một cách tiếp cận mới đối với nền tư pháp hình sự. Hệ thống tư pháp hình sự truyền thống xem tội phạm là hành vi vi phạm pháp luật hình sự, là sự xung đột giữa Nhà nước và người phạm tội, từ đó xử lý người phạm tội bằng hệ thống hình phạt và các biện pháp khác có tác dụng thay thế hình phạt.

Trong khi đó, TPPH có một cách tiếp cận hoàn toàn khác dé tat cả các bên với tư cách nạn nhân, người phạm tội, cộng đồng, các cá nhân tổ chức có thẩm quyền (có thé là cảnh sát và cơ quan tư pháp.) cùng tham gia dé xử lý tội phạm. Từ đó, nhận thấy rang tư pháp phục hồi có những đặc điểm cơ ban sau: Thứ nhất, tư pháp phục hồi có thể được áp dụng ở bất kỳ giai đoạn nào trong quá trình tố tụng hình sự, bao gồm chuyên hướng khỏi việc khởi tố trước tòa, các hoạt động khác được thực hiện song song quy trình tố tụng của tòa án và các cuộc gặp gỡ giữa nạn nhân và người phạm tội ở bat kỳ giai đoạn nao trong tố tụng hình sự (ví du: tam giam, tạm giữ, trước khi tuyên án và sau khi trả tự do), điều này phụ thuộc vào quy định pháp luật của mỗi quốc gia.