Tự Do Hóa Thương Mại Nông Sản Trong Khuôn Khổ WTO Và Tác Động Đối Với Các Nước Đang Phát Triển

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích tự do hoá thương mại nông sản trong khuôn khổ wto và tác động đối với các nước đang phát triển thế, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Người hướng dẫn: PGS. Lê Bộ Lĩnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế Thế giới và Quan hệ Kinh tế Quốc tế
• Đề tài: Tự Do Hóa Thương Mại Nông Sản Trong Khuôn Khổ WTO: Tác Động Đến Các Nước Đang Phát Triển
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA TỰ DO HOÁ THƯƠNG MẠI NÔNG SẢN
• 1.1. Cơ sở lý thuyết của vấn đề tự do hoá thương mại
• 1.2. Tổ chức Thương mại Thế giới WTO và tự do hoá thương mại
• 1.3. Những lợi ích và trở ngại đối với tự do hoá thương mại nông sản
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CÁC CUỘC ĐÀM PHÁN VỀ TỰ DO HOÁ THƯƠNG MẠI NÔNG SẢN
• 2.1. Tiếp cận thị trường
• 2.1.2. Thuế hạn ngạch
• 2.1.3. Tự vệ đặc biệt
• 2.2. Cạnh tranh xuất khẩu
• 2.2.1. Hỗ trợ xuất khẩu
• 2.2.2. Tín dụng xuất khẩu
• 2.2.3. Viện trợ lương thực
• 2.2.4. Doanh nghiệp thương mại nhà nước
• 2.2.5. Thuế và các hình thức cấm đoán
• 2.3. Hỗ trợ trong nước
• 2.3.1. Hộp màu xanh lá cây
• 2.3.2. Hộp màu xanh da trời
• 2.3.3. Hộp màu vàng
• 2.4. Vấn đề các nước đang phát triển
• 3. CHƯƠNG 3: TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HOÁ THƯƠNG MẠI NÔNG SẢN ĐẾN CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA CHO VIỆT NAM
• 3.1. Những tác động đối với các nước đang phát triển
• 3.1.1. Mở rộng thị trường đồng nghĩa với gia tăng sức ép cạnh tranh
• 3.1.2. An ninh lương thực bị đe dọa
• 3.1.3. Sự lây lan của các tác nhân gây hại
• 3.1.4. Giảm nguồn thu ngân sách, nguy cơ thâm hụt cán cân tài khoản vãng lai và áp lực điều chỉnh chính sách
• 3.2. Những tác động dự kiến đối với Việt Nam
• 3.2.1. Mở rộng thị trường đi đôi với áp lực cạnh tranh cao
• 3.2.2. Chuyển dịch cơ cấu ngành và các vấn đề có liên quan
• 3.2.3. Giảm nguồn thu ngân sách và áp lực cải cách thể chế
• 3.3. Một số kiến nghị cho Việt Nam
• 3.3.1. Xây dựng Luật và bộ tiêu chuẩn về nông sản phù hợp tiêu chuẩn quốc tế, ký kết hiệp định về tiêu chuẩn nông sản với các đối tác thương mại lớn đi đôi với cải cách thể chế
• 3.3.2. Tiếp tục đẩy mạnh việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp kết hợp với áp dụng khoa học kỹ thuật theo hướng nông nghiệp sinh thái
• 3.3.3. Phát triển hệ thống thông tin dự báo thị trường
• 3.3.4. Xây dựng chiến lược thị trường - sản phẩm ở cấp độ quốc gia cũng như doanh nghiệp
• 3.3.5. Nâng cao chất lượng lực lượng lao động và phát triển hệ thống kỹ thuật khuyến nông
• 3.3.6. Chính sách đất đai hợp lý hơn
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Tự Do Hóa Thương Mại Nông Sản WTO Là Gì

Nông nghiệp và đặc biệt là nông sản đóng vai trò then chốt trong nền kinh tế của mọi quốc gia, bất kể mức độ phát triển. Việc đảm bảo an ninh lương thực là yếu tố sống còn cho sự ổn định và phát triển bền vững. Đối với các nước đang phát triển, nông nghiệp còn quan trọng hơn vì nó mang lại nhiều lợi ích như xuất khẩu, tạo việc làm và thu ngoại tệ. Do đó, tự do hóa thương mại nông sản trong khuôn khổ WTO trở thành một vấn đề cấp thiết, ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế và xã hội của các quốc gia này. Theo tài liệu gốc, xuất khẩu nông phẩm được coi là nguồn thu ngoại tệ có tiềm năng thực tế nhất của các nước đang phát triển. Một sự suy giảm trong kim ngạch xuất khẩu nông phẩm đều có thể dẫn đến khả năng xấu đi của cán cân vãng lai của các nước đang phát triển.

1.1. Bản chất của Tự do hóa Thương mại Nông sản

Tự do hóa thương mại đề cập đến việc giảm hoặc loại bỏ các rào cản thương mại như thuế quan và hạn ngạch. Trong lĩnh vực nông sản, điều này có nghĩa là tạo ra một sân chơi bình đẳng hơn cho các nhà sản xuất và xuất khẩu từ các quốc gia khác nhau. Mục tiêu chính là thúc đẩy cạnh tranh, tăng hiệu quả và mang lại lợi ích cho người tiêu dùng thông qua giá cả thấp hơn và sự lựa chọn đa dạng hơn.

1.2. Vai trò của WTO trong Tự do hóa Thương mại Nông sản

WTO đóng vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy tự do hóa thương mại. Tổ chức này cung cấp một khuôn khổ đa phương để các quốc gia đàm phán và thực hiện các thỏa thuận thương mại. Hiệp định về Nông nghiệp của WTO đặt ra các quy tắc và cam kết cụ thể về tiếp cận thị trường, hỗ trợ trong nước và cạnh tranh xuất khẩu. Việc tuân thủ các quy tắc này giúp đảm bảo một hệ thống thương mại công bằng và minh bạch.

II. Thách Thức Rào Cản Tự Do Hóa Nông Sản Cho Nước Phát Triển

Mặc dù tự do hóa thương mại nông sản mang lại nhiều hứa hẹn, nhưng nó cũng đặt ra không ít thách thức cho các nước đang phát triển. Một trong những thách thức lớn nhất là sự cạnh tranh gay gắt từ các nước phát triển có nền nông nghiệp tiên tiến và được trợ cấp mạnh mẽ. Ngoài ra, các nước đang phát triển thường gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn về chất lượng và an toàn thực phẩm của thị trường quốc tế, cũng như đối phó với các biện pháp phi thuế quan. Theo A.Smith, thương mại tự do đồng nghĩa với lợi ích cho cả hai phía cung và cầu. Vì thế, khi thương mại diễn ra trong trạng thái tự do, các quốc gia nên chuyên môn hoá vào sản xuất sản phẩm mà họ có lợi thế tuyệt đối.

2.1. Áp lực Cạnh tranh từ Nông Nghiệp Các Nước Phát Triển

Các nước phát triển thường có lợi thế về công nghệ, quy mô sản xuất và cơ sở hạ tầng, cho phép họ sản xuất nông sản với chi phí thấp hơn. Bên cạnh đó, nhiều nước phát triển còn áp dụng các chính sách trợ cấp nông nghiệp, tạo ra sự cạnh tranh không bình đẳng cho các nước đang phát triển. Các khoản hỗ trợ này được tính toán theo đầu đơn vị gia súc hoặc diện tích canh tác hoặc sản lượng. Tuy nhiên, dù là tính theo cách nào thì các hình thức hỗ trợ này cũng khiến cho người nông dân sản xuất ngày càng nhiều.

2.2. Rào cản Kỹ thuật và Tiêu chuẩn Chất lượng Nông Sản

Để tiếp cận thị trường quốc tế, nông sản phải đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về chất lượng, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Nhiều nước đang phát triển gặp khó khăn trong việc tuân thủ các tiêu chuẩn này do thiếu nguồn lực và công nghệ. Điều này tạo ra một rào cản lớn cho việc xuất khẩu nông sản của họ.

III. Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Nông Sản WTO

Để tận dụng tối đa lợi ích từ tự do hóa thương mại nông sản và giảm thiểu tác động tiêu cực, các nước đang phát triển cần tập trung vào việc nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành nông nghiệp. Điều này đòi hỏi sự đầu tư vào công nghệ, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực và các chính sách hỗ trợ phù hợp. Cần xây dựng Luật và bộ tiêu chuẩn về nông sản phù hợp tiêu chuẩn quốc tế, ký kết hiệp định về tiêu chuẩn nông sản với các đối tác thương mại lớn đi đôi với cải cách thể chế.

3.1. Đầu tư vào Công nghệ và Nâng cao Năng suất Nông nghiệp

Việc áp dụng các công nghệ tiên tiến như giống cây trồng mới, kỹ thuật canh tác hiện đại và hệ thống tưới tiêu hiệu quả có thể giúp tăng năng suất nông nghiệp và giảm chi phí sản xuất. Điều này sẽ giúp các nước đang phát triển cạnh tranh tốt hơn trên thị trường quốc tế.

3.2. Phát triển Chuỗi Giá trị Nông Sản và Xây dựng Thương hiệu

Thay vì chỉ xuất khẩu nông sản thô, các nước đang phát triển nên tập trung vào việc phát triển chuỗi giá trị nông sản, từ sản xuất, chế biến, đóng gói đến phân phối và tiếp thị. Xây dựng thương hiệu nông sản cũng là một yếu tố quan trọng để tăng giá trị và tạo sự khác biệt trên thị trường.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Nông Nghiệp Bền Vững Nước Đang Phát Triển

Bên cạnh việc nâng cao năng lực cạnh tranh, các nước đang phát triển cũng cần có các chính sách hỗ trợ phù hợp để bảo vệ ngành nông nghiệp và đảm bảo an ninh lương thực. Các chính sách này có thể bao gồm trợ cấp có mục tiêu, hỗ trợ tín dụng, bảo hiểm nông nghiệp và các biện pháp bảo vệ thị trường trong trường hợp khẩn cấp. Đồng thời, cần tiếp tục đẩy mạnh việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp kết hợp với áp dụng khoa học kỹ thuật theo hướng nông nghiệp sinh thái.

4.1. Trợ cấp Có Mục tiêu và Hỗ trợ Tín dụng cho Nông dân

Trợ cấp có mục tiêu nên được sử dụng để khuyến khích nông dân áp dụng các phương pháp sản xuất bền vững, nâng cao chất lượng nông sản và bảo vệ môi trường. Hỗ trợ tín dụng giúp nông dân tiếp cận vốn để đầu tư vào công nghệ và mở rộng sản xuất.

4.2. Bảo hiểm Nông nghiệp và Các Biện pháp Bảo vệ Thị trường

Bảo hiểm nông nghiệp giúp giảm thiểu rủi ro cho nông dân trong trường hợp thiên tai, dịch bệnh hoặc biến động giá cả. Các biện pháp bảo vệ thị trường có thể được sử dụng trong trường hợp khẩn cấp để ngăn chặn sự sụt giảm giá nông sản do nhập khẩu ồ ạt.

V. Ứng Dụng Bài Học Kinh Nghiệm Từ Các Nước Thành Công WTO

Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước đang phát triển đã thành công trong việc hội nhập vào hệ thống thương mại toàn cầu của WTO có thể cung cấp những bài học quý giá cho các quốc gia khác. Các bài học này bao gồm tầm quan trọng của việc xây dựng năng lực thể chế, đàm phán hiệu quả và thực hiện các cam kết thương mại một cách minh bạch và có trách nhiệm.

5.1. Xây dựng Năng lực Thể chế và Đàm phán Hiệu quả

Một bộ máy hành chính hiệu quả và có năng lực là điều cần thiết để quản lý và điều hành các hoạt động thương mại. Kỹ năng đàm phán tốt giúp các nước đang phát triển đạt được các thỏa thuận thương mại có lợi.

5.2. Thực hiện Cam kết Thương mại Minh bạch và Có Trách nhiệm

Việc tuân thủ các cam kết thương mại một cách minh bạch và có trách nhiệm giúp xây dựng lòng tin và tạo điều kiện cho hợp tác thương mại lâu dài. Điều này cũng đòi hỏi sự tham gia của tất cả các bên liên quan, bao gồm chính phủ, doanh nghiệp và xã hội dân sự.

VI. Tương Lai Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Trong WTO

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu, phát triển nông nghiệp bền vững là một yêu cầu cấp thiết. Các nước đang phát triển cần tìm kiếm các giải pháp sáng tạo để sản xuất nông sản một cách hiệu quả và thân thiện với môi trường, đồng thời đảm bảo an ninh lương thực và cải thiện sinh kế cho nông dân. Các nhà kinh tế học cũng cho rằng, ở các nước nhỏ, đặc biệt là ở các nước đang phát triển, có những cái lợi quan trọng thu được từ tự do thương mại đã không được tính đến trong phân tích chi phí - lợi ích.

6.1. Nông nghiệp Thông minh và Thích ứng với Biến đổi Khí hậu

Nông nghiệp thông minh sử dụng công nghệ và dữ liệu để tối ưu hóa sản xuất và giảm thiểu tác động đến môi trường. Các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu giúp nông dân đối phó với các hiện tượng thời tiết cực đoan.

6.2. Hợp tác Quốc tế và Chia sẻ Kinh nghiệm về Nông nghiệp Bền Vững

Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm giúp các nước đang phát triển tiếp cận kiến thức, công nghệ và nguồn lực để phát triển nông nghiệp bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nông nghiệp đóng vai trò then chốt đối với sự ổn định và phát triển kinh tế toàn cầu, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển nơi khu vực này giải quyết việc làm cho khoảng 68% lực lượng lao động và đóng góp 24% tổng sản phẩm quốc nội. Tại Việt Nam, vào giai đoạn nghiên cứu năm 2005, nông nghiệp là kế sinh nhai của hơn 50% dân số cả nước. Mặc dù sở hữu vị trí chiến lược, thương mại nông sản toàn cầu trong nhiều thập kỷ luôn chịu sự can thiệp nặng nề bởi các chính sách bảo hộ và trợ cấp bóp méo thị trường, làm thiệt hại ước tính 5 tỷ USD kim ngạch thương mại của các nước đang phát triển. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là phân tích toàn diện tiến trình đàm phán tự do hóa thương mại nông sản trong khuôn khổ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và đánh giá những tác động kinh tế sâu sắc đối với các nền kinh tế đang phát triển.

Mục tiêu cụ thể của đề tài nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về thương mại tự do, phân tích 3 trụ cột đàm phán nông nghiệp từ Vòng đàm phán Uruguay (1986 - 1994) đến Vòng đàm phán Doha (2001 - 2005), từ đó dự báo tác động và kiến nghị định hướng chính sách cho Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu toàn cầu của 148 quốc gia thành viên WTO trong giai đoạn từ năm 1995 đến năm 2005. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện rõ nét qua các thước đo kinh tế lượng: việc dỡ bỏ hoàn toàn các hàng rào thương mại nông nghiệp mang lại tổng phúc lợi toàn cầu ước tính 586 tỷ USD, trong đó nhóm nước thu nhập thấp thụ hưởng tới 390 tỷ USD, tạo đòn bẩy trực tiếp cho cải cách thể chế và tăng trưởng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai nền tảng lý thuyết kinh điển của kinh tế học quốc tế gồm Lý thuyết Lợi thế tuyệt đối của Adam Smith xuất bản năm 1776 và Lý thuyết Lợi thế so sánh của David Ricardo. Adam Smith chỉ ra rằng tăng trưởng kinh tế phụ thuộc vào quy mô thị trường và sự phân công lao động tự do, trong khi David Ricardo chứng minh thương mại quốc tế không phải là trò chơi có tổng bằng không mà là sự hài hòa lợi ích dựa trên lợi thế tương đối. Nghiên cứu sử dụng mô hình phân tích phúc lợi cân bằng riêng phần (Partial Equilibrium Analysis) để lượng hóa tổn thất ròng của xã hội do thuế quan gây ra, thể hiện qua sự sụt giảm thặng dư tiêu dùng và biến dạng sản xuất với mức thiệt hại tương đương khoảng 10% tổng thu nhập quốc dân tiềm năng ở các nước quy mô nhỏ.

Các khái niệm cốt lõi được xây dựng gồm: Tiếp cận thị trường (Market Access) với công cụ thuế quan và thuế hạn ngạch; Hỗ trợ trong nước (Domestic Support) phân theo hệ thống đèn giao thông của WTO gồm Hộp màu vàng (biện pháp bóp méo thương mại cần cắt giảm), Hộp màu xanh da trời (hỗ trợ gắn với hạn chế sản lượng) và Hộp màu xanh lá cây (hỗ trợ không gây bóp méo được phép áp dụng); Cạnh tranh xuất khẩu (Export Competition) gồm trợ cấp xuất khẩu và tín dụng hỗ trợ; cùng cơ chế Đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D) với mức hỗ trợ vi lượng tối đa 10% dành cho các nước đang phát triển.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập và chuẩn hóa nguồn dữ liệu thứ cấp từ cơ sở dữ liệu của WTO, Ngân hàng Thế giới (WB), Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) và Báo cáo Giám sát Nông nghiệp OECD giai đoạn 1995 - 2005. Phương pháp phân tích chủ đạo là phân tích định lượng, phương pháp so sánh đối chiếu và tổng hợp logic kinh tế học chuẩn mực. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm 1.425 dòng thuế hạn ngạch tại 43 quốc gia thành viên WTO cùng 6.156 biện pháp tự vệ đặc biệt áp dụng trên 39 nền kinh tế. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu xác thực toàn phần (purposive complete sampling) đối với toàn bộ các biểu cam kết ràng buộc về nông nghiệp của các nhóm nước đại diện chính gồm OECD, G-20, Nhóm Cairns và Liên minh Châu Phi/ACP.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này xuất phát từ cấu trúc phức tạp và tính đa tầng của các công cụ chính sách nông nghiệp đa phương, đòi hỏi phải bóc tách dữ liệu xuyên quốc gia để tính toán chính xác mức độ bảo hộ biên tính (Producer Support Estimate - PSE) và xác định tỷ lệ biến dạng thị trường. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai liên tục trong khung thời gian 24 tháng từ năm 2003 đến năm 2005.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy mô hỗ trợ nội địa tại các nước phát triển duy trì ở mức rất cao, gây bóp méo nghiêm trọng quan hệ cung cầu toàn cầu. Tổng mức hỗ trợ trong nước của các nước OECD năm 2001 đạt 311 tỷ USD, tương đương 1,3% GDP toàn khối và xấp xỉ tổng GDP của toàn bộ khu vực cận Sahara, trong đó 69% dành trực tiếp cho trợ giá nông sản. Mức can thiệp này khiến giá nhận được của nông dân OECD cao hơn 31% so với mặt bằng giá thị trường thế giới.

Thứ hai, cơ cấu thuế quan nông nghiệp thế giới tồn tại sự chênh lệch lớn khi thuế suất áp dụng cho nông sản cao gấp 6 lần so với sản phẩm công nghiệp. Tình trạng thuế bậc thang (Tariff Escalation) được duy trì nhằm cản trở hàng chế biến từ các nước đang phát triển, thể hiện qua mức thuế suất ngoài hạn ngạch lên đến 129% đối với mặt hàng đường tại Hoa Kỳ và 162% đối với mặt hàng lúa gạo tại Liên minh Châu Âu (EU).

Thứ ba, cạnh tranh xuất khẩu bị thao túng bởi một nhóm nhỏ các nền kinh tế phát triển. EU chiếm tới 90% tổng chi phí hỗ trợ xuất khẩu thực tế trên toàn cầu; xét theo biểu cam kết cắt giảm năm 2000, EU chiếm 57% hạn ngạch trợ cấp thế giới, Hoa Kỳ chiếm 40%, trong khi phần còn lại của thế giới chỉ chiếm 3%. Theo ước tính của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, thuế nhập khẩu làm sai lệch 52% giá nông sản thế giới, hỗ trợ trong nước làm sai lệch 31% và trợ cấp xuất khẩu đóng góp 13% vào mức độ biến dạng giá cả.

Thứ tư, tự do hóa thương mại nông sản đem lại tỷ suất lợi ích vượt trội cho các nước đang phát triển. Theo ước tính từ mô hình thương mại quốc tế, mức cắt giảm 50% hỗ trợ nông nghiệp toàn cầu sẽ bổ sung 53 tỷ USD vào GDP thế giới năm 2010, trong đó các nước đang phát triển nhận 14 tỷ USD; đặc biệt, khoảng 75% lợi ích mà các nước đang phát triển đạt được bắt nguồn từ chính nỗ lực cắt giảm hàng rào thuế quan của bản thân họ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tình trạng chậm tiến triển trong đàm phán nông nghiệp bắt nguồn từ xung đột lợi ích chính trị và áp lực bảo hộ từ các nhóm vận động hành lang nông nghiệp tại các nước công nghiệp phát triển. So sánh với các nghiên cứu của Dominique Bureau và Jean-Christophe Bureau về Chính sách Nông nghiệp Chung của EU (CAP), kết quả của luận văn khẳng định sự bảo hộ quá mức không chỉ tạo ra dư thừa sản lượng cục bộ mà còn kích hoạt làn sóng bán phá giá ra thị trường quốc tế, triệt tiêu lợi thế cạnh tranh tự nhiên của các nước xuất khẩu nông sản nhiệt đới.

Để minh họa trực quan các phát hiện, dữ liệu nghiên cứu có thể được trình bày thông qua biểu đồ hình quạt thể hiện thị phần cam kết hỗ trợ xuất khẩu toàn cầu (EU chiếm 57%, Hoa Kỳ chiếm 40%, toàn bộ phần còn lại chiếm 3%) và bảng ma trận tổng hợp so sánh mức độ bảo hộ biên tính (PSE) giữa các nền kinh tế (với EU đạt 69,5%, Thụy Sỹ 36,4% và Australia 51,3%). Ý nghĩa thực tiễn của các phát hiện nhấn mạnh rằng việc tham gia sâu rộng vào tiến trình đàm phán WTO là con đường tất yếu để các nước đang phát triển bảo vệ không gian thị trường xuất khẩu và thúc đẩy tái cơ cấu kinh tế nội địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn đàm phán, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cao cho Việt Nam:

Thứ nhất, chuẩn hóa hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật và khung pháp lý nông sản. Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn phối hợp với Bộ Thương mại rà soát, ban hành hệ thống quy chuẩn kỹ thuật và kiểm dịch động thực vật (SPS/TBT) tương thích 100% với tiêu chuẩn của Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế (Codex), đồng thời hoàn thành việc ký kết hiệp định công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn chất lượng với ít nhất 5 đối tác thương mại trọng điểm trong giai đoạn 2006 - 2010.

Thứ hai, đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển nông nghiệp sinh thái. Chính phủ và chính quyền các địa phương cần điều chỉnh quy hoạch sản xuất, phấn đấu nâng tỷ trọng nông sản chế biến sâu đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch 15% mỗi năm, đồng thời chuyển đổi linh hoạt 20% diện tích đất canh tác lúa năng suất thấp sang các loại cây công nghiệp và rau quả có giá trị xuất khẩu cao giai đoạn 2006 - 2012.

Thứ ba, xây dựng hệ thống thông tin dự báo thị trường nông sản quốc gia. Cục Xúc tiến Thương mại chủ trì thiết lập cơ sở dữ liệu thị trường tập trung, cung cấp thông tin cập nhật về biến động giá cả, hàng rào kỹ thuật và thị phần cho 100% hiệp hội ngành hàng và trên 80% doanh nghiệp xuất khẩu, triển khai thử nghiệm từ quý I/2006 và hoàn thiện mạng lưới thông tin trên toàn quốc vào cuối năm 2008.

Thứ tư, hoàn thiện chính sách đất đai và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực khuyến nông. Bộ Tài nguyên và Môi trường cùng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn hoàn thiện khung pháp lý về tích tụ ruộng đất và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, tạo tiền đề hình thành vùng chuyên canh lớn; đồng thời tăng ngân sách đào tạo nghề nông thôn thêm 25% hàng năm trong giai đoạn 2006 - 2010.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn cung cấp nguồn tư liệu học thuật và căn cứ thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Cơ quan hoạch định chính sách và đoàn đàm phán thương mại quốc tế: Hỗ trợ Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn trong việc xây dựng phương án đàm phán mở cửa thị trường nông sản, thiết lập lộ trình biểu thuế cam kết và vận dụng linh hoạt các chính sách Hộp màu xanh lá cây không bị cấm bởi WTO.

2. Doanh nghiệp và hiệp hội ngành hàng xuất khẩu nông sản: Giúp các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu lúa gạo, cà phê, hạt điều nhận diện rõ rào cản thuế bậc thang, thuế hạn ngạch và cơ chế tự vệ đặc biệt tại các thị trường lớn như Hoa Kỳ và EU, từ đó chủ động xây dựng chiến lược kinh doanh và phòng ngừa rủi ro tranh chấp thương mại.

3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên sau đại học: Phục vụ trực tiếp cho công tác giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về Kinh tế Thế giới, Quan hệ Kinh tế Quốc tế và Chính sách Nông nghiệp, cung cấp mô hình phân tích định lượng chuẩn mực về tác động của các hiệp định thương mại đa phương.

4. Các tổ chức quốc tế và chuyên gia phát triển nông thôn: Cung cấp luận cứ phân tích chuyên sâu về vấn đề an ninh lương thực, chuyển dịch việc làm nông thôn và sinh kế của nông dân nghèo trong bối cảnh toàn cầu hóa, ứng dụng vào việc thiết kế các chương trình tài trợ phát triển sinh kế bền vững.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao tự do hóa thương mại nông sản lại là nội dung phức tạp nhất trong các cuộc đàm phán WTO? Thương mại nông sản gắn liền trực tiếp với an ninh lương thực quốc gia và sự nhạy cảm chính trị - xã hội tại từng nước. Sự phức tạp nảy sinh do các nước phát triển duy trì mức hỗ trợ trong nước lên tới 311 tỷ USD mỗi năm, làm biến dạng 52% giá cả thế giới do thuế nhập khẩu và 13% do trợ cấp xuất khẩu, tạo ra rào cản lớn đối với nông sản của các nước đang phát triển.

Hiệp định Nông nghiệp của WTO mang lại những ưu đãi đặc biệt nào cho các nước đang phát triển? Theo điều khoản Đối xử đặc biệt và khác biệt (S&D), các nước đang phát triển được áp dụng mức hỗ trợ vi lượng (de minimis) lên tới 10% giá trị sản lượng (so với mức 5% của nước phát triển), cam kết cắt giảm thuế thấp hơn ở mức 24% (thay vì 36%) và được hưởng thời gian chuyển đổi thực thi kéo dài 10 năm.

Quy tắc các "Hộp" hỗ trợ trong nước của WTO được phân định như thế nào? WTO chia hỗ trợ nội địa thành 3 nhóm chính: Hộp màu xanh lá cây gồm các chính sách không gây bóp méo thương mại như nghiên cứu khoa học, khuyến nông được chi trả không giới hạn; Hộp màu xanh da trời gồm hỗ trợ trực tiếp gắn với hạn chế quy mô sản lượng; và Hộp màu vàng gồm các biện pháp trợ giá bóp méo thị trường bắt buộc phải cam kết cắt giảm dần.

Chính sách thuế bậc thang của các nước nhập khẩu gây tổn hại gì cho nước đang phát triển? Thuế bậc thang là hình thức áp mức thuế nhập khẩu tăng dần theo tỷ lệ thuận với mức độ chế biến của sản phẩm, ví dụ hàng nông sản thô chịu thuế 0% nhưng sản phẩm chế biến tinh xảo chịu thuế trên 100%. Cơ chế này triệt tiêu động lực đầu tư công nghệ chế biến sâu, buộc các nước đang phát triển phải duy trì xuất khẩu nguyên liệu thô với giá trị gia tăng thấp.

Việt Nam cần ưu tiên những giải pháp gì để bảo vệ nền nông nghiệp khi hội nhập kinh tế quốc tế? Việt Nam cần tập trung tối đa nguồn lực vào việc chuẩn hóa hệ thống kiểm dịch động thực vật (SPS), tăng cường áp dụng các chính sách thuộc Hộp màu xanh lá cây để phát triển hạ tầng nông thôn, đồng thời ứng dụng khoa học kỹ thuật và xây dựng hệ thống thông tin dự báo thị trường nhằm nâng cao sức cạnh tranh cho nông sản nội địa.

Kết luận

Nghiên cứu về tự do hóa thương mại nông sản trong khuôn khổ WTO mang lại những kết luận học thuật và thực tiễn cốt lõi sau:

• Khẳng định tự do hóa thương mại nông nghiệp mang lại thặng dư phúc lợi toàn cầu to lớn, trong đó các nước đang phát triển thụ hưởng tới 390 tỷ USD trên tổng số 586 tỷ USD lợi ích ước tính.
• Làm rõ bản chất bóp méo thị trường bắt nguồn từ khoản trợ cấp nội địa vượt 311 tỷ USD và việc duy trì 90% trợ cấp xuất khẩu toàn cầu của các nước công nghiệp phát triển.
• Hệ thống hóa toàn diện các cam kết đàm phán trên cả 3 trụ cột (tiếp cận thị trường, cạnh tranh xuất khẩu, hỗ trợ nội địa) cùng cơ chế đối xử đặc biệt và khác biệt.
• Đánh giá sâu sắc cơ hội mở rộng thị trường và thách thức cạnh tranh gay gắt đối với nền kinh tế Việt Nam, nơi nông nghiệp duy trì sinh kế cho hơn 50% dân số.
• Kiến nghị hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện thể chế tiêu chuẩn SPS/TBT, tích tụ đất đai đến chuyển dịch cơ cấu cây trồng theo hướng nông nghiệp sinh thái.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp khung luận cứ khoa học vững chắc và dự báo lượng hóa các kịch bản tác động thương mại nông sản đa phương. Bước tiếp theo trong lộ trình 2006 - 2010 đòi hỏi các cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp khẩn trương hoàn thiện thể chế kinh tế, đẩy mạnh hiện đại hóa công nghệ chế biến và xây dựng thương hiệu quốc gia. Hãy chủ động nghiên cứu và vận dụng các hàm ý chính sách trong luận văn để tối ưu hóa năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên trường quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài: Nông nghiệp nói chung, nông sản nói riêng là một lĩnh vực quan trọng đối với tất cả các quốc gia, cho dù tỷ trọng của lĩnh vực này trong GDP tỷ lệ nghịch đối với sự phát triển. Dù là nƣớc phát triển hay nƣớc đang phát triển, các quốc gia đều cần phải có và phải đƣợc thoã mãn nhu cầu về lƣơng thực, thực phẩm. Một khi vấn đề lƣơng thực, thực phẩm không đƣợc bảo đảm thì sự ổn định của một quốc gia nói chung, phát triển bền vững nói riêng là khó có thể đảm bảo nếu không nói là không đạt đƣợc.

Đối với các nƣớc đang phát triển nói riêng, vấn đề nông nghiệp và nông sản còn quan trọng hơn bởi vì đây là lĩnh vực mang lại cho họ nhiều lợi ích. Thứ nhất, các mặt hàng xuất khẩu của các nƣớc đang phát triển có tỷ trọng nông sản cao. Trong đó, đối với một số không ít các nƣớc đang phát triển, xuất khẩu nông sản thô vẫn còn lớn. Thứ hai, nông nghiệp là lĩnh vực giải quyết nhiều việc làm nhất cho các nƣớc đang phát triển.

Trong điều kiện tự nhiên nhất, nông nghiệp vốn dĩ là cái nôi cho sự tồn tại và phát triển của loài ngƣời. Thứ ba, là lý do hệ quả từ lý do thứ nhất, xuất khẩu nông phẩm đƣợc coi là nguồn thu ngoại tệ có tiềm năng thực tế nhất của các nƣớc đang phát triển. Một sự suy giảm trong kim ngạch xuất khẩu nông phẩm đều có thể dẫn đến khả năng xấu đi của cán cân vãng lai của các nƣớc đang phát triển. Và do đó cũng làm xấu đi tình hình kinh tế trong nƣớc của những quốc gia này.

Thứ tư, sự tăng trƣởng của lĩnh vực nông nghiệp đƣợc coi là chìa khoá cho sự tăng trƣởng chung của nền kinh tế ở các nƣớc. Sự tăng trƣởng của lĩnh vực nông nghiệp đảm bảo cung cấp nguyên liệu cho các ngành công nghiệp chế biến. Bên cạnh đó, sự phát triển của nông nghiệp và nông thôn tạo nên sự gia tăng cầu về hàng hoá công nghiệp, cả tƣ liệu tiêu dùng lẫn tƣ liệu sản xuất. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 Trong khuôn khổ các vòng đàm phán thƣơng mại đa phƣơng nhằm tạo dựng một hệ thống thƣơng mại toàn cầu, vấn đề nông nghiệp chỉ mới đƣợc đƣa vào các vòng đàm phán kể từ vòng Urugoay (1986 - 1994).

Trƣớc đó, vấn đề nông nghiệp chƣa đƣợc đƣa vào các vòng đám phán đa phƣơng, nếu có cũng chỉ dừng lại ở mức độ chi tiết nhỏ của một số mặt hàng cụ thể. Cho đến trƣớc vòng Urugoay, chỉ có vấn đề thịt bò và sản phẩm từ sữa đạt đƣợc việc ký Hiệp định (vòng Tokyo 1973 - 1979). Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, tỷ trọng nông nghiệp trong GDP hàng năm vẫn còn cao. Bên cạnh đó, lĩnh vực nông nghiệp vẫn đang là kế sinh nhai của hơn năm mƣơi phần trăm dân số Việt Nam.

Sự chuyển biến về tự do hoá thƣơng mại nông sản sau các vòng đàm phán trong khuôn khổ WTO hiện nay chắc chắn sẽ có những tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế Việt Nam nói chung cũng nhƣ đến đời sống của ngƣời làm nông nghiệp. Với những lý do trên, ngƣời viết lựa chọn đề tài "Tự do hoá thương mại nông sản trong khuôn khổ WTO và tác động đối với các nước đang phát triển" với hy vọng góp phần dự báo tác động đối với nông nghiệp ở các nƣớc đang phát triển của các Hiệp định trong khuôn khổ WTO. Tình hình nghiên cứu: Cho đến nay, vấn đề nông nghiệp và tự do hoá thƣơng mại nông sản trong khuôn khổ Tổ chức Thƣơng mại Thế giới - WTO vẫn còn là một lĩnh vực mới mẻ. Số lƣợng các công trình, báo cáo chuyên đề hay các bài nghiên cứu về lĩnh vực này vẫn còn ít.

Là một nƣớc đang phát triển, hiện đang thực hiện các vòng đàm phán để gia nhập Tổ chức Thƣơng mại Thế giới, tại Việt Nam việc nghiên cứu vấn đề này vẫn còn mới. Số lƣợng các công trình nghiên cứu về lĩnh vực này cũng chƣa nhiều. Trong điều kiện đó, các công trình nghiên cứu về tự do hoá thƣơng mại nông sản trong khuôn khổ WTO và TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 tác động đối với các nƣớc đang phát triển hầu nhƣ chƣa giành đƣợc sự quan tâm thích đáng. Một số tác phẩm, công trình nghiên cứu gần đây nhất cũng chỉ mới đề cập đến vấn đề này ở những khía cạnh khác.

Tác giả Nghiêm Thị Hồng Nhung trong luận văn thạc sỹ của mình chỉ mới nghiên cứu vấn đề nông nghiệp trong WTO ở góc độ chính sách nông nghiệp của Việt Nam. Các báo cáo chuyên đề của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn và Bộ Thƣơng Mại cũng chỉ đề cập đến vấn đề nông nghiệp và thƣơng mại nông sản ở khía cạnh tác động đến Việt Nam và lộ trình tham gia vào liên kết kinh tế quốc tế của lĩnh vực kinh tế này. Trong lúc đó, các chuyên khảo, bài viết của các tác giả Dominique Bureau, Jean Christophe Bureau lại đề cập đến khía cạnh chính sách nông nghiệp của các nƣớc phát triển nói chung và các nƣớc EU nói riêng. Hai tác giả Merlinda D.

Ingco and John D. Nash lại nghiên cứu về nông nghiệp dƣới góc độ hệ thống thƣơng mại thế giới nói chung. Bên cạnh đó, một số lƣợng không nhỏ các chuyên đề của các tác giả phƣơng Tây viết về vấn đề tự do hoá nông sản cũng nhƣ những tác động đối với các nƣớc đang phát triển. Tuy nhiên, các công trình đó cũng chỉ là quan điểm của các tác giả phƣơng Tây.

Cách nhìn nhận sự tác động đó của họ bắt nguồn từ cách tiếp cận, từ một khía cạnh, thế giới quan khác. Vì vậy, tôi quyết định lựa chọn đề tài này với mục đích tìm hiểu tác động của Hiệp định Nông nghiệp và tự do hoá thƣơng mại nông sản trong khuôn khổ WTO đối với các nƣớc đang phát triển. Mục đích nghiên cứu: Với lý do đã nói ở trên, mục đích của ngƣời viết khi lựa chọn đề tài này là nhằm đánh giá tác động của tiến trình tự do hoá thƣơng mại nông sản đối với các nƣớc đang phát triển. Trên cơ sở đó, đƣa ra các kiến nghị giải pháp đối với Việt Nam trong bối cảnh chung của WTO.

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đối tƣợng nghiên cứu: Với mục đích nghiên cứu nhƣ trên, đối tƣợng nghiên cứu của đề tài này là tự do hoá thƣơng mại nông sản thông qua các cuộc đàm phán về nông nghiệp trong khuôn WTO bắt đầu từ 1995 cho đến nay và những tác động của chúng đến các nƣớc đang phát triển. Phƣơng pháp nghiên cứu: Đề tài đƣợc thực hiện bằng một sự kết hợp các phƣơng pháp nghiên cứu của kinh tế học, kinh tế quốc tế và kinh tế phát triển. Trong đó, chủ yếu là các phƣơng pháp phân tích, tổng hợp, so sánh.

Những đóng góp của luận văn: Với đề tài nghiên cứu này, ngƣời viết mong muốn đề tài này có đƣợc những đóng góp sau: Một là, luận giải cơ sở khoa học và thực tiễn của tự do hoá nông sản, đặc biệt là những lợi ích của các nƣớc đang phát triển xuất khẩu nông sản. Hai là, trên cơ sở phân tích những nội dung chủ yếu của các cuộc đàm phán về tự do hoá thƣơng mại nông sản trong khuôn khổ WTO, đánh giá đƣợc tác động của quá trình tự do hoá thị trƣờng nông sản thế giới đến các nƣớc đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Ba là, đƣa ra một số kiến nghị giải pháp đối với Việt Nam, nhằm chuẩn bị tham gia hiệu quả vào tiến trình tự do hoá thƣơng mại nông sản trong khuôn khổ WTO. Bố cục của luận văn: Với lý do lựa chọn và mục đích nghiên cứu nói trên, đề tài này có bố cục gồm 3 chƣơng và một phần kiến nghị đối với Việt Nam.

Bố cục chính của luận văn nhƣ sau: CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA TỰ DO HOÁ THƢƠNG MẠI NÔNG SẢN (LUAN.te TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 CHƢƠNG 2. MỘT SỐ NỘI DUNG CỦA CÁC CUỘC ĐÀM PHÁN VỀ TỰ DO HOÁ THƢƠNG MẠI NÔNG SẢN TRONG KHUÔN KHỔ WTO CHƢƠNG 3. TÁC ĐỘNG CỦA TỰ DO HOÁ THƢƠNG MẠI NÔNG SẢN ĐẾN CÁC NƢỚC ĐANG PHÁT TRIỂN Với sự lựa chọn đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu nhƣ trên, đề tài này không tránh khỏi một số khó khăn làm hạn chế đến kết quả nghiên cứu và tham vọng của ngƣời viết.

Đó là, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu trải rộng trên phạm vi toàn cầu, những khó khăn về nguồn số liệu (các số liệu có nhiều nguồn gốc, chủ yếu là từ số liệu thống kê của các tổ chức quốc tế nhƣ WB, WTO, FAO .); do có nhiều nguồn tra cứu nên dẫn tới việc tính nhất quán của các tài liệu không cao. Bên cạnh đó, các tài liệu cũng đƣợc truy cập với một số lƣợng đáng kể từ các trang web (nên không có bản cứng) cũng có thể là một trở ngại. Cuối cùng, cho phép tôi đƣợc gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy giáo Phó Giáo sƣ - Tiến sĩ Lê Bộ Lĩnh, ngƣời đã hƣớng dẫn tôi hoàn thành luận văn này. Trong quá trình nghiên cứu dƣới sự hƣớng dẫn của thầy, tôi đã học hỏi thêm đƣợc những kinh nghiệm bổ ích.

Tôi cũng xin đƣợc nói lời cảm ơn đối với gia đình, các đồng nghiệp và cơ quan Sở Kế hoạch và Đầu tƣ Nghệ An - nơi tôi công tác - đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập! ***** (LUAN.te TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 6 CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN CỦA TỰ DO HOÁ THƢƠNG MẠI NÔNG SẢN 1. 1 Cơ sở lý thuyết của vấn đề tự do hoá thương mại Từ thế kỷ XVI, việc giao lƣu buôn bán giữa các nƣớc phát triển một cách mạnh mẽ. Tuy nhiên, với sự ra đời của chủ nghĩa trọng thƣơng, việc xuất khẩu đƣợc khuyến khích trong khi nhập khẩu lại bị hạn chế.

Cùng với sự phát triển của kinh tế thế giới, các chính sách hạn chế nhằm hạn chế nhập khẩu trong lúc khuyến khích xuất khẩu - chính sách thƣơng mại - đƣợc áp dụng. Có thể hiểu rằng chính sách thƣơng mại là tập hợp các biện pháp thuế quan và phi thuế quan nhằm điều tiết lƣợng hàng hoá xuất nhập khẩu tại thị trƣờng của một nƣớc. Việc áp dụng các chính sách thƣơng mại trên thực tế nhằm mục đích ngăn cản hàng nhập khẩu là chủ yếu. Năm 1776, trong tác phẩm "Của cải của các dân tộc", A.Smith đã cho rằng, chìa khoá của sự giàu có và quyền lực của các quốc gia là tăng trƣởng kinh tế.