Chương 1 MỘT SỐ VẦN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI PHẠM VỀ CHỨC VỤ 1. Khái niệm, đặc điểm của trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về chức vụ 1. Khái niệm trách nhiệm hình sự Trong khoa học xã hội, thuật ngữ “trách nhiệm” được hiểu là nghĩa vụ tất yếu phải hoàn thành hoặc việc gánh chịu hậu quả của hành vi gây ra hay vì một nguyên nhân nào đó. Cụ thể, theo Từ điển tiếng Việt, “trách nhiệm” được hiểu theo hai nghĩa.
Nghĩa thứ nhất trách nhiệm là “phần việc được giao cho hoặc coi như được giao cho, phải đảm bảo làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phần hậu quả” hay còn được hiểu là nghĩa vụ, bổn phận của một người trước người khác, trước xã hội hoặc Nhà nước. Nghĩa thứ hai, trách nhiệm là “sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu phần hậu quả” hay có thể hiểu trách nhiệm là hậu quả bất lợi mà một người phải gánh chịu trước người khác, trước xã hội hoặc Nhà nước do đã có hành vi vi phạm nghĩa vụ, bổn phận nào đó [15, tr. Trách nhiệm pháp lý, trong đó có trách nhiệm hình sự, được dùng theo nghĩa thứ hai. Trách nhiệm pháp lý là một loại quan hệ pháp luật đặc biệt giữa nhà nước (thông qua các cơ quan có thẩm quyền) với chủ thể vi phạm pháp luật, trong đó bên vi phạm pháp luật phải gánh chịu những hậu quả bất lợi, những biện pháp cưỡng chế nhà nước được quy định ở phần chế tài trong các quy định pháp luật và bao gồm bốn loại: trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm vật chất và trách nhiệm kỷ luật nhà nước.
Trong đó, trách nhiệm hình sự là hình thức trách nhiệm mà ở đó người phạm tội sẽ phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi với mức độ nghiêm khắc nhất là hình phạt. Dưới góc 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com độ khoa học pháp lý, khái niệm trách nhiệm hình sự được các nhà nghiên cứu tiếp cận dưới một số góc độ sau: Theo GS. Đào Trí Úc: Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc phạm tội, thể hiện ở chỗ người đã gây ra tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình trước nhà nước [45, tr. Đỗ Ngọc Quang: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý, là trách nhiệm của người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong pháp luật hình sự bằng một hậu quả bất lợi do Tòa án áp dụng tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà người đó đã thực hiện [22, tr.
Nguyễn Ngọc Hòa và PGS. Lê Thị Sơn có quan điểm: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý bao gồm nghĩa vụ phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu sự kết tội, chịu biện pháp cưỡng chế của trách nhiệm hình sự (hình phạt, biện pháp tư pháp) và chịu mang án tích [29, tr. Lê Cảm cho rằng: Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng đối với người phạm tội một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do luật hình sự quy định [5, tr. Trịnh Tiến Việt có quan điểm: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lý và là hậu quả pháp lý bất lợi của việc thực hiện tội phạm và được thể hiện bằng việc áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế của Nhà nước do BLHS quy định đối với người phạm tội [49, tr.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, về bản chất, các quan điểm nói trên đều thống nhất khẳng định: (i) Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lý; (ii) Trách nhiệm hình sự gắn liền với việc thực hiện hành vi phạm tội và (iii) Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lý của việc phạm tội, thể hiện ở chỗ người đã gây ra tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình trước nhà nước. Bên cạnh đó, để hiểu đúng thuật ngữ trách nhiệm hình sự, từ đó làm cơ sở cho việc nhận thức đúng về trách nhiệm hình sự đối với một nhóm tội cụ thể, trong đó có trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về chức vụ, cần phân biệt khái niệm này với khái niệm nghĩa vụ pháp lý hình sự. Về bản chất, nghĩa vụ pháp lý hình sự và trách nhiệm pháp lý hình sự là khác nhau. Khi đề cập đến nghĩa vụ pháp lý của một người là đề cập đến khả năng người đó có thể phải chịu trách nhiệm pháp lý, còn khi nói đến trách nhiệm pháp lý hình sự của một người chính là nói đến việc buộc phải thực hiện nghĩa vụ pháp lý của người đó.
Trách nhiệm hình sự, với tính cách là một dạng của trách nhiệm pháp lý, không phải là nghĩa vụ mà một người có thể phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi do việc người đó thực hiện tội phạm mà chính là việc phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi của người phạm tội trước Nhà nước trong tình trạng bị cưỡng chế do việc người đó đã thực hiện tội phạm. Thời điểm người phạm tội thực hiện tội phạm là thời điểm bắt đầu phát sinh mối quan hệ pháp luật hình sự giữa Nhà nước và người phạm tội. Từ khi đó, Nhà nước có quyền áp dụng các biện pháp cưỡng chế cần thiết, có quyền buộc người phạm tội phải chịu trách nhiệm hình sự. Người phạm tội có nghĩa vụ phải chịu các biện pháp cưỡng chế, chịu trách nhiệm hình sự do Nhà nước áp dụng.
Nhưng nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm hình sự của người phạm tội sẽ không được thực hiện trên thực tế nếu tội phạm không bị phát hiện, tội phạm đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc người phạm tội được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của luật hình sự. Người phạm tội có thể phải chịu trách nhiệm 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình sự và có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Giống với người phải chịu trách nhiệm hình sự, người được miễn trách nhiệm hình sự là người đã thực hiện tội phạm, nghĩa là đã thực hiện hành vi thỏa mãn các dấu hiệu của một cấu thành tội phạm được luật hình sự quy định. Từ thời điểm thực hiện tội phạm, người phạm tội có nghĩa vụ phải gánh chịu hậu quả bất lợi là trách nhiệm hình sự, nhưng vì có những căn cứ để được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định của luật hình sự, người đó lại được miễn trách nhiệm hình sự.
Đối với người được miễn trách nhiệm hình sự, nghĩa vụ phải chịu hậu quả bất lợi đã không trở thành hậu quả bất lợi thực tế mà người đó phải chịu. Như vậy, trách nhiệm hình sự chỉ có thể áp dụng đối với người phạm tội nhưng không có nghĩa người phạm tội nào cũng đều phải chịu trách nhiệm hình sự. Trong nhiều trường hợp, theo quy định của pháp luật hình sự, người phạm tội không bị buộc phải chịu trách nhiệm hình sự. Do vậy, không thể đồng nhất nghĩa vụ phải chịu trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hình sự mà một người phải chịu trên thực tế do việc thực hiện tội phạm.
Mặt khác, trong các loại trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm pháp lý hình sự là loại trách nhiệm pháp lý mà ở đó người phạm tội phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi, nghiêm khắc nhất, khi so sánh với các loại trách nhiệm pháp lý khác, bao gồm: trách nhiệm hành chính, trách nhiệm vật chất và trách nhiệm kỷ luật nhà nước, thì giữa chúng có những điểm giống và khác nhau. Cụ thể: Trách nhiệm hình sự giống với các dạng trách nhiệm pháp lý khác ở chỗ chúng đều là hậu quả pháp lý của việc thực hiện hành vi vi phạm một hoặc nhiều quy định của ngành luật tương ứng; được xác định bằng một trình tự nhất định do ngành luật tương ứng quy định; được đảm bảo thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà nước trong một văn bản của cơ quan tương ứng có thẩm quyền nhân danh nhà nước; chỉ do nhà nước mà đại diện là cơ quan (người) tương ứng có thẩm quyền áp dụng đối với người bị coi là có lỗi và có 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng lực chịu trách nhiệm pháp lý được quy định trong ngành luật tương ứng; có các mức độ nặng hoặc nhẹ khác nhau tương ứng với tính chất và mức độ vi phạm cũng như các tình tiết cụ thể của vụ việc và nhân thân người vi phạm. Sự khác nhau của trách nhiệm hình sự với các dạng trách nhiệm pháp lý khác: Thứ nhất, về cơ sở phát sinh: trách nhiệm hình sự chỉ phát sinh khi có việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà BLHS quy định là tội phạm; trong khi đó, các dạng trách nhiệm pháp lý khác phát sinh khi có việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội vi phạm đến một hoặc nhiều quy định của ngành luật tương ứng. Thứ hai, về hậu quả pháp lý của việc áp dụng trách nhiệm pháp lý tương ứng: đối với trách nhiệm hình sự, chủ thể của hành vi vi phạm bị xử lý bằng chế tài pháp lý hình sự khác nhau và còn phải mang án tích trong một thời gian nhất định (nếu bị áp dụng hình phạt); ở các dạng trách nhiệm pháp lý khác, chủ thể của hành vi vi phạm bị xử lý bằng một hoặc nhiều chế tài pháp lý khác nhau do ngành luật tương ứng quy định và một số hạn chế nhất định về quyền.
Thứ ba, mức độ nghiêm khắc của dạng trách nhiệm pháp lý tương ứng: trách nhiệm hình sự là nghiêm khắc nhất so với tất cả các dạng trách nhiệm pháp lý khác vì tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm bao giờ cũng cao hơn cả; các dạng pháp lý khác thông thường ít nghiêm khắc hơn trách nhiệm hình sự vì tính nguy hiểm cho xã hội của vi phạm pháp luật phi hình sự bao giờ cũng nhỏ hơn so với tội phạm. Thứ tư, về chủ thể có thẩm quyền áp dụng: chỉ có Nhà nước mà đại diện là cơ quan tư pháp hình sự có thẩm quyền căn cứ vào giai đoạn tố tụng hình sự cụ thể; các dạng trách nhiệm pháp lý khác do nhà nước mà đại diện là cơ quan có thẩm quyền được quy định trong từng ngành luật tương ứng.