Khóa luận tốt nghiệp luật học trách nhiệm của hội đồng nhân dân trong hoạt động giám sát đối với văn bản quy phạm pháp luật

Khóa luận nghiên cứu trách nhiệm của Hội đồng nhân dân trong giám sát văn bản quy phạm pháp luật, đánh giá vai trò và hiệu quả giám sát.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: Nguyễn Ngọc Bích
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật
• Đề tài: Trách nhiệm của Hội đồng nhân dân trong hoạt động giám sát đối với văn bản quy phạm pháp luật
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của trách nhiệm giám sát

Trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân đối với văn bản quy phạm pháp luật là một chức năng quan trọng trong hệ thống quyền lực Nhà nước Việt Nam. Đây là biểu hiện của quyền lực nhân dân thông qua các đại biểu được bầu chọn, nhằm đảm bảo tính hợp pháp và hiệu lực của các quy phạm pháp luật được ban hành. Hội đồng nhân dân thực hiện giám sát đối với các văn bản được ban hành bởi Chính phủ, Ủy ban nhân dân và các cơ quan hành chính khác, góp phần duy trì kỷ luật pháp luật và bảo vệ quyền lợi của nhân dân. Vai trò này không chỉ mang tính kiểm soát mà còn mang tính xây dựng, giúp cải thiện chất lượng của các văn bản quy phạm trong hệ thống pháp luật Việt Nam.

1.1. Khái niệm trách nhiệm giám sát

Trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân là quyền và nghĩa vụ pháp lý của các đại biểu nhân dân trong việc kiểm tra, đánh giá tính hợp pháp và hiệu quả của văn bản quy phạm pháp luật. Đây là một trong những chức năng cơ bản của Hội đồng nhân dân, được quy định trong Hiến pháp và các luật liên quan, nhằm đảm bảo rằng các quy phạm pháp luật được ban hành đúng thẩm quyền, không trái với pháp luật cấp cao hơn và phục vụ lợi ích công cộng.

1.2. Đối tượng giám sát của Hội đồng nhân dân

Văn bản quy phạm pháp luật là đối tượng chính của hoạt động giám sát, bao gồm các quy phạm được ban hành bởi Ủy ban nhân dân, các bộ ngành, và các cơ quan hành chính khác ở các cấp. Hội đồng nhân dân có quyền giám sát để đảm bảo các văn bản quy phạm tuân thủ đúng thẩm quyền, không trái với pháp luật, và đem lại hiệu quả trong thực hiện quản lý nhà nước.

II. Nội dung và phạm vi hoạt động giám sát

Nội dung hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân đối với văn bản quy phạm pháp luật rất đa dạng và toàn diện. Hội đồng nhân dân kiểm tra tính hợp pháp về hình thức, thủ tục ban hành quy phạm pháp luật, bao gồm việc xem xét liệu văn bản quy phạm có được ban hành đúng theo thẩm quyền hay không. Ngoài ra, Hội đồng nhân dân còn giám sát nội dung của quy phạm pháp luật, đảm bảo rằng chúng không trái với pháp luật cấp cao hơn và phục vụ đúng mục đích công cộng. Phạm vi giám sát bao trùm toàn bộ quá trình từ khâu xây dựng, ban hành đến thi hành văn bản quy phạm pháp luật, tạo nên một cơ chế giám sát toàn diện và hiệu quả.

2.1. Kiểm tra tính hợp pháp của văn bản quy phạm

Hội đồng nhân dân kiểm tra xem văn bản quy phạm pháp luật có được ban hành đúng thẩm quyền, đúng thủ tục hay không. Giám sát này bao gồm việc xem xét các quy phạm được ban hành có tuân thủ các yêu cầu về hình thức, công bố, lưu trữ hay không. Đó là một khía cạnh quan trọng để đảm bảo chất lượng và hiệu lực của quy phạm pháp luật trong hệ thống pháp luật.

2.2. Đánh giá nội dung và hiệu quả thực hiện

Ngoài kiểm tra hình thức, Hội đồng nhân dân còn giám sát nội dung của văn bản quy phạm pháp luật để đảm bảo tính khoa học, hợp lý và hiệu quả thực hiện. Hội đồng nhân dân kiểm tra xem quy phạm có phù hợp với nhu cầu xã hội, có đem lại kết quả mong muốn hay không, góp phần cải thiện chất lượng quy phạm pháp luật.

III. Thực trạng pháp luật hiện hành

Hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay có những quy định khá chi tiết về hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân đối với văn bản quy phạm pháp luật. Hiến pháp 2013, Luật Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân (2015) cùng các văn bản quy phạm khác đã xác định rõ ràng quyền hạn và trách nhiệm của Hội đồng nhân dân trong lĩnh vực này. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc thực hiện trách nhiệm giám sát vẫn còn gặp nhiều thách thức. Một số quy phạm pháp luật chưa được công bố rộng rãi, khiến Hội đồng nhân dân gặp khó khăn trong việc thực hiện giám sát. Ngoài ra, năng lực của một số đại biểu Hội đồng nhân dân vẫn chưa đủ để thực hiện giám sát hiệu quả đối với những quy phạm phức tạp.

3.1. Các quy định pháp luật hiện hành

Pháp luật Việt Nam quy định Hội đồng nhân dân có quyền giám sát Ủy ban nhân dân và các cơ quan khác trong việc ban hành quy phạm pháp luật. Cơ chế giám sát này được thực hiện thông qua các cuộc họp, báo cáo, và các hình thức giám sát khác. Các nguyên tắc giám sát được xác định rõ ràng nhằm đảm bảo tính công bằng, minh bạch trong hoạt động giám sát.

3.2. Những hạn chế trong thực tiễn

Mặc dù pháp luật đã quy định rất rõ về trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân, nhưng trong thực tiễn vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Thiếu thông tin về quy phạm pháp luật, khó khăn trong tiếp cận văn bản, và thiếu kỹ năng chuyên môn của một số đại biểu là những nguyên nhân chính gây cản trở hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân.

IV. Giải pháp cải thiện trách nhiệm giám sát

Để nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân đối với văn bản quy phạm pháp luật, cần phải thực hiện các biện pháp toàn diện. Thứ nhất, cần hoàn thiện pháp luật để tạo điều kiện thuận lợi cho giám sát, bao gồm việc quy định chi tiết hơn về quyền hạn, nhiệm vụ và cách thức giám sát. Thứ hai, cần tăng cường công bố thông tin về quy phạm pháp luật để Hội đồng nhân dân có cơ hội giám sát hiệu quả. Thứ ba, cần đầu tư vào đào tạo, nâng cao năng lực cho các đại biểu Hội đồng nhân dân để họ có khả năng giám sát những quy phạm phức tạp. Cuối cùng, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Hội đồng nhân dân và các cơ quan liên quan để giám sát được thực hiện một cách hiệu quả và có tính xây dựng.

4.1. Hoàn thiện khung pháp lý

Cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật liên quan đến giám sát của Hội đồng nhân dân bằng cách sửa đổi, bổ sung các quy định để làm rõ hơn quyền hạn, nhiệm vụ và trình tự giám sát. Các quy phạm pháp luật cần phải quy định chi tiết hơn về các tiêu chí đánh giá quy phạm, quy trình giám sát và các biện pháp xử lý khi phát hiện quy phạm vi phạm.

4.2. Nâng cao năng lực và xây dựng cơ chế phối hợp

Cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng cho các đại biểu Hội đồng nhân dân về kiến thức pháp luật, kỹ năng giám sát và công nghệ thông tin. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Hội đồng nhân dân và các cơ quan hành chính để giám sát được thực hiện hiệu quả, có tính xây dựng và công bằng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE TRÁCH NHIEM CUA HỘI DONG NHÂN DAN TRONG HOAT ĐỘNG GIAM SAT DOI VOI VAN BAN QUY PHAM PHAP LUAT 1. Khái niệm trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân đối với văn bản quy phạm pháp luật 1. Khái quát về văn bản quy phạm pháp luật Văn bản quy phạm pháp luật (QPPL) là công cụ, phương tiện quan trọng để cơ quan Nhà nước thể chế hóa các đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Đây đông thời cũng là cơ sở pháp lý để điều hoạt động của các cơ quan Nhà nước, tổ chức, cá nhân.

Vì vậy, việc ban hành văn bản QPPL đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một hệ thong pháp luật vững mạnh, hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động quản lý của cơ quan Nhà nước. Khái niệm văn bản QPPL được quy định lần đầu tiên tại Điều 1 của Luật Ban hành văn bản QPPL năm 1996: “Van ban do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo thủ tục, trình tự luật định, trong đó có các quy tắc xử sự chung, được Nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội theo định hướng xã hội chú nghĩa”; quy định này đã nhiều lần được sửa đổi, bổ sung, thay thé (vào các năm 2002, năm 2004 và năm 2008). Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện quy định này gây nhiều sự tranh luận, nhất là khi phát sinh những vẫn đề mới về tính chất của quy tắc xử sự chung; phạm vi không gian áp dụng (không gian về địa lý, ngành, lĩnh vực, đối tượng áp dụng); tính chất, hình thức văn ban (phân biệt giữa hình thức văn bản QPPL với văn bản chỉ đạo, điều hành, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ thuộc nganh);. Nhằm khắc phục những hạn chế nêu trên, Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2015 đã được ban hành, tách khái niệm “Văn bản quy phạm pháp luật” và khái niệm “quy phạm pháp luật”.

Việc khắc phục hạn chế đã được giữ nguyên tại Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2025. Cụ thé, khoán 1 Điều 3 Luat ban hanh van ban QPPL nam 2025 đã quy định “gay phạm pháp luật là quy tắc xử sự chung, có hiệu lực bắt buộc chung, được áp dung lặp di lặp lại nhiều lan đối với cơ quan, tô chức, cả nhân trong phạm vi cả nước hoặc don vị hành chỉnh nhất định, do cơ quan nhà nước, người có thẩm quyên quy định trong Luật này ban hành và được Nhà nước bảo đâm thực hiện ”. Đồng thời cũng đưa ra định nghĩa văn bản QPPL tại Điều 2 Luật này như sau: “Van ban quy phạm pháp luật là văn bản có chứa quy phạm pháp luật, được ban hành đúng thẩm 6 quyên, hình thức, trình tự, thủ tục theo quy định của Luật nay”. Như vậy một văn ban được xem là văn bản quy phạm pháp luật khi có chứa đựng quy phạm pháp luật đồng thời phải được ban hành theo đúng thấm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục quy định trong Luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025.

Luật Ban hành văn bản QPPL năm 2025 được Quốc hội khóa XV tại Kỳ họp bất thường lần thứ 9 thông qua ngày 19/02/2025 và có hiệu lực thi hành kế từ ngày 01/4/2025 gồm 09 chương và 72 điều (giảm § chương, 101 điều so với Luật năm 2015, giảm tương ứng với 53% số chương và 58,4% số điều). Theo định nghĩa và quy định của pháp luật hiện hành, văn bản QPPL gồm 4 đặc điểm như sau: Thứ nhất, văn bản QPPL là văn bản do cơ quan Nhà nước, người có thẩm quyén ban hành và dam bảo thực hiện. Cơ quan nhà nước có thẳm quyền ban hành văn bản QPPL theo quy định của Luật ban hành văn bản QPPL năm 2025 bao gồm: (1) Ở Trung wong có Quốc hội, Uy ban thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ. Bên cạnh đó, một số văn bản QPPL được ban hành bởi sự phối hợp giữa các cơ quan nhà nước với nhau hoặc giữa cơ quan nhà nước có thâm quyền với cơ quan trung ương của tổ chức chính trị - xã hội như: Nghị quyết liên tịch giữa Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam; Thông tư liên tịch giữa Chánh án tòa án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dan tối cao, Tổng kiểm toán nhà nước, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ.

Thit hai, nội dung của văn bản QPPL là các QPPL được áp dụng nhiều lần trong thực tiễn và là cơ sở để ban hành các văn bản áp dụng pháp luật và các văn bản chính thông dụng. Các QPPL được áp dụng đối với các đối tượng được các QPPL đó điều chính. QPPL có tính bắt buộc chung, quy phạm này đảm báo tuân thú và thực hiện cưỡng chế nhà nước. Quy tắc xứ sự được áp dụng nhiều lần khi chủ thể này trong tình huống đó phải thực hiện cách xử sự đã quy định, khi chủ thể khác đặt vào tình huống đó cũng phái thực hiện như vậy.

Nhà nước có thé sứ dụng lực lượng công quyền dé đảm bao cho việc áp dụng QPPL bằng áp dụng các chế tài. Thứ ba, văn ban QPPL được ban hành theo hình thức do pháp luật quy định. Theo đó, văn ban QPPL phái có đủ và trình bày đúng các yếu t6 được quy định như: quốc hiệu, tiêu ngữ, tên cơ quan ban hành; SỐ, ký hiệu văn bản; địa danh, thời gian ban hành; tên văn bản; trích yếu nội dung: chữ ký, nơi nhận. Cơ quan, người có thâm quyền ban hành văn bản QPPL phải tuân thủ đầy đủ những quy định về thủ tục xây dựng, ban hành và đăng thông báo, đưa tin hoặc công bố văn bản theo quy định của pháp luật.

Thứ tu, trình tự và thủ tục ban hành tuân theo quy định của Luật ban hành văn bản QPPL năm 2025. Văn bản QPPL được ban hành theo thứ tự do luật định, theo thứ tự: lập chương trình xây dựng văn bản QPPL; soạn thảo, lay ý kiến đóng góp; thẩm định, thâm tra; trình, thông qua, ký chứng thực và ban hành.! Đặc điểm này được thé hiện ở chỗ, Luật ban hành văn bản QPPL năm 2025 và các văn ban hướng dẫn thực hiện đã quy định cụ thể trình tự, thủ tục xây dựng, ban hành văn bản QPPL của các cơ quan nhà nước, cá nhân có thầm quyền ở trung wong và địa phương theo trình tự, thủ tục thông thường và rút gọn. Khái niệm trách nhiệm giám sát của Hội đồng nhân dân doi với văn bản quy phạm pháp luật Trách nhiệm giám sát của HĐND là sự kết hợp giữa giám sát của HĐND, cơ quan đại biểu của nhân dân ở địa phương gắn với trách nhiệm của cơ quan này. Thuật ngữ giám sát theo Đại từ điển Tiếng Việt là “theo đõi, kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ ”?.

Dưới cách hiểu thông thường, giám sát là việc theo dõi, xem xét các chủ thé quản lý có quyền theo dõi đối với các chủ thé bị theo dõi dé đưa ra các nhận định, đánh giá về hoạt động của các chủ thé bị theo đối. Dưới góc độ pháp lý, từ điển Luật học “giđm sát là sự theo đỗi, quan sát hoạt động mang tinh chủ động thường xuyên, liên tục và sẵn sàng tác động bằng các biện pháp tích cực để buộc và hướng hoạt động của các đối tượng chịu sự giám sát đi đúng quỹ đạo, quy chế nhằm đạt được mục đích, hiệu quả đã định từ trước, dam bảo pháp luật được tuân thủ nghiêm chỉnh "°. Trong hoạt động của bộ may nhà nước, giám sat thường được hiểu là hoạt động của các cơ quan quyền lực nhà nước (Quốc hội, HĐND), các tổ chức xã hội và mọi công dân nhằm đảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong quản lý nhà nước và quản lý xã hội. Theo ! Trường Đại học Luật Hà Nội (2020), Giáo trình Xây dung văn bản pháp luật, Nxb Tư Pháp, tr.20 ? Nguyễn Như Ý (1999), Đại từ điển Tiếng Việt, Nxb.

Văn hóa — Thông tin 3 Viện Khoa học pháp lí, Bộ Tư pháp, Từ điển Luật học (2006), Nxb. Từ điển bách khoa, Nxb Tư pháp 8 nghĩa đó, hoạt động giám sát gắn liền với sự ra đời của nhà nước và pháp luật. Ở Việt Nam, thực thi dân chủ thông qua những giá trị phố quát nhăm kiểm soát quyền lực ở lĩnh vực công quyền hay các chủ thể xã hội đều bắt nguồn từ quyền lực thuộc về Nhân dân, trong đó có giám sát quyền lực nhà nước ở trung ương của Quốc hội và giám sát ở địa phương của Hội đồng nhân dân.Š Nguyên tắc cơ bản và bất biến trong xây dựng bộ máy nhà nước mà Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh khang định là mọi quyền lực thuộc Nhân dân. Sắc lệnh 63/SL do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký vào ngày 22/11/1945 đã cụ thé hóa mối quan hệ giữa Ủy ban hành chính (sau này là Ủy ban nhân dân) với HĐND cấp tinh, giữa HĐND cấp tỉnh và chính quyền cấp trên (cấp kỳ, trung ương).

Hiến pháp năm 1946 quy định rõ hơn về việc thành lập HĐND từ cấp xã đến cấp tỉnh. Ngày 31/5/1958, Quốc hội nước Việt Nam dân chủ Cộng hòa khóa I thông qua Luật Tổ chức chính quyền địa phương, theo đó HĐND là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương do nhân dân bầu ra. Tính quyền lực nhà nước của HĐND được thể hiện ở chỗ, HĐND là cơ quan do nhân dân bầu ra, thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm sự lãnh đạo thống nhất của trung ương đồng thời phát huy quyền chủ động, sáng tạo của dia phương.Š Cụm từ “gidm sat” lần đầu tiên được sử dụng dé quy dinh vé nhiém vu, quyén hạn của HĐND được ghi nhận tại Hiến pháp năm 1980, quy định tại khoản 12 Điều 115: “Trong phạm vi nhiệm vụ và quyên hạn của mình, giảm sát việc tuân theo pháp luật của các cơ quan, xí nghiệp và các tổ chức khác của cấp trên ở địa phương ”. Chễ định giám sát được quy định một cách có hệ thống và toàn diện ở luật tại Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 và Luật hoạt động giám sát của Quốc hội và HĐND năm 2015, trong đó có các quy định về quyền giám sát của HĐND.