Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ CÁC HỌC THUYẾT CHÍNH TRỊ 1. Khái niệm Lịch sử các học thuyết chính trị là lịch sử các hệ luận cơ bản về bản chất và hình thức thể hiện của các chính thể. Các hệ luận cơ bản này lại chính là những nhận thức và những cách đánh giá về các thiết chế nhà nước từ khi chúng mới xuất hiện. Vì vậy, hoàn toàn có thể nhận thấy rằng lịch sử các học thuyết chính trị là bộ phận không thể tách rời của khoa học lý luận về nhà nước pháp quyền.
Trên quan điểm duy vật lịch sử, chúng ta có thể thấy được hoàn cảnh xuất hiện và phát triển của các học thuyết chính trị. Hoàn cảnh xuất hiện của chúng là quá trình hình thành và phát triển của xã hội và nhà nước thông qua “cuộc va chạm không khoan nhượng về quyền lợi giữa các giai cấp xã hội. Sự “va chạm” mang tính lịch sử đó làm nảy sinh những quan điểm chính trị bao gồm: nhận thức về bản thân sự vận động các quan hệ xã hội, nguyên tắc và nội dung sự vận động đó qua thiết chế chính trị và hệ thống các quy phạm pháp luật. Từ nhận thức này, trong nội dung các học thuyết chính trị còn hàm chứa những ý tưởng khác nhau (thậm chí mâu thuẫn nhau) về tính hợp lý của chính thể.
Đó là những ý tưởng mà mục đích là sự vươn tới hoàn thiện thiết chế nhà nước phù hợp với quyền lợi của từng giai cấp có những hệ luận chính trị khác nhau. Các học thuyết chính trị không phát triển ngoài quy luật phát triển tương xứng với sự phát triển của nhà nước ở từng thời kỳ lịch sử cụ thể. Nói một cách khác, từ thời kỳ cổ đại, khi nhà nước mới xuất hiện ở trạng thái sơ khai thì chính là lúc các học thuyết lần lượt phát sinh với những nội dung hạn hẹp. Trải qua các thời kỳ kế tiếp nhau của lịch sử, các thiết chế chính trị dần hoàn thiện hơn và các học thuyết mang nội dung phản ánh các thiết chế đó cũng được nâng lên về tính khoa học trong lập luận và phạm vi các vấn đề.
Lịch sử các học thuyết chính trị còn được coi là lịch sử đấu tranh các tư tưởng. Điều này được giải thích qua nội dung những vấn đề mà các học thuyết này đã thể hiện. Bởi vì dù các luận thuyết chính trị có thể được biểu hiện bằng nhiều hình thức khác nhau (qua hệ lý luận triết học, xã hội học, kinh tế học…) thì chúng cũng phản ánh một cách cô đọng nhất những quan điểm, tư tưởng của các giai cấp xã hội và các đảng phái chính trị cũng như của các giáo phái khác nhau. Bằng những quan điểm chính trị và thậm chí cả bằng những giáo lý, các giai cấp xã hội thể hiện khát vọng muốn bảo vệ lợi ích kinh tế của mình trong quá trình vận động không ngừng của các quan hệ xã hội mà trong đó quan hệ kinh tế đóng vai trò thiết yếu.
Lợi ích kinh tế của các giai cấp xã hội có thể được duy trì hoặc bị xâm phạm tùy thuộc vào thiết chế nhà nước. Điều này lý giải tại sao lại có sự khác nhau trong các học thuyết chính trị về bản chất của cùng một chính thể. Chẳng hạn, đối với nhà nước chiếm nô (Hy Lạp, La Mã…) thì cùng tồn tại hai hệ luận đối nghịch, một hệ luận chính trị coi nhà nước chiếm nô là hợp lý, sự phân biệt giàu nghèo là điều nguy hiểm bởi giàu nghèo là hiện tượng mang tính tự nhiên… còn một hệ luận khác thì coi nhà nước là điều ác, là trái với tự nhiên, hoặc nhà nước sẽ hợp lý nếu nó là công cụ ngăn chặn bạo lực và kìm chế tham muốn từ phía những người giàu có. Sự trái ngược có tính nguyên tắc nói trên cũng được thể hiện trong nội dung các học thuyết chính trị thời phong kiến và tư sản.
Trong quá trình phát triển, có những học thuyết chính trị hàm chứa nội dung phản ánh khá chính xác bản chất của thời đại lịch sử, những luận cứ chặt chẽ về nguồn gốc xuất hiện, nguyên nhân phát triển và tiêu vong của mô hình nhà nước cụ thể. Có những học thuyết chính trị được số đông sử dụng như một vũ khí tư tưởng sắc bén trong cuộc đấu tranh có mục đích nhằm thủ tiêu một chế độ xã hội đã lỗi thời hoặc thay đổi một thiết chế cho nó phù hợp với quy luật phát triển của xã hội. Chính vì vậy, ý nghĩa quan trọng của việc nghiên cứu lịch sử các học thuyết chính trị thể hiện ở khả năng nhận biết những giá trị tư tưởng tiến bộ hoặc phản tiến bộ để từ đó xây dựng cho mình một hệ luận hợp lý nhằm sử dụng nó để góp phần cải biến chế độ kinh tế xã hội. Trên cơ sở nghiên cứu tiến trình phát sinh và phát triển các học thuyết chính trị là lịch sử của một quá trình nhận thức của con người trong xã hội.
Nhận thức nói trên không phải bất di bất dịch mà nó luôn biến đổi cùng với sự biến đổi của xã hội loài người và mục đích cơ bản là đạt tới những giá trị tư tưởng hoàn thiện hơn, tiến bộ hơn cho phù hợp với quy luật khách quan. Đối tượng Đối tượng nghiên cứu của lịch sử các học thuyết chính trị là hệ tư tưởng chính trị được thể hiện qua các học thuyết có nội dung đề cập một cách tổng thể về nhà nước và pháp luật qua các thời đại lịch sử. Nội dung lịch sử các học thuyết chính trị không thể được hình thành ngoài các mối quan hệ kinh tế xã hội lịch sử cụ thể, tức là không nằm ngoài lịch sử. Điều này có nghĩa là: Khi nghiên cứu các học thuyết chính trị còn phải đi sâu vào việc khám phá ra các nguyên nhân mang tính lịch sử - xã hội đã làm phát sinh ra chúng.
Bởi vì sự phát sinh và phát triển các tư tưởng chính trị và pháp luật đã được thừa nhận như là một hình thức nhận biết xã hội liên quan tới sự phát sinh phát triển của xã hội có giai cấp làm sản sinh ra nó. Một học giả rất có lý khi nói rằng: “Muốn biết và hiểu được các chế định lịch sử của một xã hội đúng ra là trước tiên phải nghiên cứu chính bản thân xã hội ấy đã. Các chế định, trước khi trở thành nguyên nhân đã là kết quả, xã hội đã sản sinh ra chúng, trước khi bị chúng làm biến đổi…”. Lịch sử các học thuyết chính trị không nghiên cứu các tư tưởng và học thuyết nói chung mà chỉ nghiên cứu hệ tư tưởng và học thuyết chính trị có quá trình phát sinh và phát triển liên quan chặt chẽ tới sự vận động không ngừng của xã hội có giai cấp, của nhà nước và hệ thống quy phạm pháp luật của nhà nước đó được thể hiện trong cuộc đấu tranh giữa hai tầng lớp thống trị và bị trị.
Đặc điểm đối tượng nghiên cứu của lịch sử các học thuyết chính trị được thể hiện trong nội dung của các học thuyết đó nhưng là nội dung đề cập được những vấn đề cơ bản có liên quan tới sự lý giải về nhà nước, chế độ chính trị bản chất và hình thức thể hiện của nó, tính hợp lý hoặc những hạn chế của các loại hình nhà nước và hệ thống các quy phạm pháp luật, sự tương xứng giữa nhà nước và nội dung của pháp luật. Cuối cùng nội dung các học thuyết chính trị còn đề cập được những vấn đề cơ bản có liên quan tới sự lý giải về: nguồn gốc nhà nước, chế độ chính trị, bản chất và hình thức thể hiện của nó, tính hợp lý hoặc những hạn chế của các loại hình nhà nước và hệ thống các quy phạm pháp luật, sự tương xứng giữa nhà nước và nội dung của pháp luật. Cuối cùng, nội dung các học thuyết chính trị còn đề cập tới quy luật phát triển của các quan hệ xã hội, sự lý giải về yếu tố quan trọng quyết định sự tồn tại của chế độ xã hội. Mặc dầu có thể cho rằng khi nghiên cứu các học thuyết chính trị, chúng ta thường khám phá chúng qua hệ tư tưởng của một số nhân vật nhất định như: các triết gia, các chính trị gia và các nhà hoạt động cách mạng - xã hội có tên tuổi.v…nhưng tư tưởng và học thuyết của họ hoàn toàn không mang tính cá nhân, hoàn toàn không thể mang tính giai cấp, đảng phái.
Đương nhiên khi nghiên cứu cũng cần phân biệt chúng theo từng trường phái hoặc từng “hệ tư tưởng” cụ thể để tránh sự nhầm lẫn về bản chất của chúng, đặc biệt đối với những hệ tư tưởng nằm vào vị trí “trung tâm”. Việc phân loại tương đối như vậy còn cho phép hiểu được cả một quá trình “vận hành” của những tư tưởng đó trong lịch sử có chứa đựng quy luật kế thừa thậm chí cho tới ngày nay. Đương nhiên, khi trong nội dung các học thuyết chính trị có sự kế thừa những giá trị tư tưởng của thời đại trước nó thì cũng không thể kết luận về cái gọi là “sự mô phỏng trần trụi” hay sự ghi chép “rập khuôn”. Có những tư tưởng xuất hiện từ thời cổ đại, nhất là những quan niệm về nguồn gốc và bản chất nhà nước, những quan niệm về quyền tự do của con người, về sự thỏa thuận xã hội…vẫn còn giữ được những giá trị nhất định của chúng.
Tuy vậy trong các thời kỳ lịch sử tiếp theo đó những quan điểm chính trị phổ quát nói trên lại được nâng lên ở tầm giá trị cao hơn, được bổ sung đầy đủ hơn để trở thành giá trị tư tưởng chung cho cả nhân loại - những giá trị tư tưởng không thể bị phủ nhận theo thời gian và không gian lịch sử. Nói tóm lại, đối tượng nghiên cứu của lịch sử các học thuyết chính trị là những tư tưởng chính trị, những quan điểm về nhà nước và pháp luật xuất hiện và phát triển trong lịch sử của loài người từ khi có tổ chức nhà nước. Những học thuyết chính trị này được xác định bởi các mối quan hệ kinh tế và chúng đã phản ánh lợi ích của các giai cấp xã hội trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng về quyền lợi xã hội và tài sản nói chung. Ý nghĩa Là môn khoa học xã hội nghiên cứu hệ tư tưởng và học thuyết chính trị có quá trình phát sinh, phát triển liên quan chặt chẽ tới sự vận động không ngừng của xã hội có giai cấp, có nhà nước.