Chương 3 MỘT SỐ LĨNH VỰC ĐIỀU CHỈNH CƠ BẢN CỦA LUẬT QUỐC TẾ Chương này cung cấp cho người đọc các vụ việc tiêu biểu nhằm làm rõ vấn đề liên quan đến những lĩnh vực điều chỉnh cơ bản của luật quốc tế, trong đó bao gồm 04 nhóm vụ việc: Nhóm thứ nhất bao gồm các vụ việc về vấn đề lãnh thổ và biên giới quốc gia. Các vụ việc này góp phần làm rõ nội dung lý thuyết về “lãnh thổ quốc gia” và “chủ quyền lãnh thổ”; nguyên tắc chiếm cứ hữu hiệu và những vấn đề pháp lý của việc chiếm cứ lãnh thổ, cơ sở quan trọng để khẳng định chủ quyền đối với lãnh thổ; cũng như việc đưa ra các chứng cứ khẳng định chủ quyền lãnh thổ và việc đánh giá tính thuyết phục, hợp lý của những chứng cứ đó; đồng thời khẳng định nguyên tắc đường biên giới của các quốc gia luôn được duy trì trong sự ổn định, bền vững. Nhóm thứ hai dẫn chứng một số vụ việc góp phần bổ sung cho những nội dung lý thuyết trong lĩnh vực luật biển quốc tế, bao gồm việc xác định tính đúng đắn và hợp lý của đường cơ sở thẳng, vốn là một khái niệm mới trong Luật biển quốc tế và 157 những tiêu chí để xác định đường cơ sở thẳng; về khái niệm, bản chất và quy chế pháp lý của thềm lục địa cũng như các quy tắc cần áp dụng khi phân định ranh giới trên biển. Nhóm thứ ba làm sáng tỏ những quy định pháp lý liên quan đến vấn đề dân cư, bản chất của quốc tịch, mối liên hệ chính trị - pháp lý giữa một cá nhân với một quốc gia nhất định và những nội dung khác của chế định quốc tịch; vấn đề về tị nạn chính trị trong luật quốc tế, một trong những vấn đề liên quan đến việc đối xử đối với người nước ngoài trong quan hệ quốc tế.
Nhóm thứ tư góp phần làm rõ nội hàm của quyền bất khả xâm phạm dành cho cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự và thành viên của các cơ quan này đóng tại nước tiếp nhận; trách nhiệm của quốc gia đối với hành động của các cá nhân xảy ra trong phạm vi lãnh thổ của mình trong trường hợp vi phạm các nghĩa vụ quốc tế của quốc gia trong quan hệ ngoại giao và lãnh sự; về chế định bảo hộ công dân, vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao, cơ quan lãnh sự trong việc bảo vệ và giúp đỡ cho công dân nước mình ở nước ngoài. LÃNH THỔ VÀ BIÊN GIỚI QUỐC GIA 1. Vụ Ngôi đền Preah Vihear (Campuchia kiện Thái Lan), phán quyết của Tòa án Công lý Quốc tế năm 19611 Preah Vihear là ngôi đền cổ nằm ở một vị trí hiểm trở thuộc núi Dangrek, trong khu vực biên giới Thái Lan và 1. Nguồn: Case Concerning the Temple of Preah Vihear (Cambodia v.
Thailand), Preliminary objections, Judgment of 26 May 1961, https://www.org/files/case-related/45/045-19610526-JUD-01- 00-EN. Vào ngày 13/02/1904, một hiệp ước đã được ký kết giữa Siam/Xiêm (Siam: tên cũ của Thái Lan vào thời điểm đó) và Pháp (quốc gia bảo hộ cho Campuchia tại thời điểm này) về phân định biên giới giữa hai bên. Hiệp ước đã quy định việc phân chia tương xứng theo đường phân chia đầu nguồn nước (còn gọi là đường phân thủy - watershed line), và quy định việc mô tả chính xác của đường biên giới này sẽ do Ủy ban hỗn hợp Pháp - Xiêm thực hiện. Mặc dù Ủy ban đã nhóm họp lần cuối cùng vào năm 1907, công việc này vẫn chưa được thực hiện.
Sau đó, Chính phủ Xiêm đã ủy quyền (commissioned) cho phía Pháp mà cụ thể là một đoàn khảo sát của Pháp để thực hiện việc vẽ bản đồ. Bản đồ phân chia khu vực của Ngôi đền Preah Vihear (gọi là Phụ lục số 1) đã được công bố vào năm 1907 tại Pari và sau đó gửi cho phía Xiêm. Tấm bản đồ đã xác định vị trí của ngôi đền và các mũi đất nhô ra (promontory) thuộc về phía lãnh thổ của Campuchia. Tuy nhiên, những cuộc khảo sát sau đó lại cho thấy rằng khu vực ngôi đền thực tế tọa lạc trên phần lãnh thổ của Xiêm căn cứ theo đường phân chia nguồn nước.
Chính quyền Xiêm đã không đưa ra bất kỳ yêu cầu nào liên quan đến bản đồ vị trí ngôi đền hoặc tuyên bố từ bỏ chúng một cách rõ ràng cho đến các cuộc đàm phán vào năm 1958. Trong giai đoạn 1934-1935, sau khi phía Thái Lan (lúc này tên gọi Thái Lan là tên gọi chính thức của nước này thay cho tên gọi cũ là Xiêm) đã tự thực hiện một cuộc khảo sát tại khu vực ngôi đền, phát hiện có sự khác biệt giữa đường biên giới thể hiện trên bản đồ và đường biên giới thực tế về phân chia đầu nguồn nước, do đó đã đặt vị trí của ngôi đền vào phía Campuchia. Phía Pháp (nhân danh Campuchia) 159 đã nhiều lần gửi công hàm phản đối (protest notes) đến Chính phủ Thái Lan vào các năm 1949 và 1950. Nội dung của các công hàm này là yêu cầu rút sự hiện diện của phía Thái Lan tại khu vực ngôi đền.
Những nỗ lực sau đó của phía Campuchia nhằm thiết lập sự quản lý của mình tại đây sau khi nước này giành được độc lập kể từ năm 1953, các cuộc đàm phán tiếp theo nhằm giải quyết tranh chấp về lãnh thổ cũng không đạt được kết quả nào. Kết quả là phía Campuchia đã quyết định đưa vụ kiện ra trước Tòa án Công lý Quốc tế vào tháng 10/1959. Phía Thái Lan đã đưa ra những luận điểm: Tấm bản đồ không được vẽ ra bởi Ủy ban hỗn hợp Pháp - Xiêm theo Hiệp ước và do đó không có giá trị pháp lý; Chính quyền Xiêm đã thực thi trên thực tế quyền kiểm soát tại khu vực ngôi đền; bản đồ có sự sai sót (error) và do đó theo luật điều ước quốc tế là vô hiệu. Thái Lan cho rằng, họ đã không thể biết điều này vào thời điểm họ chấp nhận bản đồ.
Để làm rõ các luận điểm trên, Tòa đã đưa ra những lập luận như sau: Thứ nhất, Tòa đồng ý khu vực mà Ngôi đền Preah Vihear tọa lạc sẽ thuộc về phía Thái Lan nếu như đường biên giới có thể được hoạch định theo đúng Hiệp ước năm 1904. Mặc dù vậy, phán quyết của Tòa lại dựa trên cơ sở từ việc tấm bản đồ được vẽ bởi Ủy ban hỗn hợp Pháp - Xiêm hay không, trong đó bao gồm cả đường biên giới được hoạch định, có được hai bên chấp nhận hay không? Trong vấn đề này, Tòa cũng đồng tình với khẳng định của phía Thái Lan rằng, các bản đồ không phải do Ủy ban hỗn hợp vẽ ra và vì vậy chúng không thể có 160 giá trị pháp lý. Tuy nhiên, Tòa cho rằng, các bản đồ này vẫn được xem xét. Lập luận của Tòa dựa vào các luận điểm sau: + Mặc dù Hiệp ước năm 1904 đã quy định biên giới chính thức giữa Pháp và Xiêm phải được thực hiện bởi Ủy ban hỗn hợp bao gồm các viên chức của hai nước, tuy nhiên tại thời điểm bản đồ được vẽ ra, phía Xiêm lúc đó đã yêu cầu Pháp chuẩn bị các bản đồ này.
+ Mặc dù tấm bản đồ vị trí đã thể hiện rõ ràng vị trí ngôi đền thuộc về phía Campuchia và phía Xiêm đã đưa binh sĩ đến canh giữ tại đây, nhưng nước này đã không có sự phản đối rõ ràng nào về tấm bản đồ. + Phía Xiêm cũng không đáp lại sự phản ứng của Pháp lúc đó về sự có mặt của các binh sĩ nước này tại ngôi đền. Thứ hai, Tòa cho rằng, chính quyền Xiêm đã có nhiều những cơ hội phản đối kết quả của việc hoạch định biên giới trong khu vực Ngôi đền Preah Vihear; việc không phản đối về vấn đề này trong một thời gian dài đã tạo nên một sự chấp nhận (acquiescence) của phía Thái Lan. Tòa lập luận, sự chấp nhận của phía Thái Lan, hay nói cách khác là sự không phản đối đối với tấm bản đồ được vẽ ra vào năm 1907 và sau đó đã được phổ biến rộng rãi cho các bên, trong đó có Chính phủ Thái Lan, đã tạo ra cơ sở pháp lý không cho phép nước này khẳng định sự không chấp nhận tại thời điểm hiện tại bởi vì điều này là trái với nguyên tắc estoppel.
Những lập luận của Tòa dựa trên những cơ sở sau đây: Một là, sau khi phát hiện ra sự sai sót trong việc thể hiện đường biên giới dẫn đến kết quả là ngôi đền được quy thuộc về phía Campuchia thì phía Thái Lan đã tự ý vẽ lại các 161 bản đồ, trong đó thể hiện vị trí của ngôi đền thuộc về phía Thái Lan. Nước này vẫn tiếp tục sử dụng bản đồ trước đó đã được vẽ tại Phụ lục 1 và những tấm bản đồ khác, trong đó thể hiện vị trí của ngôi đền nằm trên lãnh thổ Campuchia cho cả những mục đích chính thức và công cộng, mà không đưa ra bất kỳ yêu cầu nào về sự chính xác của bản đồ. Hai là, đã có nhiều cơ hội để phía Thái Lan nêu vấn đề này với chính quyền Pháp, qua đó có thể giải quyết vấn đề phát sinh. Đó là các cuộc đàm phán về Hiệp ước Hữu nghị, Thương mại và Hàng hải với chính quyền Pháp (nhân danh Đông Dương) vào các năm 1925 và 1937.
Các hiệp ước này không những loại trừ việc xem xét lại các đường biên giới được thiết lập theo Thỏa thuận về biên giới năm 1893, 1904 và 1907, mà còn khẳng định lại sự tồn tại của những đường biên giới đang tồn tại vào thời điểm đó. Thậm chí, ngay sau khi cuộc khảo sát vào các năm 1934 và 1935 cho thấy có sự không chính xác giữa đường biên giới thực tế và biên giới được vẽ trên bản đồ, Thái Lan hoàn toàn có quyền đưa vấn đề ra vào lúc đàm phán Hiệp ước với Pháp vào 2 năm sau đó (năm 1937). Tòa căn cứ vào việc phía Thái Lan đã không làm điều này và thậm chí còn cho xuất bản tấm bản đồ của mình vào năm 1937, trong đó thể hiện vị trí ngôi đền thuộc về phía Campuchia. Cho dù phía Thái Lan lập luận rằng bản đồ năm 1937 của họ chỉ thuần túy phục vụ cho mục đích quân sự thì Tòa không vì thế mà xem nhẹ chứng cứ về quan điểm chính thức của Thái Lan đối với việc không phản đối, hoặc thừa nhận vị trí của ngôi đền thuộc về Campuchia.