Dung sai, lắp ghép, kỹ thuật đo

Giáo trình dung sai lắp ghép và kỹ thuật đo ngành May Trường CĐ Hòa Bình Xuân Lộc

• Tác giả: Đinh Thị Thanh Lương
• Trường học: Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc
• Chuyên ngành: Sửa chữa thiết bị may
• Đề tài: Dung sai, lắp ghép, kỹ thuật đo
• Loại tài liệu: Giáo trình
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Đồng Nai

Tóm tắt

I. Tổng quan về Giáo trình dung sai lắp ghép và kỹ thuật đo Trường CĐ Hòa Bình Xuân Lộc

Giáo trình dung sai lắp ghép và kỹ thuật đo của Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc cung cấp nền tảng lý thuyết và thực hành cho sinh viên trung cấp. Nội dung bao gồm các khái niệm cơ bản về dung sai, các phương pháp đo lường, và quy trình lắp ghép chính xác. Tài liệu được biên soạn dựa trên tiêu chuẩn công nghiệp, kết hợp ví dụ thực tế và bài tập thực hành, giúp người học nắm bắt sự cân bằng giữa chi phí và chất lượng trong sản xuất. Đặc biệt, giáo trình nhấn mạnh vai trò của đo lường trong việc kiểm soát sai lệch kích thước, từ đó nâng cao độ tin cậy của các bộ phận máy móc. Mỗi chương đều có mục tiêu rõ ràng, câu hỏi thảo luận và bài tập tình huống, tạo môi trường học tập tương tác và áp dụng ngay vào quá trình chế tạo.

1.1. Mục tiêu học tập

Sinh viên sẽ hiểu và áp dụng các khái niệm về dung sai, nắm vững các công thức tính dung sai lắp ghép, và biết lựa chọn dụng cụ đo phù hợp. Ngoài ra, họ sẽ phát triển kỹ năng phân tích sai lệch và đề xuất biện pháp cải thiện quy trình sản xuất, đáp ứng yêu cầu chất lượng trong công nghiệp cơ khí.

1.2. Đối tượng và phạm vi

Giáo trình hướng tới sinh viên trung cấp chuyên ngành cơ khí, kỹ sư trẻ và người đào tạo trong lĩnh vực chế tạo. Nội dung bao phủ từ những nguyên lý cơ bản đến các bài toán thực tế của dung sai lắp ghép, phù hợp cho cả lớp học lý thuyết và phòng thí nghiệm.

II. Phân tích vấn đề trong dung sai lắp ghép và đo lường tại Trường CĐ Hòa Bình Xuân Lộc

Khi sản xuất, sai lệch kích thước và dung sai không được kiểm soát có thể gây ra lỗi lắp ráp, giảm tuổi thọ thiết bị và tăng chi phí bảo trì. Giáo trình chỉ ra các nguyên nhân phổ biến: sai số máy móc, nhiệt độ môi trường, và lỗi trong quá trình đo lường. Ngoài ra, thiếu tiêu chuẩn đo chuẩn và không đồng bộ dữ liệu cũng làm giảm độ chính xác. Những vấn đề này được minh họa bằng các trường hợp thực tế trong các dự án của Trường, giúp sinh viên nhận diện rủi ro sớm và đưa ra giải pháp phòng ngừa. Việc hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng giúp cải thiện quy trình kiểm soát chất lượng và nâng cao năng suất sản xuất.

2.1. Nguyên nhân sai lệch trong lắp ghép

Sai lệch có thể xuất phát từ sự không đồng đều của nguyên liệu, độ mòn của dụng cụ cắt, hoặc biến đổi nhiệt độ trong quá trình gia công. Khi các yếu tố này không được kiểm soát chặt chẽ, dung sai sẽ vượt quá giới hạn cho phép, dẫn đến việc lắp ghép không khớp.

2.2. Hạn chế trong kỹ thuật đo lường

Kỹ thuật đo truyền thống thường gặp lỗi do độ chính xác của máy đo, cách thức đặt mẫu và môi trường làm việc. Nếu không tuân thủ quy trình chuẩn, dữ liệu đo sẽ sai lệch, gây khó khăn trong việc tính toán dung sai và xác định kích thước giới hạn.

III. Giải pháp và phương pháp giảng dạy trong Giáo trình dung sai lắp ghép

Để khắc phục các vấn đề trên, giáo trình đề xuất một loạt phương pháp giảng dạy tích cực: giảng giải ngắn gọn, thảo luận nhóm, và thực hành trên máy đo thực tế. Các bài tập tính dung sai được thiết kế theo cấp độ khó tăng dần, giúp sinh viên từ cơ bản đến nâng cao. Đồng thời, giáo trình tích hợp các phần mềm mô phỏng để kiểm tra kết quả tính toán, giảm thời gian chuẩn bị thiết bị. Phương pháp đánh giá bao gồm kiểm tra miệng, bài tập thực hành và dự án cuối khóa, đảm bảo sinh viên có khả năng áp dụng kiến thức vào môi trường sản xuất thực tế.

3.1. Học tập qua thực hành đo lường

Sinh viên sẽ trực tiếp sử dụng các dụng cụ đo như micrometer, caliper và máy đo cỡ. Qua các buổi thực hành, họ học cách chuẩn bị mẫu, thực hiện đo và ghi nhận kết quả, đồng thời phân tích sai số và đưa ra biện pháp điều chỉnh.

3.2. Sử dụng mô phỏng kỹ thuật số

Phần mềm mô phỏng cho phép sinh viên nhập dữ liệu kích thước và kiểm tra dung sai trong môi trường ảo. Điều này giúp họ nhanh chóng nhận ra lỗi tiềm ẩn mà không tốn chi phí vật liệu và thời gian.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn của Giáo trình dung sai lắp ghép

Giáo trình dung sai lắp ghép và kỹ thuật đo của Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc đã chứng minh tính khả thi trong việc nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng yêu cầu công nghiệp. Sau khi hoàn thành, sinh viên không chỉ nắm vững lý thuyết mà còn có kỹ năng thực hành đo lường và kiểm soát dung sai trong môi trường thực tế. Các doanh nghiệp địa phương đã áp dụng kiến thức từ giáo trình để giảm lỗi lắp ghép và tăng hiệu suất dây chuyền sản xuất. Điều này khẳng định giá trị của giáo trình như một công cụ chuyển giao công nghệ, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành cơ khí trong khu vực.

4.1. Tác động đến chất lượng đào tạo

Việc tích hợp nội dung thực tế và bài tập áp dụng giúp sinh viên tự tin hơn khi bước vào môi trường làm việc. Kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ hoàn thành tốt các tiêu chuẩn dung sai đã tăng đáng kể.

4.2. Định hướng phát triển tương lai

Giáo trình sẽ tiếp tục được cập nhật với các tiêu chuẩn quốc tế mới và công nghệ đo hiện đại, mở rộng phạm vi ứng dụng sang các lĩnh vực như ô tô, máy bay và sản xuất thông minh.

Nội dung chính

Tổng quan về giáo trình (250-300 từ)

Giáo trình Dung sai, Lắp ghép, Kỹ thuật đo (mã môn học: MH 10) là tài liệu đào tạo nội bộ do Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc ban hành năm 2021, phục vụ chương trình đào tạo trình độ Trung cấp thuộc ngành Sửa chữa thiết bị may. Môn học đóng vai trò là học phần kỹ thuật cơ sở bắt buộc trong tổng thể 700 giờ đào tạo khối kiến thức cơ sở của ngành nghề, với thời lượng phân bổ gồm 40 giờ (30 giờ lý thuyết, 7 giờ thực hành và 3 giờ kiểm tra).

Về mục tiêu học tập (learning outcomes), giáo trình trang bị cho người học chuẩn đầu ra về ba mặt:

• Kiến thức: Phân biệt các loại kích thước, sai lệch giới hạn, dung sai mối ghép; nắm vững hệ thống dung sai lắp ghép theo Tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và trình bày được bản chất của sai số gia công, các thông số hình học, nhám bề mặt và chuỗi kích thước.
• Kỹ năng: Thể hiện được 3 hình chiếu cơ bản của vật thể; tính toán chính xác sai lệch giới hạn và dung sai mối ghép; vận dụng thành thạo các dụng cụ đo kiểm cơ khí như thước cặp, đồng hồ so, panme, calip, căn lá, dưỡng kiểm; giải quyết hoàn chỉnh các bài toán chuỗi kích thước.
• Năng lực tự chủ và trách nhiệm: Hình thành phương pháp tư duy kỹ thuật logic, tác phong làm việc nhóm và ý thức tuân thủ kỷ luật đo lường công nghiệp.

Giáo trình do nhóm tác giả gồm ThS. Đinh Thị Thanh Lương (Chủ biên), Nguyễn Thị Linh Phương, Trần Thị Trang Thanh, Nguyễn Duy Tân và Tạ Minh Tám biên soạn. Cấu trúc tài liệu tiếp cận từ bản chất nguyên lý tính lắp lẫn, khảo sát chi tiết dung sai bề mặt trụ trơn, sai lệch hình học, các mối ghép thông dụng đến hệ thống chuỗi kích thước và phương pháp đo lường thực nghiệm trong chế tạo, sửa chữa máy móc.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi (500-600 từ)

Các chương/chủ đề chính

Nội dung giáo trình được thiết kế theo tiến trình logic từ nhận thức lý thuyết nền tảng đến kỹ năng tính toán và thực hành đo kiểm, bao gồm 7 chương cụ thể:

• Chương 1: Những vấn đề cơ bản trong dung sai lắp ghép: Phân tích bản chất và vai trò của tính lắp lẫn hoàn toàn và lắp lẫn không hoàn toàn trong sản xuất cơ khí. Xác định các khái niệm: kích thước danh nghĩa ($D, d$), kích thước thực ($D_t, d_t$), kích thước giới hạn ($D_{max}, D_{min}, d_{max}, d_{min}$), sai lệch giới hạn trên ($ES, es$), sai lệch giới hạn dưới ($EI, ei$), sai lệch cơ bản. Phân loại 3 nhóm lắp ghép: mối ghép có độ hở ($S$), mối ghép có độ dôi ($N$), mối ghép trung gian; xác định hai hệ thống lắp ghép tiêu chuẩn gồm hệ thống lỗ cơ sở ($H$, $EI = 0$) và hệ thống trục cơ sở ($h$, $es = 0$).
• Chương 2: Dung sai lắp ghép bề mặt trụ trơn: Quy định sai lệch cơ bản, các cấp chính xác (như cấp 6, 7, 8), khoảng kích thước danh nghĩa; hướng dẫn vẽ và phân tích sơ đồ phân bố miền dung sai; quy chuẩn 3 phương pháp ghi ký hiệu dung sai trên bản vẽ kỹ thuật (ghi theo ký hiệu miền dung sai, ghi theo trị số sai lệch giới hạn, ghi hỗn hợp); hướng dẫn cấu tạo và cách tra bảng dung sai tiêu chuẩn.
• Chương 3: Dung sai các yếu tố hình học: Khái quát dung sai kích thước và hệ thống các dung sai hình học không gian bao gồm: dung sai độ đồng tâm (concentricity), độ vuông góc (perpendicularity), độ song song (parallelism), độ phẳng (flatness), độ tròn (roundness), độ thẳng (straightness) và độ định hình bề mặt.
• Chương 4: Dung sai kích thước và lắp ghép một số mối ghép thông dụng: Trình bày dung sai kích thước tuyệt đối, dung sai tương đối; phân tích cấu tạo và yêu cầu kỹ thuật lắp ghép đối với mối ghép ren (bulong - đai ốc), mối ghép hàn, mối ghép đinh tán (rivet), mối ghép dán và các nguyên nhân gây sai số trong truyền động bánh răng.
• Chương 5: Chuỗi kích thước: Định nghĩa chuỗi kích thước, phân loại chuỗi kích thước thẳng và kép; xác định kích thước chính, kích thước phụ, gốc chuẩn; phương pháp thiết lập và giải bài toán thuận (xác định khâu khép kín), bài toán nghịch (xác định các khâu thành phần).
• Chương 6: Các khái niệm cơ bản trong đo lường: Trình bày các nguyên lý đo lường cơ khí, phương pháp đo trực tiếp/gián tiếp, phương pháp kiểm tra và xử lý số liệu tính toán kết quả đo.
• Chương 7: Dụng cụ đo thông dụng trong chế tạo cơ khí: Cấu tạo, nguyên lý làm việc và thao tác sử dụng thước cặp, panme, đồng hồ so, calip trục/lỗ, dưỡng kiểm bán kính và căn lá.

Kiến thức nền tảng được xây dựng

Giáo trình xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên hệ thống các nguyên lý cơ học chính xác và tiêu chuẩn kỹ thuật:

• Lý thuyết lắp lẫn chức năng: Khả năng thay thế tương đương giữa các chi tiết cùng loại mà không cần gia công sửa đổi bổ sung.
• Hệ thống công thức giải tích dung sai:
  • Dung sai chi tiết: $IT_D = D_{max} - D_{min} = ES - EI$; $IT_d = d_{max} - d_{min} = es - ei$.
  • Mối ghép có độ hở: $S_{max} = D_{max} - d_{min} = ES - ei$; $S_{min} = D_{min} - d_{max} = EI - es$; $IT_S = S_{max} - S_{min} = IT_D + IT_d$.
  • Mối ghép có độ dôi: $N_{max} = d_{max} - D_{min} = es - EI$; $N_{min} = d_{min} - D_{max} = ei - ES$; $IT_N = N_{max} - N_{min} = IT_D + IT_d$.
  • Mối ghép trung gian: $IT_S = IT_N = N_{max} + S_{max} = IT_D + IT_d$.
• Khung tiêu chuẩn kỹ thuật: TCVN 192 – 66 (Kích thước ưu tiên từ 1 đến 500 mm); TCVN 2244 – 77 (Hệ thống dung sai và lắp ghép bề mặt trơn).

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật: Tra cứu số liệu từ bảng dung sai kỹ thuật; đọc và ghi chính xác các ký hiệu quy chuẩn dung sai lắp ghép trên bản vẽ chi tiết và bản vẽ lắp; thiết lập sơ đồ phân bố miền dung sai; sử dụng chuẩn xác các dụng cụ đo kiểm cơ khí cầm tay (thước cặp, đồng hồ so, calip, căn lá).
• Kỹ năng phân tích: Tính toán các thông số hình học, phân tích điều kiện đạt chuẩn kích thước của chi tiết ($D_{min} \le D_t \le D_{max}$); phân loại sản phẩm sau gia công thành 3 nhóm: thành phẩm, thứ phẩm có thể sửa chữa ($d_t > d_{max}$ hoặc $D_t < D_{min}$) và phế phẩm ($d_t < d_{min}$ hoặc $D_t > D_{max}$).
• Năng lực ứng dụng nghề nghiệp: Thiết lập quy trình kiểm tra kích thước chi tiết máy trong sửa chữa cơ khí; giải toán chuỗi kích thước nhằm phục vụ quá trình căn chỉnh cụm chi tiết máy may công nghiệp.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập (300-350 từ)

Giáo trình triển khai phương pháp giảng dạy tích cực hóa người học, kết hợp giữa truyền thụ nguyên lý và giải quyết bài toán kỹ thuật thực tế:

• Phương pháp giảng dạy: Giảng viên sử dụng kỹ thuật thuyết trình ngắn, đặt vấn đề kỹ thuật gắn với chi tiết máy may, tổ chức thảo luận nhóm và hướng dẫn sinh viên khai thác các bảng số liệu tiêu chuẩn. Quá trình giảng dạy trên lớp được hỗ trợ bởi thiết bị máy chiếu, phòng máy tính, hệ thống bảng biểu quy chuẩn và mô hình học cụ trực quan.
• Bài tập và tình huống thực hành: Chương trình tích hợp các bài tập tính toán số học trực tiếp tương ứng với từng dạng mối ghép cụ thể. Ví dụ: Tính toán kích thước giới hạn, dung sai và đặc tính mối ghép cho cặp bề mặt danh nghĩa $d = 50\text{ mm}$ với sai lệch giới hạn trên $+0{,}055\text{ mm}$, sai lệch giới hạn dưới $-0{,}015\text{ mm}$; hay mối ghép trung gian đường kính danh nghĩa $\Phi 55$ với lỗ $\Phi 55^{+0{,}030}$ và trục $\Phi 55^{+0{,}015}_{-0{,}013}$.
• Quy định tự học và làm việc nhóm: Người học được tổ chức thành các nhóm từ 8 đến 10 thành viên. Mỗi nhóm tiếp nhận chủ đề thảo luận trước giờ học lý thuyết, phân công thành viên đọc tài liệu, ghi chép và hoàn thiện báo cáo nhóm. Học viên phải chuẩn bị bài trước khi đến lớp và bắt buộc tham dự tối thiểu 70% số tiết lý thuyết (vắng quá 30% tổng thời lượng phải học lại môn học).
• Phương pháp đánh giá kết quả: Áp dụng theo Thông tư số 09/2017/TT-BLĐTBXH của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội:
  • Điểm kiểm tra thường xuyên (hệ số 1, hỏi miệng/viết/thuyết trình) và điểm kiểm tra định kỳ (hệ số 2, viết/báo cáo trắc nghiệm/tự luận): chiếm trọng số 40%.
  • Điểm thi kết thúc môn học (kết hợp tự luận và trắc nghiệm): chiếm trọng số 60%.
  • Điểm tổng kết tính trên thang điểm 10, làm tròn một chữ số thập phân và quy đổi sang điểm chữ và thang điểm 4 theo quy chế đào tạo nghề nghiệp.

---

Điểm nổi bật và cập nhật (250-300 từ)

Giáo trình mang các đặc điểm kỹ thuật và cấu trúc cập nhật phục vụ chuyên biệt cho đào tạo nghề:

• Chuẩn hóa theo Tiêu chuẩn Quốc gia (TCVN): Toàn bộ hệ thống ký hiệu, thuật ngữ, khoảng kích thước danh nghĩa và bảng tra cứu được đối chiếu trực tiếp với TCVN 192 – 66 (về kích thước ưu tiên dải 1 - 500 mm) và TCVN 2244 – 77 (về hệ thống dung sai lắp ghép bề mặt trơn), đảm bảo tính đồng bộ với hệ thống văn bản kỹ thuật hiện hành tại Việt Nam.
• Gắn kết trực tiếp với chuyên ngành Sửa chữa thiết bị may: Khác với các tài liệu lý thuyết dung sai cơ khí chế tạo chung, giáo trình được thiết kế nhằm phục vụ trực tiếp cho các mô đun chuyên môn nghề nối tiếp trong khung chương trình của Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc, bao gồm:
  • Bảo dưỡng, sửa chữa máy may 1 kim (MĐ 18: 180 giờ);
  • Bảo dưỡng, sửa chữa máy may 2 kim (MĐ 19: 140 giờ);
  • Bảo dưỡng, sửa chữa máy đính cúc phẳng (MĐ 20: 150 giờ);
  • Bảo dưỡng, sửa chữa máy thùa khuyết bằng (MĐ 21: 140 giờ).
• Tích hợp yêu cầu thực tiễn nhà xưởng: Nội dung môn học đưa ra các tiêu chí cụ thể để nhận diện phế phẩm, thứ phẩm và thành phẩm; đồng thời tích hợp nội dung yêu cầu người học tìm hiểu thực tế về công tác xây dựng phương án khắc phục, phòng ngừa rủi ro sai số gia công tại doanh nghiệp sản xuất may mặc và xưởng cơ khí công nghiệp.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình (200-250 từ)

• Người học mục tiêu: Sinh viên hệ Trung cấp chính quy thuộc ngành Sửa chữa thiết bị may tại Trường Cao đẳng Hòa Bình Xuân Lộc và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp đào tạo ngành tương đương.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Để tiếp thu hiệu quả nội dung giáo trình MH 10, người học cần hoàn thành hoặc học song song các môn học thuộc khối kỹ thuật cơ sở bao gồm:
  • Vẽ kỹ thuật cơ khí (MH 07: 45 giờ);
  • Cơ kỹ thuật (MH 08: 30 giờ);
  • Vật liệu cơ khí (MH 09: 30 giờ).
• Giảng viên và cán bộ đào tạo: Giảng viên chuyên ngành cơ khí sử dụng tài liệu làm giáo trình giảng dạy chuẩn khóa học, làm căn cứ biên soạn đề cương bài giảng, thiết lập ngân hàng câu hỏi kiểm tra thường xuyên, định kỳ và đề thi kết thúc học phần theo chuẩn kiến thức (A1, A2), kỹ năng (B1, B3, B4, B5) và năng lực tự chủ (C1).
• Cán bộ kỹ thuật và tự học: Tài liệu dùng làm nguồn tra cứu thông số kỹ thuật, ký hiệu mối ghép và kích thước ưu tiên cho thợ bảo trì, kỹ thuật viên sửa chữa máy may tại các nhà máy dệt may.

---

Câu hỏi thường gặp (250-300 từ)

1. Giáo trình này phù hợp với ai?
Tài liệu được biên soạn phục vụ học viên trình độ Trung cấp ngành Sửa chữa thiết bị may, đồng thời phù hợp làm tài liệu tham khảo cho người học các ngành kỹ thuật cơ khí cơ bản (tiện, nguội, hàn) và thợ bảo trì máy may công nghiệp.

2. Cần kiến thức nền nào để học?
Người học cần có kiến thức cơ sở về vẽ kỹ thuật cơ khí (đọc bản vẽ, biểu diễn hình chiếu trục đo và hình chiếu vuông góc), nguyên lý cơ kỹ thuật và tính chất cơ bản của vật liệu cơ khí.

3. Điểm khác biệt với giáo trình khác?
Giáo trình tinh giản các lý thuyết cơ học phức tạp của hệ đại học, tập trung cấu trúc vào các ví dụ tính toán số học cụ thể, phương pháp tra bảng TCVN, nhận dạng sai lệch hình học bề mặt và kỹ năng đo kiểm trực tiếp phục vụ sửa chữa, thay thế cụm chi tiết máy may.

4. Làm sao để tự học hiệu quả?
Cần chủ động đọc trước nội dung từng chương, giải lại toàn bộ các bài toán mẫu về sai lệch giới hạn và chuỗi kích thước; kết hợp tham gia nhóm thảo luận 8-10 người và đối chiếu lý thuyết với thực tế thao tác các dụng cụ đo kiểm tại xưởng thực hành.

5. Có tài liệu bổ trợ nào kèm theo?
Giáo trình đi kèm hệ thống câu hỏi thảo luận cuối mỗi chương, bài tập tình huống kỹ thuật, hệ thống mô hình học tập trực quan tại xưởng và danh mục tra cứu các tiêu chuẩn TCVN 192 – 66, TCVN 2244 – 77.

---

Kết luận (150 từ)

Giáo trình Dung sai, Lắp ghép, Kỹ thuật đo (MH 10) xác lập nền tảng kỹ thuật chuẩn xác về mặt kích thước, sai lệch hình học và phương pháp kiểm tra đo lường trong ngành Sửa chữa thiết bị may. Nội dung tài liệu liên kết trực tiếp giữa khối kiến thức lý thuyết cơ sở với năng lực thao tác thực tế tại xưởng gia công.

Lộ trình học tập đề xuất: Người học hoàn tất kiến thức nhập môn (MH 07, MH 08, MH 09), tiếp thu nội dung dung sai - kỹ thuật đo (MH 10), trước khi thực hành các mô đun công nghệ gia công nền tảng (Nguội cơ bản MĐ 12, Tiện cơ bản MĐ 13, Hàn hồ quang MĐ 14, Điện cơ bản MĐ 16) và chuyển tiếp vào các mô đun sửa chữa máy may chuyên dụng (MĐ 18 đến MĐ 21), kết thúc bằng đợt thực tập tốt nghiệp (MĐ 22).

Tài liệu bổ trợ cần phối hợp khai thác gồm hệ thống bảng tiêu chuẩn TCVN, bản vẽ lắp cụm cơ cấu máy may công nghiệp và thiết bị đo kiểm cơ khí tại phòng thí nghiệm chuyên môn hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 1. Tính lắp lẫn trong ngành cơ khí 1. Bản chất của tính lắp lẫn Máy do nhiều bộ phận hợp thành, mỗi bộ phận do nhiều khâu, khớp, chi tiết lắp ghép lại với nhau, trong chế tạo cũng như sửa chữa máy, con người mong muốn các chi tiết máy cùng loại có khả năng lắp đổi lẫn được cho nhau - nghĩa là khi cần thay thế nhau, không cần lựa chọn và sửa chữa gì thêm mà vẫn đảm bảo được yêu cầu kỹ thuật của mối lắp ghép. Tính chất đó của chi tiết gọi là tính lắp lẫn (đổi lẫn chức năng ).

Tính lắp lẫn của một loại chi tiết máy là khả năng thay thế cho nhau trong lắp ghép mà không cần lựa chọn và sửa chữa gì thêm vẫn đảm bảo chất lượng sản phẩm đã quy định. Tính lắp lẫn có 2 loại đó là lắp lẫn hoàn toàn và lắp lẫn không hoàn toàn. Nếu trong một loạt chi tiết cùng loại, mà các chi tiết đều có thể lắp lẫn được cho nhau thì loạt chi tiết đó đạt được tính lắp lẫn hoàn toàn; nếu một số trong các chi tiết ấy không lắp lẫn cho nhau được hoặc khi lắp lẫn cho nhau cần phải gia công thêm mới lắp ghép được thì loạt chi tiết đó chỉ đạt được tính lắp lẫn không hoàn toàn. Các chi tiết có tính lắp lẫn phải giống nhau về hình dạng về kích thước, hoặc kích thước chỉ được khác nhau trong một phạm vi cho phép nào đó, phạm vi cho phép đó gọi là dung sai.

Như vậy dung sai là yếu tố quyết định tính lắp lẫn, tuỳ theo giá trị của dung sai mà chi tiết đạt được tính lắp lẫn hoàn toàn hay lắp lẫn không hoàn toàn. Lắp lẫn hoàn toàn đòi hỏi chi tiết phải có độ chính xác cao, do đó giá thành sản phẩm cao. Đối với các chi tiết tiêu chuẩn như bu lông - đai ốc, bánh răng, ổ lăn., các chi tiết dự trữ, thay thế thường được chế tạo có tính lắp lẫn hoàn toàn. Lắp lẫn không hoàn toàn cho phép các chi tiết chế tạo với phạm vi dung sai lớn hơn, thường thực hiện đối với công việc lắp ráp trong nội bộ phân xưởng hoặc nhà máy.2 Vai trò của tính lắp lẫn Tính lắp lẫn trong chế tạo máy là điều kiện cơ bản và cần thiết của nền sản xuất tiên tiến.

Trong sản xuất hàng loạt, nếu không đảm bảo các nguyên tắc của tính lắp lẫn thì không thể sử dụng bình thường nhiều loại đồ dùng phương tiện trong cuộc sống của chúng ta. Ví dụ : Lắp một bóng đèn điện vào đui đèn; vặn đai ốc vào một bulông bất kỳ có cùng kích cỡ kích thước, lắp ổ lăn có cùng số hiệu về kích thước vào trục và ổ trục nào đó v. Trong sản xuất, nhờ tính lắp lẫn của chi tiết quá trình lắp ráp được đơn giản thuận tiện. Trong sửa chữa, nếu thay thế một chi tiết bị hỏng bằng một chi tiết dự trữ cùng loại.

Ví dụ: xéc măng, piston .thì máy có thể làm việc được ngay, giảm thời gian ngừng máy để sửa chữa, tận dụng được thời gian sản xuất của nó. Về mặt công nghệ, nếu có các chi tiết được thiết kế và chế tạo đảm bảo tính lắp lẫn sẽ tạo điều kiện cho việc hợp tác sản xuất giữa các xí nghiệp, thực hiện chuyên môn hoá dễdàng, tạo điều kiện để áp dụng kỹ thuật tiên tiến, tổ chức sản xuất hợp lý, nâng cao năng xuất và chất lượng, hạ giá thành sản phẩm. Kích thước, sai lệch giới hạn, dung sai Kích thước Kích thước là giá trị bằng số của đại lượng đo chiều dài (đường kính, chiều dài,.) theo đơn vị đo được lựa chọn.