Chương 1 LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ỦY BAN NHÂN DÂN XÃ 1. Khái quát chung về Ủy ban nhân dân xã 1. Khái niệm, vị trí, vai trò Ủy ban nhân dân xã Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam:“Ủy ban nhân dân là cơ quan chính quyền nhân dân của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được lập ra ở các cấp xã, phường, thị trấn trực thuộc huyện; huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh; tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương”[26, tr. Theo Từ điển luật học: “UBND là tên gọi của các cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương”[32, tr.
Theo quy định tại Khoản 1, Điều 114 Hiến pháp năm 2013: “UBND ở cấp chính quyền địa phương do HĐND cùng cấp bầu là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước HĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên” [20, tr. Điều 8 Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 quy định: “Ủy ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương, Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên”[22, tr. Như vậy, UBND xã là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương có thẩm quyền chung, hoạt động với tư cách: Cơ quan chấp hành của HĐND cùng cấp; cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương, HĐND cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên. 7 Là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, hàng năm, UBND xã có nhiệm vụ xây dựng, trình Hội đồng nhân dân xã quyết định các nội dung thuộc nhiệm vụ, quyền hạn của UBND xã, như: các biện pháp bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, đấu tranh, phòng chống tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật; phòng chống quan liêu, tham nhũng trong phạm vi được phân quyền; biện pháp bảo vệ tài sản của cơ quan, tổ chức, bảo hộ tính mạng, tự do, danh dự, nhân phẩm, tài sản, các quyền và lợi ích hợp pháp khác của công dân trên địa bàn xã; dự toán thu ngân sách nhà nước trên địa bàn; dự toán thu, chi ngân sách xã; điều chỉnh dự toán ngân sách xã trong trường hợp cần thiết; phê chuẩn quyết toán ngân sách xã; chủ trương đầu tư chương trình, dự án của xã trong phạm vi được phân quyền; tổ chức thực hiện các nghị quyết của Hội đồng nhân dân xã.
Các mối quan hệ chủ yếu của Ủy ban nhân dân xã 1. Quan hệ với Nhân dân địa phương Là cơ quan đại diện cho nhân dân, UBND xã có mối quan hệ khăng khít với Nhân dân địa phương, là cầu nối tạo sự gần gũi giữa Đảng bộ, chính quyền, các ngành, đoàn thể với nhân dân trên địa bàn. UBND xã là đầu mối giải quyết các công việc thường ngày của nhân dân và có quan hệ trực tiếp và gắn bó mật thiết với nhân dân, là cơ quan trực tiếp chuyển tải mọi chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước vào cuộc sống. Vì vậy hiệu quả hoạt động của UBND cấp xã có ảnh hưởng rất lớn tới sự thành công của các chủ trương, chính sách được hoạch định từ cấp trên và quyền, lợi ích của nhân dân trên địa bàn.
Kịp thời nắm bắt những tâm tư, nguyện vọng chính đáng của Nhân dân, giải quyết thỏa đáng những kiến nghị, yêu cầu thiết thực, cụ thể liên quan đến đời sống người dân. Thông tin, cung cấp kịp thời các chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước cũng như của địa phương cho nhân dân biết nhằm phát huy quyền làm 8 chủ của Nhân dân; phục vụ Nhân dân ngày càng hiệu quả hơn trong thực thi công vụ. Quan hệ giữa Ủy ban nhân dân xã với Hội đồng nhân dân xã Quan hệ giữa Ủy ban nhân dân xã với Hội đồng nhân dân xã là mối quan hệ phức tạp, bao gồm quan hệ trực tuyến, quan hệ theo chức năng và cả mối quan hệ hai chiều phụ thuộc. Uỷ ban nhân dân xã và Hội đồng nhân dân xã không phải là hai hệ thống mà là một cơ cấu thống nhất gồm hai bộ phận tạo nên chính quyền địa phương.
Hai bộ phận này có chức năng khác nhau (chức năng ra nghị quyết, giám sát và chức năng điều hành). Hiệu quả hoạt động của Hội đồng nhân dân thể hiện bằng chất lượng các nghị quyết, không trái Hiến pháp, pháp luật và chỉ thị của cấp trên. Nghị quyết có tính khả thi và được Uỷ ban nhân dân thực hiện tốt thì hoạt động của chính quyền địa phương mới đạt hiệu quả cao. Theo quy định của Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 thì UBND xã do HĐND xã bầu ra; là cơ quan chấp hành của HĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương.
Mối quan hệ giữa UBND xã với HĐND xã là mối quan hệ phụ thuộc của cơ quan hành chính Nhà nước vào cơ quan quyền lực Nhà nước cùng cấp. UBND xã phải chịu sự kiểm tra, giám sát của HĐND xã. HĐND xã ra các nghị quyết có tính chất bắt buộc phải thực hiện đối với UBND xã. Là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, HĐND xã có nhiệm vụ bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các thành viên khác của UBND xã; giám sát hoạt động và bãi bỏ những quyết định trái pháp luật của UBND xã, yêu cầu UBND xã báo cáo về tình hình thực hiện nghị quyết của HĐND xã và thi hành các biện pháp cần thiết để đảm bảo thực hiện nghị quyết của HĐND xã.
Tuy vậy, với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, UBND xã lại có tính độc lập tương đối với HĐND xã. HĐND xã không có 9 quyền ra lệnh về mặt hành chính đối với UBND xã, do không phải là cơ quan cấp trên của UBND xã nên ở khía cạnh này quan hệ giữa HĐND xã và UBND xã là mối quan hệ theo chức năng do Nhà nước phân công giữa cơ quan quyền lực và cơ quan hành chính ở cơ sở. UBND xã có những thẩm quyền chức năng do HĐND xã trao cho nhưng UBND xã có địa vị pháp lý riêng, có quyền hạn, chức năng trong quản lý hành chính Nhà nước chỉ thuộc riêng cơ quan hành chính. Mặt khác HĐND xã và UBND xã lại là một thể thống nhất không phân chia tạo thành chính quyền xã, cùng phối hợp, giải quyết những vấn đề nảy sinh khi thực hiện nghị quyết của Hội đồng nhân dân xã, phối hợp trong việc quyết định việc đưa ra cử tri bãi nhiệm đại biểu Hội đồng nhân dân xã theo đề nghị của Uỷ ban mặt trận tổ quốc xã.
Trong các cuộc họp hàng tháng của UBND xã, Chủ tịch HĐND xã được mời tham dự để cùng bàn việc thực hiện nhiệm vụ kinh tế, ngân sách và các nhiệm vụ khác liên quan đến HĐND xã. UBND xã có trách nhiệm cung cấp cho Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND xã và các đại biểu HĐND xã những văn bản, tài liệu của UBND xã ban hành liên quan đến hoạt động của HĐND xã. Như vậy giữa HĐND xã và UBND xã có mối quan hệ khăng khít, hữu cơ nhưng không đồng nhất, hòa lẫn mà mỗi loại cơ quan có những chức năng nhiệm vụ riêng do Nhà nước phân công. HĐND xã là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương thảo luận và quyết định những chủ trương, biện pháp lớn về kinh tế, xã hội, an ninh, trật tự, trị an ở cơ sở.
UBND xã là cơ quan hành chính Nhà nước, tổ chức thực hiện các văn bản pháp luật của Nhà nước, mệnh lệnh của cơ quan Nhà nước cấp trên và nghị quyết của HĐND xã. Quan hệ giữa UBND xã với HĐND xã là mối quan hệ đặc biệt, thể hiện sự thống nhất chính trị trong tổ chức bộ máy Nhà nước ở địa phương. Mối quan hệ này một mặt thể hiện yếu tố tập trung quyền của cơ quan quyền lực nhà nước trong việc thành lập, thay đổi, bãi nhiệm cơ quan hành chính nhà 10 nước và các thành viên của nó, trong việc chỉ đạo, giám sát hoạt động của cơ quan hành chính. Mặt khác thể hiện yếu tố dân chủ trong việc cơ quan quyền lực Nhà nước trao quyền chủ động, sáng tạo cho cơ quan hành chính nhà nước trong quá trình thực hiện chức năng điều hành, quản lý trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội.
Quan hệ với các tổ chức Đảng, tổ chức chính trị- xã hội ở xã Đối với cấp ủy Đảng: UBND xã chịu sự lãnh đạo toàn diện của Ban Thường vụ Đảng ủy. Theo chức năng của mình, UBND xã có nhiệm vụ thể chế hoá các Nghị quyết của Đảng ủy thành các văn bản pháp luật để chỉ đạo thực hiện. Trong quá trình chỉ đạo các mặt công tác, UBND xã thường xuyên liên hệ, xin ý kiến thường trực Đảng ủy để đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng trong công tác chỉ đạo điều hành chung của UBND xã. Đối với các tổ chức chính trị- xã hội ở xã Nghiên cứu Điều 116 của Hiến pháp năm 2013 và Điều 15 Luật tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, cho thấy UBND xã và các tổ chức chính trị - xã hội tại địa phương có mối quan hệ mật thiết với nhau.
Cụ thể: HĐND và UBND xã có trách nhiệm thực hiện chế độ thông báo tình hình của địa phương cho Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (MTTQVN) và các đoàn thể nhân dân, lắng nghe ý kiến, kiến nghị của các tổ chức đoàn thể về xây dựng chính quyền và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương; phối hợp với MTTQVN và các đoàn thể nhân dân động viên Nhân dân cùng Nhà nước thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh ở địa phương. Chủ tịch Uỷ ban MTTQVN và người đứng đầu tổ chức chính trị - xã hội ở địa phương được mời tham dự các kỳ họp HĐND xã và được mời tham dự hội nghị UBND xã khi bàn các vấn đề có liên quan đến vai trò, trách nhiệm của đoàn thể nhân dân. UBND xã tạo điều kiện để Ủy ban MTTQVN và các tổ chức chính trị - xã hội địa phương động viên Nhân dân tham gia xây dựng và củng cố chính 11 quyền nhân dân, tổ chức thực hiện chính sách, pháp luật của Nhà nước, giám sát, phản biện xã hội đối với hoạt động của chính quyền địa phương.